अध्याय 260: व्यास तप और दान की महिमा बताते हैं

वने निवसतां तेषां पाण्डवानां महात्मनाम् ।
वर्षाण्येकादशातीयुः कृच्छ्रेण भरतर्षभ

vane nivasatāṃ teṣāṃ pāṇḍavānāṃ mahātmanām |
varṣāṇyekādaśātīyuḥ kṛcchreṇa bharatarṣabha

फलमूलाशनास्ते हि सुखार्हा दुःखमुत्तमम् ।
प्राप्तकालमनुध्यान्तः सेहिरे वरपूरुषाः

phalamūlāśanāste hi sukhārhā duḥkhamuttamam |
prāptakālamanudhyāntaḥ sehire varapūruṣāḥ

युधिष्ठिरस्तु राजर्षिरात्मकर्मापराधजम् ।
चिन्तयन्स महाबाहुर्भ्रातॄणां दुःखमुत्तमम्

yudhiṣṭhirastu rājarṣirātmakarmāparādhajam |
cintayansa mahābāhurbhrātṝṇāṃ duḥkhamuttamam

न सुष्वाप सुखं राजा हृदि शल्यैरिवार्पितैः ।
दौरात्म्यमनुपश्यंस्तत्काले द्यूतोद्भवस्य हि

na suṣvāpa sukhaṃ rājā hṛdi śalyairivārpitaiḥ |
daurātmyamanupaśyaṃstatkāle dyūtodbhavasya hi

संस्मरन्परुषा वाचः सूतपुत्रस्य पाण्डवः ।
निःश्वासपरमो दीनो दध्रे कोपविषं महत्

saṃsmaranparuṣā vācaḥ sūtaputrasya pāṇḍavaḥ |
niḥśvāsaparamo dīno dadhre kopaviṣaṃ mahat

अर्जुनोयमजौ चोभौ द्रौपदी च यशस्विनी ।
स च भीमो महातेजाः सर्वेषामुत्तमो बले

arjunoyamajau cobhau draupadī ca yaśasvinī |
sa ca bhīmo mahātejāḥ sarveṣāmuttamo bale

चिरस्य जातं धर्मज्ञं सासूयमिव ते तदा ।
युधिष्ठिरमुदीक्षन्तः सेहुर्दुखमनुत्तमम्

cirasya jātaṃ dharmajñaṃ sāsūyamiva te tadā |
yudhiṣṭhiramudīkṣantaḥ sehurdukhamanuttamam

अवशिष्टं त्वल्पकालं मन्वानाः पुरुषर्षभाः ।
वपुरन्यदिवाकार्पुरुत्साहामर्षचेष्टितैः

avaśiṣṭaṃ tvalpakālaṃ manvānāḥ puruṣarṣabhāḥ |
vapuranyadivākārpurutsāhāmarṣaceṣṭitaiḥ

कस्यचित्त्वथ कालस्य व्यासः सत्यवतीसुतः ।
आजगाम महायोगी पाण्डवानवलोककः

kasyacittvatha kālasya vyāsaḥ satyavatīsutaḥ |
ājagāma mahāyogī pāṇḍavānavalokakaḥ

तमागतमभिप्रेक्ष्यकुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः ।
प्रत्युद्गम्य महात्मानं प्रत्यगृह्णाद्यथाविधि

tamāgatamabhiprekṣyakuntīputro yudhiṣṭhiraḥ |
pratyudgamya mahātmānaṃ pratyagṛhṇādyathāvidhi

तमासीनमुपासीनः शुश्रूषुर्नियतेन्द्रियः ।
तोषयामास शौचेन व्यासं पाण्डवनन्दनः

tamāsīnamupāsīnaḥ śuśrūṣurniyatendriyaḥ |
toṣayāmāsa śaucena vyāsaṃ pāṇḍavanandanaḥ

तानवेक्ष्यकृशान्पौत्रान्वने वन्येन जीवतः ।
महर्षिरनुकम्पार्थमब्रवीद्बाष्पगद्गदम्

tānavekṣyakṛśānpautrānvane vanyena jīvataḥ |
maharṣiranukampārthamabravīdbāṣpagadgadam

युधिष्ठिर महाबाहो शृणु धर्मभृतांवर ।
नातप्ततपसो लोके प्राप्नुवन्ति महत्सुखम् ।
सुखदुःखे हि पुरुषः पर्यायेणोपसेवते

yudhiṣṭhira mahābāho śṛṇu dharmabhṛtāṃvara |
nātaptatapaso loke prāpnuvanti mahatsukham |
sukhaduḥkhe hi puruṣaḥ paryāyeṇopasevate

नात्यन्तमसुखं कश्चित्प्राप्नोति पुरुषर्षभ ।
प्रज्ञावांस्त्वेव पुरुषः संयुक्तः परया धिया

nātyantamasukhaṃ kaścitprāpnoti puruṣarṣabha |
prajñāvāṃstveva puruṣaḥ saṃyuktaḥ parayā dhiyā

उदयास्तमयज्ञो हि न हृष्यति न शोचति ।
सुखमापतितं विन्दन्दुःखमापतितं सहन्

udayāstamayajño hi na hṛṣyati na śocati |
sukhamāpatitaṃ vindanduḥkhamāpatitaṃ sahan

कालप्राप्तमुपासीत सस्यानामिव कर्षकः ।
तपसो हि परं नास्ति तपसा विन्दते महत्

kālaprāptamupāsīta sasyānāmiva karṣakaḥ |
tapaso hi paraṃ nāsti tapasā vindate mahat

नासाध्यं तपसः किंचिदिति बुध्यस् भारत ।
सत्यमार्जवमक्रोधः संविभागो दमः शमः

nāsādhyaṃ tapasaḥ kiṃciditi budhyas bhārata |
satyamārjavamakrodhaḥ saṃvibhāgo damaḥ śamaḥ

अनसूयाऽविहिंसा च शौचमिन्द्रियसंयमः ।
साधनानि महाराज नराणां पुण्यकर्मणाम्

anasūyā'vihiṃsā ca śaucamindriyasaṃyamaḥ |
sādhanāni mahārāja narāṇāṃ puṇyakarmaṇām

अधर्मरुचयो मूढास्तिर्यग्गतिपरायणाः ।
कृच्छ्रां योनिमनुप्राप्ता न सुखं विन्दते अनाः

adharmarucayo mūḍhāstiryaggatiparāyaṇāḥ |
kṛcchrāṃ yonimanuprāptā na sukhaṃ vindate anāḥ

इह यत्क्रियते कर्म तत्परत्रोपभुज्यते ।
मूलसिक्तस्य वृक्षस्य फलं शाखासु दृश्यते ।
तस्माच्छरीरं युञ्जीत तपसा नियमेन च

iha yatkriyate karma tatparatropabhujyate |
mūlasiktasya vṛkṣasya phalaṃ śākhāsu dṛśyate |
tasmāccharīraṃ yuñjīta tapasā niyamena ca

यथाशक्ति प्रयच्छेत संपूज्याभिप्रणम्य च ।
काले प्राप्ते च हृष्टात्मा राजन्विगतमत्सरः

yathāśakti prayaccheta saṃpūjyābhipraṇamya ca |
kāle prāpte ca hṛṣṭātmā rājanvigatamatsaraḥ

सत्यवादी लभेतायुरनायासमथार्जवम् ।
अक्रोधनोऽनसूयश्च निर्वृतिं लभते पराम्

satyavādī labhetāyuranāyāsamathārjavam |
akrodhano'nasūyaśca nirvṛtiṃ labhate parām

दान्तः शमपरः शश्वत्परिक्लेशं न विन्दति ।
न च तप्यति दान्तात्मा दृष्ट्वा परगतां श्रियम्

dāntaḥ śamaparaḥ śaśvatparikleśaṃ na vindati |
na ca tapyati dāntātmā dṛṣṭvā paragatāṃ śriyam

संविभक्ता च दाता च भोगवान्सुखवान्नरः ।
भवत्यहिंसकश्चैव परमारोग्यमश्नुते

saṃvibhaktā ca dātā ca bhogavānsukhavānnaraḥ |
bhavatyahiṃsakaścaiva paramārogyamaśnute

मान्यं मानयिता जन्म कुले महति विन्दति ।
विन्दते सुखमत्यर्थमिह लोके परत्र च ।
व्यसनैर्न तुसंयोगं प्राप्नोति विजितेन्द्रियः

mānyaṃ mānayitā janma kule mahati vindati |
vindate sukhamatyarthamiha loke paratra ca |
vyasanairna tusaṃyogaṃ prāpnoti vijitendriyaḥ

शुभानुशयबुद्धिर्हि संयुक्तः कालधर्मणा ।
प्रादुर्भवति तद्योगात्कल्याणमतिरेव सः

śubhānuśayabuddhirhi saṃyuktaḥ kāladharmaṇā |
prādurbhavati tadyogātkalyāṇamatireva saḥ

भगवन्दानधर्माणआं तपसो वा महामुने ।
किंस्विद्बहुगुणं प्रेत्य किं वा दुष्करमुच्यते

bhagavandānadharmāṇaāṃ tapaso vā mahāmune |
kiṃsvidbahuguṇaṃ pretya kiṃ vā duṣkaramucyate

दानान्न दुष्करं तात पृथिव्यामस्ति किंचन ।
अर्थे च महती तृष्णा स च दुःखेन लभ्यते

dānānna duṣkaraṃ tāta pṛthivyāmasti kiṃcana |
arthe ca mahatī tṛṣṇā sa ca duḥkhena labhyate

राजन्प्रत्यक्षमेवैतद्दृश्यते लोकसाक्षिकम् ।
परित्यज्य प्रियान्प्राणान्प्रविशन्ति रणाजिरम् ।
तथैव प्रतिपद्यन्ते समुद्रमटवीं तथा

rājanpratyakṣamevaitaddṛśyate lokasākṣikam |
parityajya priyānprāṇānpraviśanti raṇājiram |
tathaiva pratipadyante samudramaṭavīṃ tathā

कृषिगोरक्ष्यमित्येके प्रतिपद्यन्ति मानवाः ।
पुरुषाः प्रेष्यतामेके निर्गच्छन्ति धनार्थिनः

kṛṣigorakṣyamityeke pratipadyanti mānavāḥ |
puruṣāḥ preṣyatāmeke nirgacchanti dhanārthinaḥ

तस्माद्दुःखार्जितस्यैव परित्यागः सुदुष्करः ।
सुदुष्करतरं दानं तस्माद्दानं मतं मम

tasmādduḥkhārjitasyaiva parityāgaḥ suduṣkaraḥ |
suduṣkarataraṃ dānaṃ tasmāddānaṃ mataṃ mama

विसेषस्त्वत्र विज्ञेयो न्यायेनोपार्जितं धनम् ।
पात्रे काले च देशे च प्रयतः प्रतिपादयेत्

viseṣastvatra vijñeyo nyāyenopārjitaṃ dhanam |
pātre kāle ca deśe ca prayataḥ pratipādayet

अन्यायात्समुपात्तेन दानधर्मौ धनन यः ।
कुरुते न स कर्तारं त्रायते महतो भयात्

anyāyātsamupāttena dānadharmau dhanana yaḥ |
kurute na sa kartāraṃ trāyate mahato bhayāt

पात्रे दानं स्वल्पमपि काले दत्तं युधिष्ठिर ।
मनसा हि विशुद्धेन प्रेत्यानन्तफलं स्मृतम्

pātre dānaṃ svalpamapi kāle dattaṃ yudhiṣṭhira |
manasā hi viśuddhena pretyānantaphalaṃ smṛtam

श्रद्धा धर्मानुगा देवी पावनी विश्वधारिणी ।
सवित्री प्रसवित्री च संसारार्णवतारिणी

śraddhā dharmānugā devī pāvanī viśvadhāriṇī |
savitrī prasavitrī ca saṃsārārṇavatāriṇī

श्रद्धया धार्यते धर्मो महद्भिर्नार्थदर्शिभिः ।
सधना अपिराजानो निःश्रद्धा नरकं गताः

śraddhayā dhāryate dharmo mahadbhirnārthadarśibhiḥ |
sadhanā apirājāno niḥśraddhā narakaṃ gatāḥ

निष्किंचनाश्च मुनयः श्रद्धावन्तो दिवं गताः ।
देशे काले च पात्रे च मुद्गलः श्रद्धयाऽन्वितः ।
व्रीहिद्रोणं प्रदायाथ परं पदमवाप्तवान्

niṣkiṃcanāśca munayaḥ śraddhāvanto divaṃ gatāḥ |
deśe kāle ca pātre ca mudgalaḥ śraddhayā'nvitaḥ |
vrīhidroṇaṃ pradāyātha paraṃ padamavāptavān

अत्राप्युदाहरन्तीमतिहासं पुरातनम् ।
व्रीहिद्रोणपरित्यागाद्यत्फलं प्राप मुद्गलः

atrāpyudāharantīmatihāsaṃ purātanam |
vrīhidroṇaparityāgādyatphalaṃ prāpa mudgalaḥ