अध्याय 252: दानव अनशनरत दुर्योधन को बुलाते हैं

प्रायोपविष्टं राजानं दुर्योधनममर्षणम् ।
उवाच सान्त्वयन्राजञ्शकुनिः सौबलस्तदा

prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ duryodhanamamarṣaṇam |
uvāca sāntvayanrājañśakuniḥ saubalastadā

सम्यगुक्तं हि कर्णेन तच्छ्रुतं कौरव त्वया ।
मया हृतां श्रियं स्फीतां तां मोहादपहासि किम्

samyaguktaṃ hi karṇena tacchrutaṃ kaurava tvayā |
mayā hṛtāṃ śriyaṃ sphītāṃ tāṃ mohādapahāsi kim

त्वमबुद्ध्या नृपवर प्राणानुत्स्रष्टुमिच्छसि ।
अद्य वाऽप्यवगन्छामि न वृद्धाः सेवितास्त्वया

tvamabuddhyā nṛpavara prāṇānutsraṣṭumicchasi |
adya vā'pyavaganchāmi na vṛddhāḥ sevitāstvayā

यः समुत्पतितं हर्षं दैन्यं वा न नियच्छति ।
स नश्यति श्रियं प्राप्य पात्रमाममिवाम्भसि

yaḥ samutpatitaṃ harṣaṃ dainyaṃ vā na niyacchati |
sa naśyati śriyaṃ prāpya pātramāmamivāmbhasi

अतिभीरुं मृदुं क्लीबं दीर्घसूत्रं प्रमादिनम् ।
व्यसनाद्विषयाक्रान्तं न भजन्ति नृपं श्रिताः

atibhīruṃ mṛduṃ klībaṃ dīrghasūtraṃ pramādinam |
vyasanādviṣayākrāntaṃ na bhajanti nṛpaṃ śritāḥ

सत्कृतस्य हि ते शोको विपरीते कथं भवेत् ।
मा कृतं शोभनं पार्थैः शोकमालम्ब्य नाशय

satkṛtasya hi te śoko viparīte kathaṃ bhavet |
mā kṛtaṃ śobhanaṃ pārthaiḥ śokamālambya nāśaya

यत्र हर्षस्त्वया कार्यः सत्कर्तव्याश्च पाण्डवाः ।
तत्र शोचसि राजेन्द्रविपरीतमिदं तव

yatra harṣastvayā kāryaḥ satkartavyāśca pāṇḍavāḥ |
tatra śocasi rājendraviparītamidaṃ tava

प्रसीदमा त्यजात्मानं तुष्टश्च सुकृतं स्मर ।
कप्रयच्छ राज्यं पार्थानां यशो धर्ममवाप्नुहि ।
क्रियामेतां समाज्ञाय कृतघ्नो न भविष्यसि

prasīdamā tyajātmānaṃ tuṣṭaśca sukṛtaṃ smara |
kaprayaccha rājyaṃ pārthānāṃ yaśo dharmamavāpnuhi |
kriyāmetāṃ samājñāya kṛtaghno na bhaviṣyasi

सौभ्रात्रं पाण्डवैः कृत्वा समवस्ताप्य चैव तान् ।
पित्र्यं राज्यं प्रयच्छैषां ततः सुखमवाप्स्यसि

saubhrātraṃ pāṇḍavaiḥ kṛtvā samavastāpya caiva tān |
pitryaṃ rājyaṃ prayacchaiṣāṃ tataḥ sukhamavāpsyasi

शकुनेस्तु वचः श्रुत्वा दुःशासनमवेक्ष्य च ।
पादयोः पतितं वीरं विकृतं भ्रातृसौहृदात्

śakunestu vacaḥ śrutvā duḥśāsanamavekṣya ca |
pādayoḥ patitaṃ vīraṃ vikṛtaṃ bhrātṛsauhṛdāt

बाहुभ्यां साधुजाताभ्यां दुःशासनमरिंदमम् ।
उत्थाप्य संपरिष्वज्य प्रीत्याऽजिघ्रत मूर्धनि

bāhubhyāṃ sādhujātābhyāṃ duḥśāsanamariṃdamam |
utthāpya saṃpariṣvajya prītyā'jighrata mūrdhani

कर्णसौबलयोश्चापि संश्रुत्य वचनान्यसौ ।
निर्वेदं परमं गत्वा राजा दुर्योधनस्तदा ।
व्रीडयाऽभिपरीतात्मा नैराश्यमगमत्परम्

karṇasaubalayoścāpi saṃśrutya vacanānyasau |
nirvedaṃ paramaṃ gatvā rājā duryodhanastadā |
vrīḍayā'bhiparītātmā nairāśyamagamatparam

सुहृदां चैव तच्छ्रुत्वा समन्युरिदमब्रवीत् ।
न धर्मधनसौख्येन नैश्वर्येण न चाज्ञया

suhṛdāṃ caiva tacchrutvā samanyuridamabravīt |
na dharmadhanasaukhyena naiśvaryeṇa na cājñayā

नैव भोगैश्च मे कार्यं मा विहन्यत गच्छत ।
निश्चितेयं मम मतिः स्थिता प्रायोपवेशने

naiva bhogaiśca me kāryaṃ mā vihanyata gacchata |
niściteyaṃ mama matiḥ sthitā prāyopaveśane

गच्छध्वं नगरं सर्वे पूज्याश्च गुरवो मम ।
त एवमुक्ताः प्रत्यूच् राजानमरिमर्दनम्

gacchadhvaṃ nagaraṃ sarve pūjyāśca guravo mama |
ta evamuktāḥ pratyūc rājānamarimardanam

या गतिस्तव राजेन्द्र साऽस्माकमपि भारत ।
कथं वा संप्रवेक्ष्यामस्त्वद्विहीनाः पुरं वयम्

yā gatistava rājendra sā'smākamapi bhārata |
kathaṃ vā saṃpravekṣyāmastvadvihīnāḥ puraṃ vayam

स सुहृद्भिरमात्यैश्च भातृभिः स्वजनेन च ।
बहुप्रकारमप्युक्तो निश्चयान्न व्यचाल्यत

sa suhṛdbhiramātyaiśca bhātṛbhiḥ svajanena ca |
bahuprakāramapyukto niścayānna vyacālyata

दर्भास्तरणमास्तीर्य निश्चयाद्धृतराष्ट्रजः ।
संस्पृश्यापः शुचिर्भूत्वा भूतले समुपस्थितः

darbhāstaraṇamāstīrya niścayāddhṛtarāṣṭrajaḥ |
saṃspṛśyāpaḥ śucirbhūtvā bhūtale samupasthitaḥ

कुशचीराम्बरधरः परं नियममास्थितः ।
वाग्यतो राजशार्दूलः स स्वर्गगतिकाम्यया

kuśacīrāmbaradharaḥ paraṃ niyamamāsthitaḥ |
vāgyato rājaśārdūlaḥ sa svargagatikāmyayā

मनसोपचितिं कृत्वा निरस् च बहिःक्रियाः ।
तस्थौप्रायोपवेशेऽथमतिं कृत्वा सुनिश्चयाम्

manasopacitiṃ kṛtvā niras ca bahiḥkriyāḥ |
tasthauprāyopaveśe'thamatiṃ kṛtvā suniścayām

अथ तं निश्चयं तस्य बुद्ध्वा दैतेयदानवाः ।
पातालवासिनो रौद्राः पूर्वं देवैर्विनिर्जिताः

atha taṃ niścayaṃ tasya buddhvā daiteyadānavāḥ |
pātālavāsino raudrāḥ pūrvaṃ devairvinirjitāḥ

ते स्वपक्षक्षयं तं तु ज्ञात्वा दुर्योधनस्य वै ।
आह्वानाय तदा चक्रुः कर्म वैतानसंभवम्

te svapakṣakṣayaṃ taṃ tu jñātvā duryodhanasya vai |
āhvānāya tadā cakruḥ karma vaitānasaṃbhavam

बृहस्पत्युशनोक्तैश्च मन्त्रैर्मन्त्रविशारदाः ।
अथर्ववेदप्रोक्तैश्च याश्चौपनिषदाः क्रियाः ।
मन्त्रजप्यसमायुक्तास्तास्तदा समवर्तयन्

bṛhaspatyuśanoktaiśca mantrairmantraviśāradāḥ |
atharvavedaproktaiśca yāścaupaniṣadāḥ kriyāḥ |
mantrajapyasamāyuktāstāstadā samavartayan

जुह्वत्यग्नौ हविः क्षीरं मन्त्रवत्सुसमाहिताः ।
ब्राह्मणा वेदवेदाङ्गपारगाः सुदृढव्रताः

juhvatyagnau haviḥ kṣīraṃ mantravatsusamāhitāḥ |
brāhmaṇā vedavedāṅgapāragāḥ sudṛḍhavratāḥ

अध्वर्यवो दानवानां कर्म प्रावर्तयंस्ततः

adhvaryavo dānavānāṃ karma prāvartayaṃstataḥ

कर्मसिद्धौ तदा तत्र जृम्भमाणा महाद्भुता ।
कृत्या समुत्थिता राजन्किं करोमीति चाब्रवीत्

karmasiddhau tadā tatra jṛmbhamāṇā mahādbhutā |
kṛtyā samutthitā rājankiṃ karomīti cābravīt

आहुर्दैत्याश्च तां तत्र सुप्रीतेनान्तरात्मना ।
प्रायोपविष्टं राजानं धार्तराष्ट्रमिहानय

āhurdaityāśca tāṃ tatra suprītenāntarātmanā |
prāyopaviṣṭaṃ rājānaṃ dhārtarāṣṭramihānaya

तथेति च प्रतिश्रुत्य सा कृत्या प्रययौ तदा ।
निमेषादगमच्चापि यत्र राजा सुयोधनः

tatheti ca pratiśrutya sā kṛtyā prayayau tadā |
nimeṣādagamaccāpi yatra rājā suyodhanaḥ

समादाय च राजानं प्रविवेश रसातलम् ।
दानवानां मुहूर्ताच्च पुरतस्तं न्यवेदयत्

samādāya ca rājānaṃ praviveśa rasātalam |
dānavānāṃ muhūrtācca puratastaṃ nyavedayat

तमानीतं नृपं दृष्ट्वा रात्रौ संगत्य दानवाः ।
प्रहृष्टमनसः सर्वे किंचिदुत्फुल्ललोचनाः

tamānītaṃ nṛpaṃ dṛṣṭvā rātrau saṃgatya dānavāḥ |
prahṛṣṭamanasaḥ sarve kiṃcidutphullalocanāḥ

दृढमेनं परिष्यज्य दृष्ट्वा च कुशलं तदा ।
साभिमानमिदं वाक्यं दुर्योधनमथाब्रुवन्

dṛḍhamenaṃ pariṣyajya dṛṣṭvā ca kuśalaṃ tadā |
sābhimānamidaṃ vākyaṃ duryodhanamathābruvan