अध्याय 261: दुर्वासा उञ्छवृत्ति मुद्गल की परीक्षा लेते हैं

व्रीहिद्रोणः परित्यक्तः कथं तेन महात्मना ।
कस्मै दत्तश्च भगवन्विधिना केन चात्थ मे

vrīhidroṇaḥ parityaktaḥ kathaṃ tena mahātmanā |
kasmai dattaśca bhagavanvidhinā kena cāttha me

प्रत्यक्षधर्मा भगवान्यस् तुष्टो हि कर्मभिः ।
सफलं तस्य जन्माहं मन्ये सद्धर्मचारिणः

pratyakṣadharmā bhagavānyas tuṣṭo hi karmabhiḥ |
saphalaṃ tasya janmāhaṃ manye saddharmacāriṇaḥ

शिलोञ्छवृत्तिर्धर्मात्मा मुद्गलः संयतेन्द्रियः ।
आसीद्राजन्कुरुक्षेत्रे सत्यवागनसूयकः

śiloñchavṛttirdharmātmā mudgalaḥ saṃyatendriyaḥ |
āsīdrājankurukṣetre satyavāganasūyakaḥ

अतिथिव्रती क्रियावांश्च कापोतीं वृत्तिमास्थितः ।
सत्रमिष्टीकृतंनाम समुपास्ते महातपाः

atithivratī kriyāvāṃśca kāpotīṃ vṛttimāsthitaḥ |
satramiṣṭīkṛtaṃnāma samupāste mahātapāḥ

सपुत्रदारो हि मुनिः पक्षाहारो बभूव ह ।
कपोतवृत्त्या पक्षेण व्रीहिद्रोयणमुपार्जयत्

saputradāro hi muniḥ pakṣāhāro babhūva ha |
kapotavṛttyā pakṣeṇa vrīhidroyaṇamupārjayat

दर्शं च पौर्णमासं च कुर्वन्विगतमन्सरः ।
देवतातिथिशेषेण कुरुते देहयापनम्

darśaṃ ca paurṇamāsaṃ ca kurvanvigatamansaraḥ |
devatātithiśeṣeṇa kurute dehayāpanam

तत्रेन्द्रः सहितो देवैः साक्षात्रिभुवनेश्वरः ।
प्रत्यृह्णान्महाराज भागं पर्वणिपर्वणि

tatrendraḥ sahito devaiḥ sākṣātribhuvaneśvaraḥ |
pratyṛhṇānmahārāja bhāgaṃ parvaṇiparvaṇi

स पर्वकाल्यं कृत्वा तु मुनिवृत्त्या समन्वितः ।
अतिथिभ्यो ददावन्नं प्रहृष्टेनान्तरात्मना

sa parvakālyaṃ kṛtvā tu munivṛttyā samanvitaḥ |
atithibhyo dadāvannaṃ prahṛṣṭenāntarātmanā

व्रीहिद्रोणस्य तत्प्रीत्या ददतोऽन्नं महात्मनः ।
ऋषेर्मात्सर्यहीनस् वर्धत्यतिथिदर्शनात्

vrīhidroṇasya tatprītyā dadato'nnaṃ mahātmanaḥ |
ṛṣermātsaryahīnas vardhatyatithidarśanāt

तच्छतान्यपि भुञ्जन्ति ब्राह्मणानां मनीषिणाम् ।
मुनेस्त्यागविशुद्ध्या तु तदन्नं वृद्धिमृच्छति

tacchatānyapi bhuñjanti brāhmaṇānāṃ manīṣiṇām |
munestyāgaviśuddhyā tu tadannaṃ vṛddhimṛcchati

तं तु रशुश्राव धर्मिष्ठं मुद्गलं संशितव्रतम् ।
दुर्वासा नृप दिग्वासास्तमथाभ्याजगाम ह

taṃ tu raśuśrāva dharmiṣṭhaṃ mudgalaṃ saṃśitavratam |
durvāsā nṛpa digvāsāstamathābhyājagāma ha

विभ्रच्चानियतं वेषमुन्मत्त इव पाण्डव ।
विकचः परुषा वाचो व्याहरन्विविधा मुनिः

vibhraccāniyataṃ veṣamunmatta iva pāṇḍava |
vikacaḥ paruṣā vāco vyāharanvividhā muniḥ

अभिगम्याथ तं विप्रमुवाच मुनिसत्तमः ।
अन्नार्थिनमनुप्राप्तं विद्धि मां मुनिसत्तम

abhigamyātha taṃ vipramuvāca munisattamaḥ |
annārthinamanuprāptaṃ viddhi māṃ munisattama

स्वागतं तेऽस्त्विति मुनिं मुद्गलः प्रत्यभाषत ।
पाद्यमाचमनीयं च प्रतिवेद्यान्नमुत्तमम्

svāgataṃ te'stviti muniṃ mudgalaḥ pratyabhāṣata |
pādyamācamanīyaṃ ca prativedyānnamuttamam

प्रादात्स तपसोपात्तं क्षुधितायातिथिप्रियः ।
उन्मत्ताय परां श्रद्धामास्थाय स धृतव्रतः

prādātsa tapasopāttaṃ kṣudhitāyātithipriyaḥ |
unmattāya parāṃ śraddhāmāsthāya sa dhṛtavrataḥ

ततस्तदन्नं रसवत्स एव क्षुधयाऽन्वितः ।
बुभुजे कृत्स्नमुन्मत्तः प्रादात्तस्मै च मुद्गलः

tatastadannaṃ rasavatsa eva kṣudhayā'nvitaḥ |
bubhuje kṛtsnamunmattaḥ prādāttasmai ca mudgalaḥ

भुक्त्वा चान्नं ततः सर्वमुच्छिष्टेनात्मनस्ततः ।
अथाङ्गं लिलिपेऽन्नेन यथागतमगाच्च सः

bhuktvā cānnaṃ tataḥ sarvamucchiṣṭenātmanastataḥ |
athāṅgaṃ lilipe'nnena yathāgatamagācca saḥ

तेनैवात्मानमालिप्य हसन्गायन्प्रधावति ।
नृत्यते धावते चैव बुद्ध्या तत्क्रोशते तथा

tenaivātmānamālipya hasangāyanpradhāvati |
nṛtyate dhāvate caiva buddhyā tatkrośate tathā

एवं द्वितीये संप्राप्ते पर्वकाले मनीषिणः ।
आगम्य बुभुजे सर्वमन्नपुञ्छोपजीविनः

evaṃ dvitīye saṃprāpte parvakāle manīṣiṇaḥ |
āgamya bubhuje sarvamannapuñchopajīvinaḥ

निराहारस्तु स मुनिरुञ्छमार्जये पुनः ।
न चैनं विक्रियां नेतुमशकन्मुद्गलं क्षुधा

nirāhārastu sa muniruñchamārjaye punaḥ |
na cainaṃ vikriyāṃ netumaśakanmudgalaṃ kṣudhā

न क्रोधो न च मात्सर्यं नावमानो न संभ्रमः ।
सपुत्रदारमुञ्छन्तमाविवेश द्विजोत्तमम्

na krodho na ca mātsaryaṃ nāvamāno na saṃbhramaḥ |
saputradāramuñchantamāviveśa dvijottamam

तथा तमुञ्छधर्माणं दुर्वासा मुनिसत्तमम् ।
उपतस्थे यथाकालं षट्कृत्वः कृतनिश्चयः

tathā tamuñchadharmāṇaṃ durvāsā munisattamam |
upatasthe yathākālaṃ ṣaṭkṛtvaḥ kṛtaniścayaḥ

न चास् मनसः कश्चिद्विकारो दृश्यते मुनेः ।
शुद्धसत्वस्य शुद्धं स ददृशे निर्मलं मनः

na cās manasaḥ kaścidvikāro dṛśyate muneḥ |
śuddhasatvasya śuddhaṃ sa dadṛśe nirmalaṃ manaḥ

तमुवाच ततः प्रीतः स मुनिर्मुद्गलं तदा ।
त्वत्समो नास्ति लोकेऽस्मिन्दाता मात्सर्यवर्जितः

tamuvāca tataḥ prītaḥ sa munirmudgalaṃ tadā |
tvatsamo nāsti loke'smindātā mātsaryavarjitaḥ

क्षुद्धर्मसंज्ञां प्रणुदत्यादत्ते धैर्यमेव च ।
विषयानुसारिणी जिह्वा कर्षत्येव रसान्प्रति

kṣuddharmasaṃjñāṃ praṇudatyādatte dhairyameva ca |
viṣayānusāriṇī jihvā karṣatyeva rasānprati

आहारप्रभवाः प्राणा मनो दुर्निग्रहं चलम् ।
मनसश्चेन्द्रियाणां चाप्यैकाग्र्यं निश्चितं तपः

āhāraprabhavāḥ prāṇā mano durnigrahaṃ calam |
manasaścendriyāṇāṃ cāpyaikāgryaṃ niścitaṃ tapaḥ

श्रमेणोपार्जितं त्यक्तं न च दुःखेन चेतसा ।
तत्सर्वं भवता साधो यथावदुपपादितम्

śrameṇopārjitaṃ tyaktaṃ na ca duḥkhena cetasā |
tatsarvaṃ bhavatā sādho yathāvadupapāditam

प्रीताः स्मोऽनुगृहीताश्च समेत्य भवता सह ।
इन्द्रियाभिजयो धैर्यं संविभागो दमः शमः ।
दया सत्यं च धर्मश्च त्वयि सर्वं प्रतिष्ठितम्

prītāḥ smo'nugṛhītāśca sametya bhavatā saha |
indriyābhijayo dhairyaṃ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ |
dayā satyaṃ ca dharmaśca tvayi sarvaṃ pratiṣṭhitam

लोकाः समस्ता धर्मेण धार्यन्ते सचराचराः ।
धर्मोपि धार्यते येन धृतियुक्त त्वयाऽऽत्मना

lokāḥ samastā dharmeṇa dhāryante sacarācarāḥ |
dharmopi dhāryate yena dhṛtiyukta tvayā''tmanā

विशुद्धसत्वसंपन्नो न त्वदन्योस्ति कश्चन ।
जितास्ते कर्मभिर्लोकाः प्राप्तोसि परमां गतिम्

viśuddhasatvasaṃpanno na tvadanyosti kaścana |
jitāste karmabhirlokāḥ prāptosi paramāṃ gatim

अहो दानं विघुष्टं ते सुमहत्स्वर्गवासिभिः ।
सशरीरो भवान्गन्ता स्वर्गं सुचरितव्रत

aho dānaṃ vighuṣṭaṃ te sumahatsvargavāsibhiḥ |
saśarīro bhavāngantā svargaṃ sucaritavrata

इत्येवं वदतस्तस्य तदा दुर्वाससो मुनेः ।
देवदूतो विमानेन मुद्गलं प्रत्युपस्थितः

ityevaṃ vadatastasya tadā durvāsaso muneḥ |
devadūto vimānena mudgalaṃ pratyupasthitaḥ

हंससारसयुक्तेन किङ्किणीजालमालिना ।
कामगेन विचित्रेण दिव्यगन्धवता तथा

haṃsasārasayuktena kiṅkiṇījālamālinā |
kāmagena vicitreṇa divyagandhavatā tathā

उवाच चैनं विप्रर्षिं विमानं कर्मभिर्जितम् ।
समुपारोह संसिद्धिं प्राप्तोसि परमां मुने

uvāca cainaṃ viprarṣiṃ vimānaṃ karmabhirjitam |
samupāroha saṃsiddhiṃ prāptosi paramāṃ mune

तमेवंवादिनमृषिर्देवदूतमुवाच ह ।
इच्छामि भवता प्रोक्तान्गुणान्स्वर्गनिवासिनां

tamevaṃvādinamṛṣirdevadūtamuvāca ha |
icchāmi bhavatā proktānguṇānsvarganivāsināṃ

के गुणास्तत्रवसतां किं तपः कश्च निश्चयः ।
स्वर्गे तत्रसुखं किं च दोषो वा देवदूतक

ke guṇāstatravasatāṃ kiṃ tapaḥ kaśca niścayaḥ |
svarge tatrasukhaṃ kiṃ ca doṣo vā devadūtaka

सतां साप्तपदं मित्रमाहुः सन्तः कुलोचिताः ।
मित्रतां च पुरस्कृत्य पृच्छामि त्वामहं विभो

satāṃ sāptapadaṃ mitramāhuḥ santaḥ kulocitāḥ |
mitratāṃ ca puraskṛtya pṛcchāmi tvāmahaṃ vibho

यदत्र तथ्यं पथ्यं च तद्ब्रवीह्यविचारयन् ।
श्रुत्वा तथा करिष्यामि व्यवसायं गिरा तव

yadatra tathyaṃ pathyaṃ ca tadbravīhyavicārayan |
śrutvā tathā kariṣyāmi vyavasāyaṃ girā tava