अध्याय 255: कर्ण की दिग्विजय

ततः कर्णो महेष्वासो बलेन महता वृतः ।
द्रुपदस्य पुरं रम्यं रुरोध भरतर्षभ

tataḥ karṇo maheṣvāso balena mahatā vṛtaḥ |
drupadasya puraṃ ramyaṃ rurodha bharatarṣabha

युद्धेन महता चैनं चक्रे वीरं वशानुगम् ।
सुवर्णं रजतं चापि रत्नानि विविधानि च ।
करं च दापयांमास द्रुपदं नृपसत्तम

yuddhena mahatā cainaṃ cakre vīraṃ vaśānugam |
suvarṇaṃ rajataṃ cāpi ratnāni vividhāni ca |
karaṃ ca dāpayāṃmāsa drupadaṃ nṛpasattama

तं विनिर्जित्य राजेन्द्र राजानस्तस्य येऽनुगाः ।
तान्सर्वान्वशगांश्चक्रे करं चैनानदापयत्

taṃ vinirjitya rājendra rājānastasya ye'nugāḥ |
tānsarvānvaśagāṃścakre karaṃ cainānadāpayat

अथोत्तरां दिशं गत्वा वशे चक्रे नराधिपान् ।
भगदत्तं च निर्जित्य राधेयो गिरिमारुहत्

athottarāṃ diśaṃ gatvā vaśe cakre narādhipān |
bhagadattaṃ ca nirjitya rādheyo girimāruhat

हिमवन्तं महाशैलं युध्यमानश्च शत्रुभिः ।
प्रययौ च दिशः सर्वान्नृपतीन्वशमानयत्

himavantaṃ mahāśailaṃ yudhyamānaśca śatrubhiḥ |
prayayau ca diśaḥ sarvānnṛpatīnvaśamānayat

स हैमवतिकाञ्जित्वा करं सर्वानदापयत् ।
नेपालविषये ये च राजानस्तानवाजयत्

sa haimavatikāñjitvā karaṃ sarvānadāpayat |
nepālaviṣaye ye ca rājānastānavājayat

अवतीर्य ततः शैलात्पूर्वां दिशमभिद्रुतः ।
अङ्गान्वङ्गान्कलिङ्गांश्च शुण्डिकान्मिथिलानथ

avatīrya tataḥ śailātpūrvāṃ diśamabhidrutaḥ |
aṅgānvaṅgānkaliṅgāṃśca śuṇḍikānmithilānatha

मागधान्कर्कखण्डांश्च निवेश्य विषयेऽऽत्मनः ।
आवशीरांश्च योध्यांश्च अहिक्षत्रांश्च सोऽजयत्

māgadhānkarkakhaṇḍāṃśca niveśya viṣaye''tmanaḥ |
āvaśīrāṃśca yodhyāṃśca ahikṣatrāṃśca so'jayat

पूर्वां दिशं विनिर्जित्य वत्सभूमिं तथाऽगमत्

pūrvāṃ diśaṃ vinirjitya vatsabhūmiṃ tathā'gamat

वत्सभूमिं विनिर्जित्य केवलां मृत्तिकावतीम् ।
मोहनं पत्तनं चैव त्रिपुरीं कोसलां तथा

vatsabhūmiṃ vinirjitya kevalāṃ mṛttikāvatīm |
mohanaṃ pattanaṃ caiva tripurīṃ kosalāṃ tathā

एतान्सर्वान्विनिर्जित्य करमादाय सर्वशः ।
दक्षिणां दिशमास्थाय कर्णो जित्वा महारथान् ।
रुक्मिणं दाक्षिणात्येषु योधयामास सूतजः

etānsarvānvinirjitya karamādāya sarvaśaḥ |
dakṣiṇāṃ diśamāsthāya karṇo jitvā mahārathān |
rukmiṇaṃ dākṣiṇātyeṣu yodhayāmāsa sūtajaḥ

स युद्धं तुमुलं कृत्वा रुक्मी प्रोवाच सूतजम् ।
प्रीतोस्मि तव राजेन्द्र विक्रमेण बलेन च

sa yuddhaṃ tumulaṃ kṛtvā rukmī provāca sūtajam |
prītosmi tava rājendra vikrameṇa balena ca

न ते विघ्नं करिष्यामि प्रतिज्ञां समपालयम् ।
प्रीत्या चाहं प्रयच्छामि हिरण्यं यावदिच्छसि

na te vighnaṃ kariṣyāmi pratijñāṃ samapālayam |
prītyā cāhaṃ prayacchāmi hiraṇyaṃ yāvadicchasi

समेत्य रुक्मिणा कर्णः पाण्ड्यं शैलं च सोगमत्

sametya rukmiṇā karṇaḥ pāṇḍyaṃ śailaṃ ca sogamat

स केवलं रणए चैव नीलं चापि महीपतिम् ।
वेणुदारिसुतं चैव ये चान्ये नृपसत्तमाः ।
दक्षिणस्यां दिशि नृपान्करान्सर्वानदापयत्

sa kevalaṃ raṇae caiva nīlaṃ cāpi mahīpatim |
veṇudārisutaṃ caiva ye cānye nṛpasattamāḥ |
dakṣiṇasyāṃ diśi nṛpānkarānsarvānadāpayat

शैशुपालिं ततो गत्वा विजिग्ये सूतनन्दनः ।
पार्श्वस्थांश्चापि नृपतीन्वशे चक्रे महाबलः

śaiśupāliṃ tato gatvā vijigye sūtanandanaḥ |
pārśvasthāṃścāpi nṛpatīnvaśe cakre mahābalaḥ

आवन्त्यांश्च वशे कृत्वा साम्ना च भरतर्षभ ।
वृष्णिभिः सह संम्य पश्चिमामपि निर्जयत्

āvantyāṃśca vaśe kṛtvā sāmnā ca bharatarṣabha |
vṛṣṇibhiḥ saha saṃmya paścimāmapi nirjayat

वारुणीं दिशमागम्य यावनान्वर्बरांस्तथा ।
नृपान्पश्चिमभूमिस्थान्दापयामास वै करान्

vāruṇīṃ diśamāgamya yāvanānvarbarāṃstathā |
nṛpānpaścimabhūmisthāndāpayāmāsa vai karān

विजित्य पृथिवीं सर्वां सपूर्वापरदक्षिणाम् ।
सम्लेच्छाटविकान्वीरः सपर्वतनिवासिनः

vijitya pṛthivīṃ sarvāṃ sapūrvāparadakṣiṇām |
samlecchāṭavikānvīraḥ saparvatanivāsinaḥ

भद्रान्रोहितकांश्चैव आग्रेयान्मालवानपि ।
गणान्सर्वान्विनिर्जित्य नीतिकृत्प्रहसन्निव

bhadrānrohitakāṃścaiva āgreyānmālavānapi |
gaṇānsarvānvinirjitya nītikṛtprahasanniva

शशकान्यवनांश्चैव विजिग्ये सूतनन्दनः ।
नग्नजित्प्रमुखांश्चैव गणाञ्जित्वा महारथान्

śaśakānyavanāṃścaiva vijigye sūtanandanaḥ |
nagnajitpramukhāṃścaiva gaṇāñjitvā mahārathān

एवं स पृथिवीं सर्वां वशे कृत्वा महारथः ।
विजित्य पुरुषव्याघ्रो नागसाह्वयमागमत्

evaṃ sa pṛthivīṃ sarvāṃ vaśe kṛtvā mahārathaḥ |
vijitya puruṣavyāghro nāgasāhvayamāgamat

तमागतं महेष्वासं धार्तराष्ट्रो जनाधिपः ।
प्रत्युद्गत्य महाराज सभ्रातृपितृबान्धवः

tamāgataṃ maheṣvāsaṃ dhārtarāṣṭro janādhipaḥ |
pratyudgatya mahārāja sabhrātṛpitṛbāndhavaḥ

अर्चयामास विधिना कर्णमाहवशोभिनम् ।
आश्रावयच्च तत्कर्म प्रीयमाणो जनेश्वरः

arcayāmāsa vidhinā karṇamāhavaśobhinam |
āśrāvayacca tatkarma prīyamāṇo janeśvaraḥ

यन्न भीष्मान्न च द्रोणान्न कृपान्न च वाह्लिकात् ।
प्राप्तवानस्मि भद्रं ते त्वत्तःप्राप्तं मया हि तत्

yanna bhīṣmānna ca droṇānna kṛpānna ca vāhlikāt |
prāptavānasmi bhadraṃ te tvattaḥprāptaṃ mayā hi tat

बहुना च किमुक्तेन शृणु कर्ण वचो मम ।
सनाथोस्मि महाबाहो त्वया नाथेन सत्तम

bahunā ca kimuktena śṛṇu karṇa vaco mama |
sanāthosmi mahābāho tvayā nāthena sattama

न हि ते पाण्डवाः सर्वे कलामर्हन्ति षोडशीम् ।
अन्येवा पुरुषव्याघ्र राजानोऽभ्युदितोदिताः

na hi te pāṇḍavāḥ sarve kalāmarhanti ṣoḍaśīm |
anyevā puruṣavyāghra rājāno'bhyuditoditāḥ

स भवान्धृतराष्ट्रं तं गान्धारीं च यशस्विनीम् ।
पश्य कर्ण महेष्वास अदितिं वज्रभृद्यथा

sa bhavāndhṛtarāṣṭraṃ taṃ gāndhārīṃ ca yaśasvinīm |
paśya karṇa maheṣvāsa aditiṃ vajrabhṛdyathā

ततो हलहलाशब्दः प्रादुरासीद्विशांपते ।
हाहाकाराश्च बहवो नगरे नागसाह्वये

tato halahalāśabdaḥ prādurāsīdviśāṃpate |
hāhākārāśca bahavo nagare nāgasāhvaye

रकेचिदेनं प्रशंसन्ति निन्दन्ति स्म तथा परे ।
तूष्णीमासंस्तथा चान्ये नृपास्तत्र जनाधिप

rakecidenaṃ praśaṃsanti nindanti sma tathā pare |
tūṣṇīmāsaṃstathā cānye nṛpāstatra janādhipa

एवं विजित्य राजेन्द्र कर्णः शस्त्रभृतांवरः ।
सपर्वतवनाकाशां ससमुद्रां सनुष्कुटाम्

evaṃ vijitya rājendra karṇaḥ śastrabhṛtāṃvaraḥ |
saparvatavanākāśāṃ sasamudrāṃ sanuṣkuṭām

देशैरुच्चावचैः पूर्णां पत्तनैर्नगरैरपि ।
द्वीपैश्चानूपसंपूर्णैः पृथिवीं पृथिवीपते

deśairuccāvacaiḥ pūrṇāṃ pattanairnagarairapi |
dvīpaiścānūpasaṃpūrṇaiḥ pṛthivīṃ pṛthivīpate

कालेन नातिदीर्घेण वशे कृत्वा तु पार्थिवान् ।
अक्षयं धनमादाय सूतजो नृपमभ्ययात्

kālena nātidīrgheṇa vaśe kṛtvā tu pārthivān |
akṣayaṃ dhanamādāya sūtajo nṛpamabhyayāt

प्रविश्य च गृहं राजन्नभ्यन्तरमरिंदम ।
गान्धारीसहितं वीरो धृतराष्ट्रं ददर्श सः

praviśya ca gṛhaṃ rājannabhyantaramariṃdama |
gāndhārīsahitaṃ vīro dhṛtarāṣṭraṃ dadarśa saḥ

पुत्रवच्च नरव्याघ्र पादौ जग्राह धर्मवित् ।
धृतराष्ट्रेण चाश्लिष्य प्रेम्णा चापि विसर्जितः

putravacca naravyāghra pādau jagrāha dharmavit |
dhṛtarāṣṭreṇa cāśliṣya premṇā cāpi visarjitaḥ

तदाप्रभृति राजा च शकुनिश्चापि सौबलः ।
जानाते निर्जितान्पार्थान्कर्णेन युधि भारत

tadāprabhṛti rājā ca śakuniścāpi saubalaḥ |
jānāte nirjitānpārthānkarṇena yudhi bhārata