अध्याय 237: वनवासी पाण्डवों के लिए धृतराष्ट्र का शोक

एवं वने वर्तमाना नराग्र्याः
शीतोष्णवातातपकर्शिताङ्गाः ।
सरस्तदासाद्यवनं च पुण्यं
ततः परंकिमकुर्वन्त पार्थाः

evaṃ vane vartamānā narāgryāḥ
śītoṣṇavātātapakarśitāṅgāḥ |
sarastadāsādyavanaṃ ca puṇyaṃ
tataḥ paraṃkimakurvanta pārthāḥ

सरस्तदासाद्य तु पाण्डुपुत्रा
जनं समुत्सृज्य विधाय चेष्टम् ।
वनानि रम्याण्यथ पर्वतांश्च
नदीप्रदेशांश्च तदा विचेरुः

sarastadāsādya tu pāṇḍuputrā
janaṃ samutsṛjya vidhāya ceṣṭam |
vanāni ramyāṇyatha parvatāṃśca
nadīpradeśāṃśca tadā viceruḥ

तथा वने तान्वसतः प्रवीरान्
स्वाध्यायवन्तश्च तपोधनाश्च ।
अभ्याययुर्वेदविदः पुराणा-
स्तान्पूजयामासुरथो नराग्र्याः

tathā vane tānvasataḥ pravīrān
svādhyāyavantaśca tapodhanāśca |
abhyāyayurvedavidaḥ purāṇā-
stānpūjayāmāsuratho narāgryāḥ

ततः कदाचित्कुशलः कथासु
विप्रोऽभ्यगच्छद्भुवि कौरवेयान् ।
स तैः समेत्याथ यदृच्छयैव
वैचित्रवीर्यं नृपमभ्यगच्छत्

tataḥ kadācitkuśalaḥ kathāsu
vipro'bhyagacchadbhuvi kauraveyān |
sa taiḥ sametyātha yadṛcchayaiva
vaicitravīryaṃ nṛpamabhyagacchat

अथोपविष्टः प्रतिसत्कृतश्च
वृद्धेन राज्ञा कुरुसत्तमेन ।
प्रचोदितः संकथयांबभूव
धर्मानिलेन्द्रप्रभवान्यमौ च

athopaviṣṭaḥ pratisatkṛtaśca
vṛddhena rājñā kurusattamena |
pracoditaḥ saṃkathayāṃbabhūva
dharmānilendraprabhavānyamau ca

कृशांश्च वातातपकर्शिताङ्गान्
दुःखस्य चोग्रस् मुखे प्रपन्नान् ।
तां चाप्यनाथामिव वीरनाथां
कृष्णां परिक्लेशगुणेन युक्ताम्

kṛśāṃśca vātātapakarśitāṅgān
duḥkhasya cogras mukhe prapannān |
tāṃ cāpyanāthāmiva vīranāthāṃ
kṛṣṇāṃ parikleśaguṇena yuktām

ततः कथास्तस्य निशम्य राजा
वैचित्रवीर्यः कृपयाऽभितप्तः ।
वने तथा पार्थिवपुत्रपौत्रा-
ञ्श्रुत्वा तथा दुःखनदींप्रपन्नान्

tataḥ kathāstasya niśamya rājā
vaicitravīryaḥ kṛpayā'bhitaptaḥ |
vane tathā pārthivaputrapautrā-
ñśrutvā tathā duḥkhanadīṃprapannān

प्रोवाच दैन्याभिहतान्तरात्मा
निश्वासवातोपहतस्तदानीम् ।
वाचं कथंचित्स्थिरतामुपेत्य
तत्सर्वमात्मप्रभवं विचिन्त्य

provāca dainyābhihatāntarātmā
niśvāsavātopahatastadānīm |
vācaṃ kathaṃcitsthiratāmupetya
tatsarvamātmaprabhavaṃ vicintya

कथंनु सत्यः शुचिरार्यवृत्तः
श्रेष्ठः सुतानां मम धर्मराजः ।
अजातशत्रुः पृथिवीतले स्म
शेते पुरा राङ्कवकूटशायी

kathaṃnu satyaḥ śucirāryavṛttaḥ
śreṣṭhaḥ sutānāṃ mama dharmarājaḥ |
ajātaśatruḥ pṛthivītale sma
śete purā rāṅkavakūṭaśāyī

प्रबोध्यते मागधसूतपुत्रै-
र्नित्यं स्तुवद्भिः स्वयमिन्द्रकल्पः ।
पतत्रिसङ्घैः स जघन्यरात्रे
प्रबोध्यते नूनमिलातलस्थः

prabodhyate māgadhasūtaputrai-
rnityaṃ stuvadbhiḥ svayamindrakalpaḥ |
patatrisaṅghaiḥ sa jaghanyarātre
prabodhyate nūnamilātalasthaḥ

कथंनु वातातपकर्शिताङ्गो
वृकोदरः कोपपरिप्लुताङ्गः ।
शेते पृथिव्यामतथोचिताङ्गः
कृष्णासमक्षं वसुधातलस्थः

kathaṃnu vātātapakarśitāṅgo
vṛkodaraḥ kopapariplutāṅgaḥ |
śete pṛthivyāmatathocitāṅgaḥ
kṛṣṇāsamakṣaṃ vasudhātalasthaḥ

तथाऽर्जुनः सुकुमारो मनस्वी
वशे स्थितो धर्मसुतस्य राज्ञः ।
विदूयमानैरिव सर्वगात्रै-
र्ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्

tathā'rjunaḥ sukumāro manasvī
vaśe sthito dharmasutasya rājñaḥ |
vidūyamānairiva sarvagātrai-
rdhruvaṃ na śete vasatīramarṣāt

यमौ च कृष्णां च युधिष्ठिरं च
भीमं च दृष्ट्वा सुखविप्रयुक्तान् ।
विनिःश्वसन्सर्प इवोग्रतेजा
ध्रुवं न शेते वसतीरमर्षात्

yamau ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca
bhīmaṃ ca dṛṣṭvā sukhaviprayuktān |
viniḥśvasansarpa ivogratejā
dhruvaṃ na śete vasatīramarṣāt

तथा यमौ चाप्यसुखौ सुखार्हौ
समृद्धरीपावमरौ दिवीव ।
प्रजागरस्थौ ध्रुवमप्रशान्तौ
क्रोधेन सत्येन च वार्यमाणौ

tathā yamau cāpyasukhau sukhārhau
samṛddharīpāvamarau divīva |
prajāgarasthau dhruvamapraśāntau
krodhena satyena ca vāryamāṇau

समीरणेनाथ समो बलेन
समीरणस्यैवसुतो बलीयान् ।
स धर्मपासेन सितोऽग्रजेन
ध्रुवं विनिःश्वस्य सहत्यमर्षम्

samīraṇenātha samo balena
samīraṇasyaivasuto balīyān |
sa dharmapāsena sito'grajena
dhruvaṃ viniḥśvasya sahatyamarṣam

स चापिभूमौ परिवर्तमानो
वधं सुतानां मम काङ्क्षमाणः ।
सत्येन धर्मेण च वार्यमाणः
कालंप्रतीक्षत्यधिको रणेऽन्यैः

sa cāpibhūmau parivartamāno
vadhaṃ sutānāṃ mama kāṅkṣamāṇaḥ |
satyena dharmeṇa ca vāryamāṇaḥ
kālaṃpratīkṣatyadhiko raṇe'nyaiḥ

अजातशत्रौ तु जिते निकृत्या
दुःशासनो यत्परुषाण्यवोचत् ।
तानि प्रविष्टानि वृकोदराङ्गं
दहन्ति कक्षाग्निरिवेन्धनानि

ajātaśatrau tu jite nikṛtyā
duḥśāsano yatparuṣāṇyavocat |
tāni praviṣṭāni vṛkodarāṅgaṃ
dahanti kakṣāgnirivendhanāni

न पापकं ध्यास्यति धर्मपुत्रो
धनंजयश्चाप्यनुवर्त्स्यते तम् ।
अरण्यवासेन विवर्धते तु
भीमस्य कोपोऽग्निरिवानिलेन

na pāpakaṃ dhyāsyati dharmaputro
dhanaṃjayaścāpyanuvartsyate tam |
araṇyavāsena vivardhate tu
bhīmasya kopo'gnirivānilena

स तेन कोपेन विदीर्यमाणः
करं करेणाभिनिपीड्यवीरः ।
विनिःश्वसत्युष्णमतीव घोरं
दहन्निवेमां मम पुत्रसेनाम्

sa tena kopena vidīryamāṇaḥ
karaṃ kareṇābhinipīḍyavīraḥ |
viniḥśvasatyuṣṇamatīva ghoraṃ
dahannivemāṃ mama putrasenām

गाण्डीवधन्वा च वृकोदरश्च
संरम्भिणावन्तककालकल्पौ ।
न शेषयेतां युधि शत्रुसेनां
शरान्किरन्तावनिप्रकाशान्

gāṇḍīvadhanvā ca vṛkodaraśca
saṃrambhiṇāvantakakālakalpau |
na śeṣayetāṃ yudhi śatrusenāṃ
śarānkirantāvaniprakāśān

दुर्योधनः शकुनिः सूतपुत्रो
दुःशासनश्चापि सुमन्दचेताः ।
मधु प्रपश्यन्ति न तु प्रपातं
वृकोदरं चैव धनंजयं च

duryodhanaḥ śakuniḥ sūtaputro
duḥśāsanaścāpi sumandacetāḥ |
madhu prapaśyanti na tu prapātaṃ
vṛkodaraṃ caiva dhanaṃjayaṃ ca

शुभाशुभं कर्म नरोहि कृत्वा
प्रतीक्षतेचेत्स फलंविपाके ।
सतेन युज्यत्यवशः फलेन
मोक्षः कथं स्यात्पुरुषस्य तस्मात्

śubhāśubhaṃ karma narohi kṛtvā
pratīkṣatecetsa phalaṃvipāke |
satena yujyatyavaśaḥ phalena
mokṣaḥ kathaṃ syātpuruṣasya tasmāt

क्षेत्रे सुकृष्टे ह्युपिते च बीजे
देवेच वर्षत्यृतुकालयुक्तम् ।
न स्यात्फलंतस्य कुतः प्रसिद्धि-
रन्यत्रदैवादिति नास्ति हेतुः

kṣetre sukṛṣṭe hyupite ca bīje
deveca varṣatyṛtukālayuktam |
na syātphalaṃtasya kutaḥ prasiddhi-
ranyatradaivāditi nāsti hetuḥ

कृतं मताक्षेण यथा न साधु
साधुप्रवृत्तेन च पाण्डवेन ।
मया च दुष्पुत्रवशानुगेन
कृतः कुरूणामयमन्तकालः

kṛtaṃ matākṣeṇa yathā na sādhu
sādhupravṛttena ca pāṇḍavena |
mayā ca duṣputravaśānugena
kṛtaḥ kurūṇāmayamantakālaḥ

ध्रुवं प्रशाम्यत्यसमीरितोऽग्नि-
र्ध्रुवं प्रजास्यत्युत गर्भिणी या ।
ध्रुवं दिनादौ रजनीप्रणाश-
स्तथा क्षपादौ च दिनप्रणाशः

dhruvaṃ praśāmyatyasamīrito'gni-
rdhruvaṃ prajāsyatyuta garbhiṇī yā |
dhruvaṃ dinādau rajanīpraṇāśa-
stathā kṣapādau ca dinapraṇāśaḥ

कृतेच कस्मान्न परेच कुर्यु-
र्दत्ते च दद्युः पुरुषाः कथंस्वित् ।
प्राप्यार्थकालं च भवेदनर्थः
कथंचन स्यादितितत्कुतः स्यात्

kṛteca kasmānna pareca kuryu-
rdatte ca dadyuḥ puruṣāḥ kathaṃsvit |
prāpyārthakālaṃ ca bhavedanarthaḥ
kathaṃcana syādititatkutaḥ syāt

कथं न भिद्येत न च स्रवेत
न च प्रसिच्येदितिरक्षितव्यम् ।
अरक्ष्यमाणं शतधा प्रकीर्ये-
द्भ्रुवं न नाशोऽस्ति कृतस्य लोके

kathaṃ na bhidyeta na ca sraveta
na ca prasicyeditirakṣitavyam |
arakṣyamāṇaṃ śatadhā prakīrye-
dbhruvaṃ na nāśo'sti kṛtasya loke

गतो ह्यरण्यादपिशक्रलोकं
धनंजयः पशय्त वीर्यमस्य ।
अस्त्राणि दिव्यानि चतुर्विधानि
ज्ञात्वा पुनर्लोकमिमं प्रपन्नः

gato hyaraṇyādapiśakralokaṃ
dhanaṃjayaḥ paśayta vīryamasya |
astrāṇi divyāni caturvidhāni
jñātvā punarlokamimaṃ prapannaḥ

स्वर्गं हि गत्वा सशरीर एव
को मानुषः पुनरागन्तुमिच्छेत् ।
अन्यत्रकालोपहताननेका-
न्समीक्षमाणस्तुकुरून्मुमूर्षून्

svargaṃ hi gatvā saśarīra eva
ko mānuṣaḥ punarāgantumicchet |
anyatrakālopahatānanekā-
nsamīkṣamāṇastukurūnmumūrṣūn

धनुर्ग्राहश्चार्जुनः सव्यसाची
धनुश्च तद्गाण्डिवं भीमवेगम् ।
अस्त्राणि दिव्यानि च तानि तस्य
त्रयस्य तेजः प्रसहेत कोऽत्र

dhanurgrāhaścārjunaḥ savyasācī
dhanuśca tadgāṇḍivaṃ bhīmavegam |
astrāṇi divyāni ca tāni tasya
trayasya tejaḥ prasaheta ko'tra

निशम्य तद्वचनं पार्थिवस्य
दुर्योधनं रहिते सौबलोऽथ ।
अबोधयत्कर्णमुपेत्य सर्वं
स चाप्यहृष्टोऽभवदल्पचेताः

niśamya tadvacanaṃ pārthivasya
duryodhanaṃ rahite saubalo'tha |
abodhayatkarṇamupetya sarvaṃ
sa cāpyahṛṣṭo'bhavadalpacetāḥ