अध्याय 263: दुर्योधन दुर्वासा को पाण्डवों के पास भेजता है

वसत्स्वेवं वने तेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
रममाणएषु चित्राबिः कथाभिर्मुनिभिः सह

vasatsvevaṃ vane teṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
ramamāṇaeṣu citrābiḥ kathābhirmunibhiḥ saha

सूर्यदत्ताक्षयान्नेन कृष्णाया भोजनावधि ।
ब्राह्मणांस्तर्पमाणेषु ये चान्नार्थमुपागताः ।
आरण्यानां मृगाणां च मांसैर्नानाविधैरपि

sūryadattākṣayānnena kṛṣṇāyā bhojanāvadhi |
brāhmaṇāṃstarpamāṇeṣu ye cānnārthamupāgatāḥ |
āraṇyānāṃ mṛgāṇāṃ ca māṃsairnānāvidhairapi

धार्तराष्ट्रा दुरात्मानः सर्वे दुर्योधनादयः ।
कथं तेष्वन्ववर्तन्त पापाचारा महामुने

dhārtarāṣṭrā durātmānaḥ sarve duryodhanādayaḥ |
kathaṃ teṣvanvavartanta pāpācārā mahāmune

दःशासनस्य कर्णस्य शकुनेश्च मते स्थिताः ।
एतदाचक्ष्व भगवन्वैशंपायन पृच्छतः

daḥśāsanasya karṇasya śakuneśca mate sthitāḥ |
etadācakṣva bhagavanvaiśaṃpāyana pṛcchataḥ

श्रुत्वा तेषां तथा वृत्तिं नगरे वसतामिव ।
दुर्योधनो महाराज तेषु पापमरोचयत्

śrutvā teṣāṃ tathā vṛttiṃ nagare vasatāmiva |
duryodhano mahārāja teṣu pāpamarocayat

तथा तैर्निकृतिप्रज्ञैः कर्णदुःशासनादिभिः ।
नानोपायैरधं तेषु चिन्तयत्सु दुरात्मसु

tathā tairnikṛtiprajñaiḥ karṇaduḥśāsanādibhiḥ |
nānopāyairadhaṃ teṣu cintayatsu durātmasu

अभ्यागच्छत्स धर्मात्मा तपस्वी कसुमहायशाः ।
शिष्यायुतसमोपेतो दुर्वासा नाम कामतः

abhyāgacchatsa dharmātmā tapasvī kasumahāyaśāḥ |
śiṣyāyutasamopeto durvāsā nāma kāmataḥ

तमागतमभिप्रेक्ष्य मुनिं परमकोपनम् ।
सहितो भ्रातृभिः श्रीमानातिथ्येन न्यमन्त्रयत्

tamāgatamabhiprekṣya muniṃ paramakopanam |
sahito bhrātṛbhiḥ śrīmānātithyena nyamantrayat

विधिवत्पूजयामास स्वयं किंकरवत्स्थितः ।
अहानि कतिचित्तत्र तस्थौ स मुनिसत्तमः

vidhivatpūjayāmāsa svayaṃ kiṃkaravatsthitaḥ |
ahāni katicittatra tasthau sa munisattamaḥ

तं च पर्यचरद्राजा दिवारात्रमतन्द्रितः ।
दुर्योधनो महाराज शापात्तस्य विशङ्कितः

taṃ ca paryacaradrājā divārātramatandritaḥ |
duryodhano mahārāja śāpāttasya viśaṅkitaḥ

क्षुधितोऽस्मि ददस्वान्नं शीघ्रं मम नराधिप ।
इत्युक्त्वा गच्छति स्नातुं प्र्यागच्चति वै चिरात्

kṣudhito'smi dadasvānnaṃ śīghraṃ mama narādhipa |
ityuktvā gacchati snātuṃ pryāgaccati vai cirāt

न भोक्ष्याम्यद्यमे नास्ति क्षुधेत्युक्त्वैत्यदर्शनम् ।
अकस्मादेत्य च ब्रूते भोजनयास्मांस्त्वरान्वितः

na bhokṣyāmyadyame nāsti kṣudhetyuktvaityadarśanam |
akasmādetya ca brūte bhojanayāsmāṃstvarānvitaḥ

कदाचिच्च निशीथे स उत्थाय निकृतौ स्थितः ।
पूर्ववत्कारयित्वाऽन्नं न भुङ्क्ते गर्हयन्स्म सः

kadācicca niśīthe sa utthāya nikṛtau sthitaḥ |
pūrvavatkārayitvā'nnaṃ na bhuṅkte garhayansma saḥ

वर्तमाने तथा तस्मिन्यदा दुर्योधनो नृपः ।
विकृतिं नैति न क्रोधं तदा तुष्टोऽभवन्मुनिः

vartamāne tathā tasminyadā duryodhano nṛpaḥ |
vikṛtiṃ naiti na krodhaṃ tadā tuṣṭo'bhavanmuniḥ

आहचैनं दुराधर्षो वरदोऽस्मीति भारत

āhacainaṃ durādharṣo varado'smīti bhārata

वरं वरय भद्रं ते यत्ते मनसि वर्तते ।
मयि प्रीते तु यद्धर्म्यं नालभ्यं विद्यते तव

varaṃ varaya bhadraṃ te yatte manasi vartate |
mayi prīte tu yaddharmyaṃ nālabhyaṃ vidyate tava

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः ।
अमन्यत पुनर्जातमात्मानं स सुयोधनः

etacchrutvā vacastasya maharṣerbhāvitātmanaḥ |
amanyata punarjātamātmānaṃ sa suyodhanaḥ

प्रागेव मन्त्रितं चासीत्कर्णदुःशासनादिभिः ।
याचनीयं मुनेस्तुष्टादिति निश्चित्य दुर्मतिः

prāgeva mantritaṃ cāsītkarṇaduḥśāsanādibhiḥ |
yācanīyaṃ munestuṣṭāditi niścitya durmatiḥ

अतिहर्षान्वितो राजन्वरमेनमयाचत ।
शिष्यैः सह मम ब्रह्मन्यथा जातोऽतिथिर्भवान्

atiharṣānvito rājanvaramenamayācata |
śiṣyaiḥ saha mama brahmanyathā jāto'tithirbhavān

अस्मत्कुले महाराजो ज्येष्ठः श्रेष्ठो युधिष्ठिरः ।
वने वसति धर्मात्मा भ्रातृभिः परिवारितः ।
गुणवाञ्शीलसंपन्नस्तस्य त्वमतिथिर्भव

asmatkule mahārājo jyeṣṭhaḥ śreṣṭho yudhiṣṭhiraḥ |
vane vasati dharmātmā bhrātṛbhiḥ parivāritaḥ |
guṇavāñśīlasaṃpannastasya tvamatithirbhava

यदा च राजपुत्री सा सुकुमारी यशस्विनी ।
भोजयित्वा द्विजान्सर्वान्पतींश्च वरवर्णिनी

yadā ca rājaputrī sā sukumārī yaśasvinī |
bhojayitvā dvijānsarvānpatīṃśca varavarṇinī

विश्रान्ता च स्वयं भुक्त्वा सुखासीना भवेद्यदा ।
तदा त्वं तत्रगच्छेथा यद्यनुग्राह्यता मयि

viśrāntā ca svayaṃ bhuktvā sukhāsīnā bhavedyadā |
tadā tvaṃ tatragacchethā yadyanugrāhyatā mayi

तथा करिष्ये त्वत्प्रीत्येत्येवमुक्त्वा सुयोधनम् ।
दुर्वासा अपिविप्रेन्द्रो यथागतमगात्ततः

tathā kariṣye tvatprītyetyevamuktvā suyodhanam |
durvāsā apiviprendro yathāgatamagāttataḥ

कृतार्थमपि चात्मानं तदा मेने सुयोधनः ।
करेण च करं गृह्य कर्णस्य मुदितो भृशम्

kṛtārthamapi cātmānaṃ tadā mene suyodhanaḥ |
kareṇa ca karaṃ gṛhya karṇasya mudito bhṛśam

कर्णोपि भ्रातृसहितमित्युवाच नृपं मुदा ।
दुष्ट्या कामः सुसंवृत्तोदिष्ट्या कौरव वर्धसे ।
दिष्ट्या ते शत्रवो मग्ना दुस्तरे व्यसनार्णवे

karṇopi bhrātṛsahitamityuvāca nṛpaṃ mudā |
duṣṭyā kāmaḥ susaṃvṛttodiṣṭyā kaurava vardhase |
diṣṭyā te śatravo magnā dustare vyasanārṇave

दुर्वासःक्रोधजे वह्नौ पतिताः पाण्डुनन्दनाः ।
स्वैरेव ते महापापैर्गता वै दुस्तरं तमः

durvāsaḥkrodhaje vahnau patitāḥ pāṇḍunandanāḥ |
svaireva te mahāpāpairgatā vai dustaraṃ tamaḥ

इत्थं ते निकृतिप्रज्ञा राजन्दुर्योधनादयः ।
हसन्तः प्रीतमनसो जग्मुः स्वंस्वं निकेतनम्

itthaṃ te nikṛtiprajñā rājanduryodhanādayaḥ |
hasantaḥ prītamanaso jagmuḥ svaṃsvaṃ niketanam