अध्याय 262: मुद्गल स्वर्ग ठुकराकर मोक्ष पाते हैं

महर्षेऽकार्यबुद्धिस्त्वं यः स्वर्गसुखमुत्तमम् ।
संप्राप्तं प्रतिपत्तव्यं विमृशस्यबुधो यथा

maharṣe'kāryabuddhistvaṃ yaḥ svargasukhamuttamam |
saṃprāptaṃ pratipattavyaṃ vimṛśasyabudho yathā

उपरिष्टादयं लोको योऽयं स्वरिति संज्ञितः ।
ऊर्ध्वगः सत्पथः शश्वद्देवयानचरो मुने

upariṣṭādayaṃ loko yo'yaṃ svariti saṃjñitaḥ |
ūrdhvagaḥ satpathaḥ śaśvaddevayānacaro mune

नातप्ततपसः पुंसो नामहायज्ञयाजिनः ।
नानृता नास्तिकाश्चैव तत्रगच्छन्ति मुद्गल

nātaptatapasaḥ puṃso nāmahāyajñayājinaḥ |
nānṛtā nāstikāścaiva tatragacchanti mudgala

धर्मात्मानो जितात्मानः शान्ता दान्ता विमत्सराः ।
दानधर्मरताः पुंसः शूराश्चाहितलक्षणाः

dharmātmāno jitātmānaḥ śāntā dāntā vimatsarāḥ |
dānadharmaratāḥ puṃsaḥ śūrāścāhitalakṣaṇāḥ

तत्रगच्छन्ति धर्माग्र्यं कृत्वा शमदमात्मकम् ।
लोकान्पुण्यकृतां ब्रह्मन्सद्भिराचरितान्नृभिः

tatragacchanti dharmāgryaṃ kṛtvā śamadamātmakam |
lokānpuṇyakṛtāṃ brahmansadbhirācaritānnṛbhiḥ

देवाः साध्यास्तथा विश्वे तथैव च महर्षयः ।
यामा धामाश्च मौद्गल्य गन्धर्वाप्सरसस्तथा

devāḥ sādhyāstathā viśve tathaiva ca maharṣayaḥ |
yāmā dhāmāśca maudgalya gandharvāpsarasastathā

एषां देवनिकायानां पृथक्‌पृथगनेकशः ।
भास्वन्तः कामसंपन्ना लोकास्तेजोमयाः शुभाः

eṣāṃ devanikāyānāṃ pṛthak‌pṛthaganekaśaḥ |
bhāsvantaḥ kāmasaṃpannā lokāstejomayāḥ śubhāḥ

त्रयस्त्रिंशत्सहस्राणि योजनानि हिरण्मयः ।
मेरुः पर्वतराड्यत्रदेवोद्यानानि मुद्गल

trayastriṃśatsahasrāṇi yojanāni hiraṇmayaḥ |
meruḥ parvatarāḍyatradevodyānāni mudgala

नन्दनान्यतिरम्याणि तत्रोद्यानानि मुद्गल ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः शोभितानि समन्ततः

nandanānyatiramyāṇi tatrodyānāni mudgala |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ śobhitāni samantataḥ

नन्दनादीनि पुण्यानि विहाराः पुण्यकर्मणाम् ।
न क्षुत्पिपासे न ग्लानिर्न शीतोष्णे भयं तथा

nandanādīni puṇyāni vihārāḥ puṇyakarmaṇām |
na kṣutpipāse na glānirna śītoṣṇe bhayaṃ tathā

बीभत्समशुभं वाऽपि रोगो वा तत्र कश्चन ।
मनोज्ञाः सर्वतो गन्धाः सुखस्पर्शाश्च सर्वशः

bībhatsamaśubhaṃ vā'pi rogo vā tatra kaścana |
manojñāḥ sarvato gandhāḥ sukhasparśāśca sarvaśaḥ

शब्दाः श्रुतिमनोग्राह्याः सर्वतस्तत्रवै मुने ।
न शोको न जरा तत्र नायासपरिदेवने

śabdāḥ śrutimanogrāhyāḥ sarvatastatravai mune |
na śoko na jarā tatra nāyāsaparidevane

ईदृशः स मुने लोकः स्वकर्मफलहेतुकः ।
सुकृतैस्तत्रपुरुषाः संभवन्त्यात्मकर्मभिः

īdṛśaḥ sa mune lokaḥ svakarmaphalahetukaḥ |
sukṛtaistatrapuruṣāḥ saṃbhavantyātmakarmabhiḥ

तैजसानि शरीराणि भवन्त्य्रोपपद्यताम् ।
कर्मजान्येव मौद्गल्य न मातृपितृजान्युत

taijasāni śarīrāṇi bhavantyropapadyatām |
karmajānyeva maudgalya na mātṛpitṛjānyuta

रन संस्वेदो न दौर्गन्ध्यं पुरीषं मूत्रमेव च ।
तेषां न च रजोवस्त्रं बाधते तत्रवै मुने

rana saṃsvedo na daurgandhyaṃ purīṣaṃ mūtrameva ca |
teṣāṃ na ca rajovastraṃ bādhate tatravai mune

न म्लायन्ति स्रजस्तेषां दिव्यगन्धा मनोरमाः ।
समूह्यन्ते विमानैश्च ब्रह्मन्नेवंविधा हि ते

na mlāyanti srajasteṣāṃ divyagandhā manoramāḥ |
samūhyante vimānaiśca brahmannevaṃvidhā hi te

ईर्ष्याशोकक्लमापेता मोहमात्सर्यवर्जिताः ।
सुखं संर्गजितस्तत्रवर्तयन्ते महामुने

īrṣyāśokaklamāpetā mohamātsaryavarjitāḥ |
sukhaṃ saṃrgajitastatravartayante mahāmune

तेषां तथाविधानां तु लोकानां मुनिपुङ्गव ।
उपर्युपरि शक्रस् लोका दिव्या गुणान्विताः

teṣāṃ tathāvidhānāṃ tu lokānāṃ munipuṅgava |
uparyupari śakras lokā divyā guṇānvitāḥ

परतो ब्रह्मणस्तस्य लोकस्तेजोमयः शुभः ।
यत्र यान्त्यृषयो ब्रह्मन्पूताः स्वैः कर्मभिः शुभैः

parato brahmaṇastasya lokastejomayaḥ śubhaḥ |
yatra yāntyṛṣayo brahmanpūtāḥ svaiḥ karmabhiḥ śubhaiḥ

ऋभवो नाम तत्रान्ये देवानामपि देवताः ।
तेषां लोकाः परतरे यान्यजन्तीह देवताः

ṛbhavo nāma tatrānye devānāmapi devatāḥ |
teṣāṃ lokāḥ paratare yānyajantīha devatāḥ

स्वयंप्रभास्ते भास्वन्तो लोकाः कामदुघाः परे ।
न तेषां स्त्रीकृतस्तापो न भोगैश्वर्यमत्सरः

svayaṃprabhāste bhāsvanto lokāḥ kāmadughāḥ pare |
na teṣāṃ strīkṛtastāpo na bhogaiśvaryamatsaraḥ

न वर्तयन्त्याहुतिभिस्ते नाप्यमृतभोजनाः ।
तथा दिव्यशरीरास्ते न च विग्रहमूर्तयः

na vartayantyāhutibhiste nāpyamṛtabhojanāḥ |
tathā divyaśarīrāste na ca vigrahamūrtayaḥ

नासुखाः सुखकामास्ते देवदेवाः सनातनाः ।
न कल्पपरिवर्तेषु परिवर्तन्ति ते तथा

nāsukhāḥ sukhakāmāste devadevāḥ sanātanāḥ |
na kalpaparivarteṣu parivartanti te tathā

रजरा मृत्युः कुतस्तेषां हर्षः प्रीतिः सुखं न च ।
न दुःखं न सुखं चापि रागद्वेषौ कुतो मुने

rajarā mṛtyuḥ kutasteṣāṃ harṣaḥ prītiḥ sukhaṃ na ca |
na duḥkhaṃ na sukhaṃ cāpi rāgadveṣau kuto mune

देवानामपि मौद्गल्यकाङ्क्षिता सा गतिः परा ।
दुष्प्रापा परमा सिद्धिरगम्या कामगोचरैः

devānāmapi maudgalyakāṅkṣitā sā gatiḥ parā |
duṣprāpā paramā siddhiragamyā kāmagocaraiḥ

त्रयस्त्रिंशदिमे लोकाः शेषा लोका मनीषिभिः ।
गम्यन्ते नियमैः श्रेष्ठैर्दानैर्वा विधिपूर्वकैः

trayastriṃśadime lokāḥ śeṣā lokā manīṣibhiḥ |
gamyante niyamaiḥ śreṣṭhairdānairvā vidhipūrvakaiḥ

सेयं दानकृता व्युष्टिरनुप्राप्ता सुखं त्वया ।
तां रभुङ्क्ष्व सुकृतैर्लब्धां तपसा द्योतितप्रभः

seyaṃ dānakṛtā vyuṣṭiranuprāptā sukhaṃ tvayā |
tāṃ rabhuṅkṣva sukṛtairlabdhāṃ tapasā dyotitaprabhaḥ

एतत्स्वर्गसुखं विप्र लोका नानाविधास्तथा ।
गुणाः स्वर्गस्य प्रोक्तास्ते दोषानपि निबोध मे

etatsvargasukhaṃ vipra lokā nānāvidhāstathā |
guṇāḥ svargasya proktāste doṣānapi nibodha me

कृस्य कर्मणस्तत्रभुज्यते यत्फलं दिवि ।
न चान्त्क्रियते कर्म मूलच्छेदेन भुज्यते

kṛsya karmaṇastatrabhujyate yatphalaṃ divi |
na cāntkriyate karma mūlacchedena bhujyate

सोऽत्रदोषो मम मतस्तस्यान्ते पतनं च यत् ।
सुखव्याप्तमनस्कानां पतनं यच्च मुद्गल

so'tradoṣo mama matastasyānte patanaṃ ca yat |
sukhavyāptamanaskānāṃ patanaṃ yacca mudgala

असंतोषः परीतापो दृष्ट्वा दीप्ततराः श्रियः ।
यद्भवत्यवरे स्थाने स्थितानां तत्सुदुष्करम्

asaṃtoṣaḥ parītāpo dṛṣṭvā dīptatarāḥ śriyaḥ |
yadbhavatyavare sthāne sthitānāṃ tatsuduṣkaram

संज्ञामोहश्चपततां रजसा च प्रधर्षणम् ।
प्रम्लानेषु च माल्येषु ततः पिपतिषोर्भयम्

saṃjñāmohaścapatatāṃ rajasā ca pradharṣaṇam |
pramlāneṣu ca mālyeṣu tataḥ pipatiṣorbhayam

आब्रह्मभवनादेते दोषा मौद्गल्य दारुणाः ।
नाकलोकेसुकृतिनां गुणास्त्वयुतशो नृणाम्

ābrahmabhavanādete doṣā maudgalya dāruṇāḥ |
nākalokesukṛtināṃ guṇāstvayutaśo nṛṇām

अयं त्वन्यो गुणः श्रेष्ठश्च्युतानां स्वर्गतो मुने ।
शुभानुशययोगेन मनुष्येषूपजायते

ayaṃ tvanyo guṇaḥ śreṣṭhaścyutānāṃ svargato mune |
śubhānuśayayogena manuṣyeṣūpajāyate

तत्रापि स महाभागः कुले महति जायते ।
न चेत्संबुध्यते तत्रगच्छत्यधमतां ततः

tatrāpi sa mahābhāgaḥ kule mahati jāyate |
na cetsaṃbudhyate tatragacchatyadhamatāṃ tataḥ

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते ।
कर्मभूमिरियं ब्रह्मन्फलभूमिरसौ मता

iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate |
karmabhūmiriyaṃ brahmanphalabhūmirasau matā

महान्तस्तु अमी दोपास्त्वया स्वर्गस्य कीर्तिताः ।
निर्दोष एव यस्त्यन्यो लोकं तं प्रवदस्व मे

mahāntastu amī dopāstvayā svargasya kīrtitāḥ |
nirdoṣa eva yastyanyo lokaṃ taṃ pravadasva me

ब्रह्मणः सदनादूर्ध्वं तद्विष्णोः परमं पदम् ।
शुद्धं सनातनं ज्योतिः परं ब्रह्मेति यद्विदुः

brahmaṇaḥ sadanādūrdhvaṃ tadviṣṇoḥ paramaṃ padam |
śuddhaṃ sanātanaṃ jyotiḥ paraṃ brahmeti yadviduḥ

न तत्रविप्र गच्छन्ति पुरुषा विषयात्मकाः ।
दम्भलोभमहाक्रोधमोहद्रोहैरभिद्रुताः

na tatravipra gacchanti puruṣā viṣayātmakāḥ |
dambhalobhamahākrodhamohadrohairabhidrutāḥ

निर्ममा निरहंकारा निर्द्विन्द्वाः संयतेन्द्रियाः ।
ध्यानयोगपराश्चैव तत्रगच्छन्ति मानवाः ॥]

nirmamā nirahaṃkārā nirdvindvāḥ saṃyatendriyāḥ |
dhyānayogaparāścaiva tatragacchanti mānavāḥ ||]

एतत्ते सर्वमाख्यतं यन्मां पृच्छसि मुद्गल ।
तवानुकम्पया साधो साधु गच्छाम माचिरम्

etatte sarvamākhyataṃ yanmāṃ pṛcchasi mudgala |
tavānukampayā sādho sādhu gacchāma māciram

एतच्छ्रुत्वा तु मौद्गल्यो वाक्यं विममृशे धिया ।
विमृश्य च मुनिश्रेष्ठो देवदूतमुवाचह

etacchrutvā tu maudgalyo vākyaṃ vimamṛśe dhiyā |
vimṛśya ca muniśreṣṭho devadūtamuvācaha

देवदूत नमस्तेऽम्तु गच्छ तात यथासुखम् ।
महादोषेण मे कार्यं न स्वर्गेण सुखेन चा

devadūta namaste'mtu gaccha tāta yathāsukham |
mahādoṣeṇa me kāryaṃ na svargeṇa sukhena cā

पतनान्ते महादुःखं परितापः सुदारुणः ।
स्वर्गभाजः पतन्तीह तस्मात्स्वर्गं न कामये

patanānte mahāduḥkhaṃ paritāpaḥ sudāruṇaḥ |
svargabhājaḥ patantīha tasmātsvargaṃ na kāmaye

यत्रगत्वान शोचन्ति न व्यथन्तिचलन्ति वा ।
तदहं स्थानमत्यन्तं मार्गयिष्यामि केवलम्

yatragatvāna śocanti na vyathanticalanti vā |
tadahaṃ sthānamatyantaṃ mārgayiṣyāmi kevalam

इत्युक्त्वा स मुनिर्वाक्यं देवदूतंविसृज्य तम् ।
शिलोञ्छवृत्तिमुत्सृज्य शममातिष्ठदुत्तमम्

ityuktvā sa munirvākyaṃ devadūtaṃvisṛjya tam |
śiloñchavṛttimutsṛjya śamamātiṣṭhaduttamam

तुल्यनिन्दास्तुतिर्भूत्वासमलोष्टाश्मकाञ्चनः ।
ज्ञानयोगेन शुद्धेन ध्याननित्यो बभूव ह

tulyanindāstutirbhūtvāsamaloṣṭāśmakāñcanaḥ |
jñānayogena śuddhena dhyānanityo babhūva ha

निगृहीतेन्द्रियग्रामः समयोजयदात्मनि ।
युक्तचित्तं यथाऽऽत्मानं युयोज परमेश्वरे

nigṛhītendriyagrāmaḥ samayojayadātmani |
yuktacittaṃ yathā''tmānaṃ yuyoja parameśvare

ध्यानयोगाद्बलं लब्ध्वा प्राप्य बुद्धिमनुत्तमाम् ।
जगाम शाश्वतीं सिद्धिं परां निर्वाणलक्षणाम्

dhyānayogādbalaṃ labdhvā prāpya buddhimanuttamām |
jagāma śāśvatīṃ siddhiṃ parāṃ nirvāṇalakṣaṇām

तस्मात्त्वमपिकौन्तेय न शोकं कर्तुमर्हसि ।
राज्यात्स्फीतात्परिभ्रष्टस्तपसा तदवाप्स्यसि

tasmāttvamapikaunteya na śokaṃ kartumarhasi |
rājyātsphītātparibhraṣṭastapasā tadavāpsyasi

सुखस्यानन्तरं दुःखं दुःखस्यानन्तरं सुखम् ।
पर्यायेणोपसर्पन्ते नरं नेमिमरा इव

sukhasyānantaraṃ duḥkhaṃ duḥkhasyānantaraṃ sukham |
paryāyeṇopasarpante naraṃ nemimarā iva

पितृपैतामहं राज्यंप्राप्स्यस्यमितविक्रम ।
वर्षात्रयोदशादूर्ध्वंव्येतु ते मानसो ज्वरः

pitṛpaitāmahaṃ rājyaṃprāpsyasyamitavikrama |
varṣātrayodaśādūrdhvaṃvyetu te mānaso jvaraḥ

स एवमुक्त्वाभगवान्व्यासः पाण्डवनन्दनम् ।
जगाम तपसे धीमान्पुनरेवाश्रमं प्रति

sa evamuktvābhagavānvyāsaḥ pāṇḍavanandanam |
jagāma tapase dhīmānpunarevāśramaṃ prati