अध्याय 264: दुर्वासा का आगमन और पात्र का एक शाक

ततः कदाचिद्दुर्वासाः सुखासीनांस्तु पाण्डवान् ।
भुक्त्वा चावस्थितां कृष्णां ज्ञात्वा तस्मिन्वने मुनिः ।
अभ्यागच्छत्परिवृतः शिष्यैरयुतसंमितैः

tataḥ kadāciddurvāsāḥ sukhāsīnāṃstu pāṇḍavān |
bhuktvā cāvasthitāṃ kṛṣṇāṃ jñātvā tasminvane muniḥ |
abhyāgacchatparivṛtaḥ śiṣyairayutasaṃmitaiḥ

दृष्ट्वा यान्तं तमतिथिं स च राजा युधिष्ठिरः ।
जगामाभिमुखः श्रीमान्सह भ्रातृभिरच्युतः

dṛṣṭvā yāntaṃ tamatithiṃ sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ |
jagāmābhimukhaḥ śrīmānsaha bhrātṛbhiracyutaḥ

तस्मै बद्ध्वाञ्जलिं सम्यगुपवेश्य वरासने ।
विधिवत्पूजयित्वा तमातिथ्यन न्यमन्त्रयत् ।
आह्निकं भगवन्कृत्वा शीघ्रमेहीति चाब्रवीत्

tasmai baddhvāñjaliṃ samyagupaveśya varāsane |
vidhivatpūjayitvā tamātithyana nyamantrayat |
āhnikaṃ bhagavankṛtvā śīghramehīti cābravīt

जगाम च मुनिः सोपि स्नातुं शिष्यैः सहानघः ।
भोजयेत्सहशिष्यं मां कथमित्यविचिन्तयन्

jagāma ca muniḥ sopi snātuṃ śiṣyaiḥ sahānaghaḥ |
bhojayetsahaśiṣyaṃ māṃ kathamityavicintayan

न्यमज्जत्सलिले चापि मुनिसङ्घः समाहितः

nyamajjatsalile cāpi munisaṅghaḥ samāhitaḥ

एतस्मिन्नन्तरे राजन्द्रौपदी योपितां वरा ।
चिन्तामवाप परमामन्नहेतोः पतिव्रता

etasminnantare rājandraupadī yopitāṃ varā |
cintāmavāpa paramāmannahetoḥ pativratā

सा चिन्तयन्ती च यदा नान्नहेतुमविन्दत ।
मनसा चिन्तयामास कृष्णं कंसनिषूदनम्

sā cintayantī ca yadā nānnahetumavindata |
manasā cintayāmāsa kṛṣṇaṃ kaṃsaniṣūdanam

कृष्णकृष्ण महाबाहो देवकीनन्दनाव्यय ।
वासुदेव जगन्नाथ प्रणतार्तिविनाशन

kṛṣṇakṛṣṇa mahābāho devakīnandanāvyaya |
vāsudeva jagannātha praṇatārtivināśana

विश्वात्मन्विश्वजनक विश्वहर्तः प्रभोऽव्यय ।
प्रपन्नपाल गोपाल प्रजापाल परात्पर ।
आकूतीनां च चित्तीनां प्रवर्तक नताऽस्मि ते

viśvātmanviśvajanaka viśvahartaḥ prabho'vyaya |
prapannapāla gopāla prajāpāla parātpara |
ākūtīnāṃ ca cittīnāṃ pravartaka natā'smi te

वरेण्य वरदानन्त अगतीनां गतिप्रद ।
पुराणपुरुष प्राणमनोवृत्त्याद्यगोचर

vareṇya varadānanta agatīnāṃ gatiprada |
purāṇapuruṣa prāṇamanovṛttyādyagocara

सर्वाध्यक्ष पराध्यक्ष त्वामहं शरणं गता ।
पाहि मां कृपया देव शरणागतवत्सल

sarvādhyakṣa parādhyakṣa tvāmahaṃ śaraṇaṃ gatā |
pāhi māṃ kṛpayā deva śaraṇāgatavatsala

नीलोत्पलदलश्याम पद्मगर्भारुणेक्षण ।
पीताम्बरपरीधान लसत्कौस्तुभभूषण

nīlotpaladalaśyāma padmagarbhāruṇekṣaṇa |
pītāmbaraparīdhāna lasatkaustubhabhūṣaṇa

त्वमादिरन्तो भूतानां त्वमेव च परायणम् ।
परात्परतरं ज्योतिर्विश्वात्मा सर्वतोमुखः

tvamādiranto bhūtānāṃ tvameva ca parāyaṇam |
parātparataraṃ jyotirviśvātmā sarvatomukhaḥ

त्वामेवाहुः परं बीजं निधानं सर्वसंपदाम् ।
त्वया नाथेन देवेश सर्वापद्म्यो भयं न हि

tvāmevāhuḥ paraṃ bījaṃ nidhānaṃ sarvasaṃpadām |
tvayā nāthena deveśa sarvāpadmyo bhayaṃ na hi

दुःशासनादहं पूर्वं सभायां मोचिता यथा ।
तथैव संकटादस्मान्मामुद्धर्तुमिहार्हसि

duḥśāsanādahaṃ pūrvaṃ sabhāyāṃ mocitā yathā |
tathaiva saṃkaṭādasmānmāmuddhartumihārhasi

एवं स्तुतस्तदा देवः कृष्णया भक्तवत्सलः ।
द्रौपद्याः संकटं ज्ञात्वा देवदेवो जगत्पतिः

evaṃ stutastadā devaḥ kṛṣṇayā bhaktavatsalaḥ |
draupadyāḥ saṃkaṭaṃ jñātvā devadevo jagatpatiḥ

पार्स्वस्थां शयने त्यक्त्वा रुक्मिणीं केशवः प्रभुः ।
तत्राजगाम त्वरितो ह्यचिन्त्यगतिरीश्वरः

pārsvasthāṃ śayane tyaktvā rukmiṇīṃ keśavaḥ prabhuḥ |
tatrājagāma tvarito hyacintyagatirīśvaraḥ

ततस्तं द्रौपदी दृष्ट्वाप्रणम्य परया मुदा ।
अब्रवीद्वासुदेवाय मुनेरागमनादिकम्

tatastaṃ draupadī dṛṣṭvāpraṇamya parayā mudā |
abravīdvāsudevāya munerāgamanādikam

ततस्तामब्रवीत्कृष्णः क्षुधितोस्मि भृशातुरः ।
शीघ्रं भोजय मां कृष्णे पश्चात्सर्वं करिष्यसि

tatastāmabravītkṛṣṇaḥ kṣudhitosmi bhṛśāturaḥ |
śīghraṃ bhojaya māṃ kṛṣṇe paścātsarvaṃ kariṣyasi

निशम्य तद्वचः कृष्णा लज्जिता वाक्यमब्रवीत् ।
स्थाल्यां भास्करदत्तायामन्नं मद्भोजनावधि

niśamya tadvacaḥ kṛṣṇā lajjitā vākyamabravīt |
sthālyāṃ bhāskaradattāyāmannaṃ madbhojanāvadhi

भुक्तवत्यस्म्यहं देव तस्मादन्नं न विद्यते ।
ततः प्रोवाच भगवान्कृष्णां कमललोचनः

bhuktavatyasmyahaṃ deva tasmādannaṃ na vidyate |
tataḥ provāca bhagavānkṛṣṇāṃ kamalalocanaḥ

कृष्णे न नर्मकालोऽयं क्षुच्छ्रमेणातुरे मयि ।
शीघ्रं गच्छ मम स्थालीमानयित्वा प्रदर्शय

kṛṣṇe na narmakālo'yaṃ kṣucchrameṇāture mayi |
śīghraṃ gaccha mama sthālīmānayitvā pradarśaya

इति निर्बन्धतः स्थालीमानाय्य स यदूद्वहः ।
स्थाल्याः कण्ठेऽथ संलग्नं शाकान्नं वीक्ष्यकेशवः

iti nirbandhataḥ sthālīmānāyya sa yadūdvahaḥ |
sthālyāḥ kaṇṭhe'tha saṃlagnaṃ śākānnaṃ vīkṣyakeśavaḥ

उपयुज्याब्रवीदेनामनेन हरिरीश्वरः ।
विश्वात्मा प्रीयतां देवस्तुष्टश्चास्त्विति यज्ञभूक्

upayujyābravīdenāmanena harirīśvaraḥ |
viśvātmā prīyatāṃ devastuṣṭaścāstviti yajñabhūk

आकारय मुनीञ्शीघ्रं भोजनायेति चाब्रवीत् ।
भीमसेनं महाबाहुः कृष्णः क्लेशविनाशनः

ākāraya munīñśīghraṃ bhojanāyeti cābravīt |
bhīmasenaṃ mahābāhuḥ kṛṣṇaḥ kleśavināśanaḥ

ततो जगाम त्वरितो भीमसेनो महायशाः ।
आकारितुं तु तान्सर्वान्भोजनार्थं नृपोत्तम ।
स्नातुं गतान्देवनद्यां दुर्वासःप्रभृतीन्मुनीन्

tato jagāma tvarito bhīmaseno mahāyaśāḥ |
ākārituṃ tu tānsarvānbhojanārthaṃ nṛpottama |
snātuṃ gatāndevanadyāṃ durvāsaḥprabhṛtīnmunīn

ते चावतीर्णाः सलिले कृतवन्तोऽघमर्षणम् ।
दृष्ट्वोद्गारान्सान्नरसांस्तृप्त्या परमया युताः ।
उत्तीर्य सलिलात्तस्माद्दृष्टवन्तः परस्परम्

te cāvatīrṇāḥ salile kṛtavanto'ghamarṣaṇam |
dṛṣṭvodgārānsānnarasāṃstṛptyā paramayā yutāḥ |
uttīrya salilāttasmāddṛṣṭavantaḥ parasparam

दुर्वाससमभिप्रेक्ष्यते सर्वे मुनयोऽब्रुवन् ।
राज्ञा हिकारयित्वाऽन्नं वयं स्नातुं समागताः

durvāsasamabhiprekṣyate sarve munayo'bruvan |
rājñā hikārayitvā'nnaṃ vayaṃ snātuṃ samāgatāḥ

आकण्ठतृप्ता विप्रर्षे किंस्विद्भुञ्जामहे वयम् ।
वृथा पाकः कृतोस्माभिस्तत्र किं करवामहे

ākaṇṭhatṛptā viprarṣe kiṃsvidbhuñjāmahe vayam |
vṛthā pākaḥ kṛtosmābhistatra kiṃ karavāmahe

वृथा पाकेन राजर्षेरपराधः कृतो महान् ।
माऽस्मानधाक्षुर्दृष्ट्वैव पाण्डवाः क्रूरचक्षुषा

vṛthā pākena rājarṣeraparādhaḥ kṛto mahān |
mā'smānadhākṣurdṛṣṭvaiva pāṇḍavāḥ krūracakṣuṣā

स्मृत्वाऽनुभावं राजर्षेरम्बरीषस्य धीमतः ।
बिभेमि सुतरां विप्रा हरिपादाश्रयाज्जनात्

smṛtvā'nubhāvaṃ rājarṣerambarīṣasya dhīmataḥ |
bibhemi sutarāṃ viprā haripādāśrayājjanāt

पाण्डवाश्च महात्मानः सर्वे धर्मपरायणाः ।
शूराश्चकृतविद्याश्च व्रतिनस्तपसि स्थिताः

pāṇḍavāśca mahātmānaḥ sarve dharmaparāyaṇāḥ |
śūrāścakṛtavidyāśca vratinastapasi sthitāḥ

सदाचाररता नित्यं वासुदेवपरायणाः ।
क्रुद्धास्ते निर्दहेयुर्वै तूलराशिमिवानलः ।
तत एतानपृष्ट्वैव शिष्याः शीघ्रं पलायत

sadācāraratā nityaṃ vāsudevaparāyaṇāḥ |
kruddhāste nirdaheyurvai tūlarāśimivānalaḥ |
tata etānapṛṣṭvaiva śiṣyāḥ śīghraṃ palāyata

इत्युक्तास्ते द्विजाः सर्वे मुनिना गुरुणा तदा ।
पाण्डवेभ्यो भृशं भीता दुद्रुवुस्ते दिशो दश

ityuktāste dvijāḥ sarve muninā guruṇā tadā |
pāṇḍavebhyo bhṛśaṃ bhītā dudruvuste diśo daśa

भीमसेनो देवनद्यामपश्यन्मुनिसत्तमान् ।
तीर्थे ष्वितस्ततस्तस्या विचचार गवेषयन्

bhīmaseno devanadyāmapaśyanmunisattamān |
tīrthe ṣvitastatastasyā vicacāra gaveṣayan

तत्रस्थेभ्यस्तापसेभ्यः श्रुत्वा ताश्चैव विद्रुतान् ।
युधिष्ठिरमथाभ्येत्य तं वृत्तान्तं न्यवेदयत्

tatrasthebhyastāpasebhyaḥ śrutvā tāścaiva vidrutān |
yudhiṣṭhiramathābhyetya taṃ vṛttāntaṃ nyavedayat

ततस्ते पाण्डवाः सर्वे प्र्यागमनकाङ्क्षिणः ।
प्रतीक्षनतः कियत्कालं जितात्मानोऽवतस्थिरे

tataste pāṇḍavāḥ sarve pryāgamanakāṅkṣiṇaḥ |
pratīkṣanataḥ kiyatkālaṃ jitātmāno'vatasthire

निशीथेऽभ्येत्य चाकस्मादस्मान्स च्छलयिष्यति ।
कथं च निस्तरेमास्मात्कृच्छ्राद्दैवोपसादितात्

niśīthe'bhyetya cākasmādasmānsa cchalayiṣyati |
kathaṃ ca nistaremāsmātkṛcchrāddaivopasāditāt

इति चिन्तापरान्दृष्ट्वा निःश्वसन्तो मुहुर्मुहुः ।
उवाच वचनं श्रीमान्कृष्णः प्रत्यक्षतां गतः

iti cintāparāndṛṣṭvā niḥśvasanto muhurmuhuḥ |
uvāca vacanaṃ śrīmānkṛṣṇaḥ pratyakṣatāṃ gataḥ

भवतामापदं ज्ञात्वा ऋषेः परमकोपनात् ।
द्रौपद्या चिन्तितः पार्था अहं सत्वरमागतः

bhavatāmāpadaṃ jñātvā ṛṣeḥ paramakopanāt |
draupadyā cintitaḥ pārthā ahaṃ satvaramāgataḥ

न भयं विद्यतेतस्मादृषेर्दुर्वाससोऽल्पकम् ।
तेजसा भवतां भीतः पूर्वमेव पलायितः

na bhayaṃ vidyatetasmādṛṣerdurvāsaso'lpakam |
tejasā bhavatāṃ bhītaḥ pūrvameva palāyitaḥ

धर्मनित्यास्तु ये केचिन्न ते सीदन्ति कर्हिचित् ।
आपृच्छे वो गमिष्यामि नियतं भद्रमस्तु वः

dharmanityāstu ye kecinna te sīdanti karhicit |
āpṛcche vo gamiṣyāmi niyataṃ bhadramastu vaḥ

श्रुत्वेरितं केशवस्य बभूवुः स्वस्थामानसाः ।
द्रौपद्या सहिताः पार्थास्तमूचुर्विगतज्वराः

śrutveritaṃ keśavasya babhūvuḥ svasthāmānasāḥ |
draupadyā sahitāḥ pārthāstamūcurvigatajvarāḥ

त्वया नाथेन गोविन्द दुस्तरामापदं विभो ।
तीर्णाः प्लवमिवासाद्य मज्जमाना महार्णवे

tvayā nāthena govinda dustarāmāpadaṃ vibho |
tīrṇāḥ plavamivāsādya majjamānā mahārṇave

स्वस्ति साधय भद्रं ते इत्याज्ञातो ययौ पुरीम्

svasti sādhaya bhadraṃ te ityājñāto yayau purīm

पाण्डवाश्च महाभाग द्रौपद्या सहिताः प्रभो ।
ऊषुः प्रहृष्टमनसो विहरन्तो वनाद्वनम् ।
इति तेऽभिहितं राजन्यत्पृष्टोऽहमिह त्वया

pāṇḍavāśca mahābhāga draupadyā sahitāḥ prabho |
ūṣuḥ prahṛṣṭamanaso viharanto vanādvanam |
iti te'bhihitaṃ rājanyatpṛṣṭo'hamiha tvayā

एवंविधान्यलीकानि धार्तराष्ट्रैर्दुरात्मभिः ।
पाण्डवेषु वनस्थेषु प्रयुक्तानि वृथाऽभवन्

evaṃvidhānyalīkāni dhārtarāṣṭrairdurātmabhiḥ |
pāṇḍaveṣu vanastheṣu prayuktāni vṛthā'bhavan