अध्याय 250: अपमानित दुर्योधन प्रायोपवेश का निश्चय करता है

चित्रसेनं समागम्य प्रहसन्नर्जुनस्तदा ।
इदं वचनमक्लीवमब्रवीत्परवीरहा

citrasenaṃ samāgamya prahasannarjunastadā |
idaṃ vacanamaklīvamabravītparavīrahā

भ्रातृनर्हसि मे वीर मोक्तुं गन्धर्वसत्तम ।
अनर्हधर्षणा हीमे जीवमानेषु पाण्डुषु

bhrātṛnarhasi me vīra moktuṃ gandharvasattama |
anarhadharṣaṇā hīme jīvamāneṣu pāṇḍuṣu

एवमुक्तस्तु गन्धर्वः पाण्डवेन महात्मना ।
उवाच यत्कर्ण वयं मन्त्रयन्तो विनिर्गताः

evamuktastu gandharvaḥ pāṇḍavena mahātmanā |
uvāca yatkarṇa vayaṃ mantrayanto vinirgatāḥ

स्थितोराज्येच्युतान्स्थानाच्छ्रियाहीनांश्रियावृतः
द्रष्टास्मि निःसुखान्वीरान्सदारान्पाण्डवानिति

sthitorājyecyutānsthānācchriyāhīnāṃśriyāvṛtaḥ
draṣṭāsmi niḥsukhānvīrānsadārānpāṇḍavāniti

तस्मिन्नुच्चार्यमाणे तु गन्धर्वेण वचस्तथा ।
भूमेर्विवरमन्वैच्छं प्रवेष्टुं व्रीडयाऽन्वितः

tasminnuccāryamāṇe tu gandharveṇa vacastathā |
bhūmervivaramanvaicchaṃ praveṣṭuṃ vrīḍayā'nvitaḥ

युधिष्ठिरमथागम् गन्धर्वाः सह पाण्डवैः ।
अस्मद्दुर्मन्त्रितं तस्मै बद्धांश्चास्मान्न्यवेदयन्

yudhiṣṭhiramathāgam gandharvāḥ saha pāṇḍavaiḥ |
asmaddurmantritaṃ tasmai baddhāṃścāsmānnyavedayan

स्त्रीसमक्षमहं दीनो बद्धः शत्रुवशं गतः ।
युधिष्ठिरस्योपहृतः किंनु दुःखमतः परम्

strīsamakṣamahaṃ dīno baddhaḥ śatruvaśaṃ gataḥ |
yudhiṣṭhirasyopahṛtaḥ kiṃnu duḥkhamataḥ param

ये मे निराकृता नित्यं रिपुर्येषामहं सदा ।
तैर्मोक्षितोऽहं दुर्बुद्धिर्दत्तं तैरेव जीवितम्

ye me nirākṛtā nityaṃ ripuryeṣāmahaṃ sadā |
tairmokṣito'haṃ durbuddhirdattaṃ taireva jīvitam

प्राप्तः स्यां यद्यहं वीर वधं तस्मिन्महारणे ।
श्रेयस्तद्भविता मह्यं नैवंभूतस्य जीवितम्

prāptaḥ syāṃ yadyahaṃ vīra vadhaṃ tasminmahāraṇe |
śreyastadbhavitā mahyaṃ naivaṃbhūtasya jīvitam

भवेद्यशः पृथिव्यां मे ख्यातं गन्धर्वतो वधात् ।
प्राप्ताश्च पुण्यलोकाः स्युर्महेन्द्रसदनेऽक्षयाः

bhavedyaśaḥ pṛthivyāṃ me khyātaṃ gandharvato vadhāt |
prāptāśca puṇyalokāḥ syurmahendrasadane'kṣayāḥ

यत्त्वद्य मे व्यवसितं तच्छृणुध्वं नरर्षभाः ।
इह प्रायमुपासिष्ये यूयं व्रजत वै गृहान् ।
भ्रातरश्चैव मे सर्वे यान्त्वद्य स्वपुरं प्रति

yattvadya me vyavasitaṃ tacchṛṇudhvaṃ nararṣabhāḥ |
iha prāyamupāsiṣye yūyaṃ vrajata vai gṛhān |
bhrātaraścaiva me sarve yāntvadya svapuraṃ prati

कर्णप्रभृतयश्चैव सुहृदो बान्धवाश्च ये ।
दुःशासनं पुरस्कृत्य प्रयान्त्वद्य पुरं प्रति

karṇaprabhṛtayaścaiva suhṛdo bāndhavāśca ye |
duḥśāsanaṃ puraskṛtya prayāntvadya puraṃ prati

न ह्यहं संप्रयास्यामि पुरं शत्रुनिराकृतः ।
शत्रुमानापहो भूत्वा सुहृदां मानकृत्तथा

na hyahaṃ saṃprayāsyāmi puraṃ śatrunirākṛtaḥ |
śatrumānāpaho bhūtvā suhṛdāṃ mānakṛttathā

कामं रणशिरस्यद्य शत्रुभिर्वै विमानितः ।
स सुहृच्छोकदो जातः शत्रूणां हर्वर्धनः ।
वारणाह्वयमासाद्य किं वक्ष्यामि जनाधिपम्

kāmaṃ raṇaśirasyadya śatrubhirvai vimānitaḥ |
sa suhṛcchokado jātaḥ śatrūṇāṃ harvardhanaḥ |
vāraṇāhvayamāsādya kiṃ vakṣyāmi janādhipam

भीष्मद्रोणौ कृपद्रौणी विदुरः संजयस्तथा ।
बाह्लीकः सौमदत्तिश्च ये चान्ये वृद्धसंमताः

bhīṣmadroṇau kṛpadrauṇī viduraḥ saṃjayastathā |
bāhlīkaḥ saumadattiśca ye cānye vṛddhasaṃmatāḥ

ब्राह्मणाः श्रेणिमुख्याश्च तथोदासीनवृत्तयः ।
किं मां वक्ष्यंति किं चापि प्रतिवक्ष्यामि तानहं

brāhmaṇāḥ śreṇimukhyāśca tathodāsīnavṛttayaḥ |
kiṃ māṃ vakṣyaṃti kiṃ cāpi prativakṣyāmi tānahaṃ

रिपूणां शिरसि स्थित्वा तथा विक्रम्य चोरसि ।
आत्मदोषात्परिभ्रष्टः कथं वक्ष्यामि तानहम्

ripūṇāṃ śirasi sthitvā tathā vikramya corasi |
ātmadoṣātparibhraṣṭaḥ kathaṃ vakṣyāmi tānaham

दुर्विनीताः श्रियं प्राप्य विद्यामैश्वर्यमेव च ।
तिष्ठन्ति न चिरं भद्रे यथाऽहं मदगर्वितः

durvinītāḥ śriyaṃ prāpya vidyāmaiśvaryameva ca |
tiṣṭhanti na ciraṃ bhadre yathā'haṃ madagarvitaḥ

अहो वत यथेदं मे कष्टं दुश्चरितं कृतम् ।
स्वयं दुर्बुद्धिना मोहाद्येन प्राप्तोस्मि संशयम्

aho vata yathedaṃ me kaṣṭaṃ duścaritaṃ kṛtam |
svayaṃ durbuddhinā mohādyena prāptosmi saṃśayam

तस्मात्प्रायमुपासिष्ये न हिशक्ष्यामि जीवितुम् ।
चेतयानो हि को जीवेत्कृच्छ्राच्छत्रुभिरुद्धृतः

tasmātprāyamupāsiṣye na hiśakṣyāmi jīvitum |
cetayāno hi ko jīvetkṛcchrācchatrubhiruddhṛtaḥ

शत्रुभिश्चावहसितो मानी पौरुषवर्जितः ।
पाण्डवैर्विक्रमाढ्यैशच् सावमानमवेक्षितः

śatrubhiścāvahasito mānī pauruṣavarjitaḥ |
pāṇḍavairvikramāḍhyaiśac sāvamānamavekṣitaḥ

एवं चिन्तापरिगतो दुःशासनमथाब्रवीत् ।
दुःशासन निबोधेदं वचनं मम भारत

evaṃ cintāparigato duḥśāsanamathābravīt |
duḥśāsana nibodhedaṃ vacanaṃ mama bhārata

प्रतीच्छ त्वं मया दत्तमभिषेकं नृपो भव ।
प्रशाधि पृथिवीं स्फीतांकर्णसौबलपालिताम्

pratīccha tvaṃ mayā dattamabhiṣekaṃ nṛpo bhava |
praśādhi pṛthivīṃ sphītāṃkarṇasaubalapālitām

भ्रातॄन्पालय विस्रब्धं मरुतो वृत्रहा यथा ।
बान्धवाश्चोपजीवन्तु देवा इव शतक्रतुम्

bhrātṝnpālaya visrabdhaṃ maruto vṛtrahā yathā |
bāndhavāścopajīvantu devā iva śatakratum

ब्राह्मणेषु सदा वृत्तिं कुर्वीथाश्चाप्रमादतः ।
बन्धूनां सुहृदां चैव भवेथास्त्वं गतिः सदा

brāhmaṇeṣu sadā vṛttiṃ kurvīthāścāpramādataḥ |
bandhūnāṃ suhṛdāṃ caiva bhavethāstvaṃ gatiḥ sadā

ज्ञातींश्चाप्यनुपश्येथा विष्णुर्देवगणान्यथा ।
गुरवः पालनीयास्ते गच्छ पालय मेदिनीम्

jñātīṃścāpyanupaśyethā viṣṇurdevagaṇānyathā |
guravaḥ pālanīyāste gaccha pālaya medinīm

नन्दयन्सुहृदः सर्वाञ्शात्रवांश्चावभर्त्सयन् ।
कण्ठे चैनं परिष्वज्यगम्यतामित्युवाच ह

nandayansuhṛdaḥ sarvāñśātravāṃścāvabhartsayan |
kaṇṭhe cainaṃ pariṣvajyagamyatāmityuvāca ha

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा दीनो दुशासनोऽब्रवीत् ।
अश्रुकण्ठः सुदुःखार्तः प्राञ्जलिः प्रणिपत्य च

tasya tadvacanaṃ śrutvā dīno duśāsano'bravīt |
aśrukaṇṭhaḥ suduḥkhārtaḥ prāñjaliḥ praṇipatya ca

सगद्गदमिदं वाक्यं भ्रातरं ज्येष्ठमात्मनः ।
कप्रसीदेत्यपतद्भूमौ दूयमानेन चेतसा

sagadgadamidaṃ vākyaṃ bhrātaraṃ jyeṣṭhamātmanaḥ |
kaprasīdetyapatadbhūmau dūyamānena cetasā

दुःखितः पादयोस्तस्य नेत्रजं जलमुत्सृजन् ।
उक्तवांश्च नरव्याघ्रो नैतदेवं भविष्यति

duḥkhitaḥ pādayostasya netrajaṃ jalamutsṛjan |
uktavāṃśca naravyāghro naitadevaṃ bhaviṣyati

विदीर्यत्सकला भूमिर्द्यौश्चापि शकलीभवेत् ।
रविरात्मप्रभां जह्यात्सोमः शीतांशुतां त्यजेत्

vidīryatsakalā bhūmirdyauścāpi śakalībhavet |
ravirātmaprabhāṃ jahyātsomaḥ śītāṃśutāṃ tyajet

वायुः शैघ्र्यमथो जह्याद्धिमवांश्च हिमं त्यजेत् ।
शुष्येत्तोयं समुद्रेषु वह्निरप्युष्णतां त्यजेत्

vāyuḥ śaighryamatho jahyāddhimavāṃśca himaṃ tyajet |
śuṣyettoyaṃ samudreṣu vahnirapyuṣṇatāṃ tyajet

न चाहं त्वदृते राजन्प्रशासेयं वसुंधराम् ।
पुनःपुनः प्रसीदेति वाक्यं चेदमुवाच ह

na cāhaṃ tvadṛte rājanpraśāseyaṃ vasuṃdharām |
punaḥpunaḥ prasīdeti vākyaṃ cedamuvāca ha

शत्रूणां शोककृद्राजन्सुहृदां शोकनाशनः
त्वमेव नःकुलेराजा भविष्यसि शतं समाः

śatrūṇāṃ śokakṛdrājansuhṛdāṃ śokanāśanaḥ
tvameva naḥkulerājā bhaviṣyasi śataṃ samāḥ

एवमुक्त्वा स राजानं सुश्वरं प्ररुरोद ह ।
पादौ संस्पृश्य मानार्हौ भ्रातुर्ज्येष्ठस्य भारत

evamuktvā sa rājānaṃ suśvaraṃ praruroda ha |
pādau saṃspṛśya mānārhau bhrāturjyeṣṭhasya bhārata

तथा तौ दुःखितौ दृष्ट्वा दुःशासनसुयोधनौ ।
अभिगम्य व्यथाविष्टः कर्णस्तौ प्रत्यभाषत

tathā tau duḥkhitau dṛṣṭvā duḥśāsanasuyodhanau |
abhigamya vyathāviṣṭaḥ karṇastau pratyabhāṣata

विषीदथः किं कौरव्यौ बालिश्यात्प्राकृताविव ।
न शोकः शोचमानस्य विनिवर्तेत कर्हिचित्

viṣīdathaḥ kiṃ kauravyau bāliśyātprākṛtāviva |
na śokaḥ śocamānasya vinivarteta karhicit

यदा च शोचतः शोकोव्यसनं नापकर्षति ।
सामर्थ्यं किं ततः शोके शोचमानौ प्रपश्यथः

yadā ca śocataḥ śokovyasanaṃ nāpakarṣati |
sāmarthyaṃ kiṃ tataḥ śoke śocamānau prapaśyathaḥ

धृतिं गृह्णीतं मा शत्रूञ्शोचन्तौ नन्दयिष्यथः ।
कर्तव्यं हि कृतं राजन्पाण्डवैस्तव मोक्षणम्

dhṛtiṃ gṛhṇītaṃ mā śatrūñśocantau nandayiṣyathaḥ |
kartavyaṃ hi kṛtaṃ rājanpāṇḍavaistava mokṣaṇam

नित्यमेव प्रियं कार्यं राज्ञो विपयवासिभिः ।
पाल्यमानास्त्वया ते हि निवसन्ति गतज्वराः

nityameva priyaṃ kāryaṃ rājño vipayavāsibhiḥ |
pālyamānāstvayā te hi nivasanti gatajvarāḥ

नार्हस्येवंगते मन्युं कर्तुं प्राकृतवत्स्वयम् ।
विषण्णास्तव सोदर्यास्त्वयि प्रायं समास्थिते

nārhasyevaṃgate manyuṃ kartuṃ prākṛtavatsvayam |
viṣaṇṇāstava sodaryāstvayi prāyaṃ samāsthite

तदलं दुःखितानेतान्कर्तुं सर्वान्नराधिप ।
उत्तिष्ठ व्रज भद्रं ते समाश्वासय सोदरान्

tadalaṃ duḥkhitānetānkartuṃ sarvānnarādhipa |
uttiṣṭha vraja bhadraṃ te samāśvāsaya sodarān