अध्याय 234: सत्यभामा द्रौपदी से रहस्य पूछती हैं

उपासीनेषु विप्रेषु पाण्डवेषु च भारत ।
द्रौपदी सत्यभामा च विविशाते तदा समम्

upāsīneṣu vipreṣu pāṇḍaveṣu ca bhārata |
draupadī satyabhāmā ca viviśāte tadā samam

प्रविश्य चाश्रमं पुण्यमुभे ते परमस्त्रियौ ।
जाहस्यमाने सुप्रीते सुखं तत्र निषीदतुः

praviśya cāśramaṃ puṇyamubhe te paramastriyau |
jāhasyamāne suprīte sukhaṃ tatra niṣīdatuḥ

चिरस् दृष्ट्वा राजेन्द्र तेऽन्योन्यस्य प्रियंवदे ।
कथयामासतुश्चित्राः कथाः कुरुयदूचिताः

ciras dṛṣṭvā rājendra te'nyonyasya priyaṃvade |
kathayāmāsatuścitrāḥ kathāḥ kuruyadūcitāḥ

अथाब्रवीत्सत्यभामा कृष्णस् महिषी प्रिया ।
सात्राजिती याज्ञसेनीं रहसीदं सुमध्यमा

athābravītsatyabhāmā kṛṣṇas mahiṣī priyā |
sātrājitī yājñasenīṃ rahasīdaṃ sumadhyamā

केन द्रौपदि वृत्तेन पाण्डवानधितिष्ठसि ।
लोकपालोपमान्वीरान्नूनं परमसंमतान्

kena draupadi vṛttena pāṇḍavānadhitiṣṭhasi |
lokapālopamānvīrānnūnaṃ paramasaṃmatān

कथं च वशगस्तुभ्यं न कुप्यन्ति च ते शुभे ।
तव वश्या हि सतत पाण्डवाः प्रियदर्शने

kathaṃ ca vaśagastubhyaṃ na kupyanti ca te śubhe |
tava vaśyā hi satata pāṇḍavāḥ priyadarśane

न चान्योन्यमसूयन्ते कथं वा ते सुमध्यमे ।
मुखप्रेक्षाश्च ते सर्वे तत्त्वमेतद्ब्रवीहि मे

na cānyonyamasūyante kathaṃ vā te sumadhyame |
mukhaprekṣāśca te sarve tattvametadbravīhi me

व्रतचर्या तपो वाऽपि स्नानमन्त्रौषधानि वा ।
विद्यावीर्यं मूलवीर्यंजपहोमागदास्तथा

vratacaryā tapo vā'pi snānamantrauṣadhāni vā |
vidyāvīryaṃ mūlavīryaṃjapahomāgadāstathā

ममाद्याचक्ष्वपाञ्चालि यशस्यं भगवेतनम् ।
येन कृष्णे भवेन्नित्यं मम कृष्णो वशानुगः

mamādyācakṣvapāñcāli yaśasyaṃ bhagavetanam |
yena kṛṣṇe bhavennityaṃ mama kṛṣṇo vaśānugaḥ

एवमुक्त्वासत्यभामा विरराम यशस्विनी ।
पतिव्रता महाभागा द्रौपदी प्रत्युवाच ताम्

evamuktvāsatyabhāmā virarāma yaśasvinī |
pativratā mahābhāgā draupadī pratyuvāca tām

असत्स्त्रीणां समाचरं सत्ये मामनुपृच्छसि ।
असदाचरिते मार्गे कथं स्यादनुकीर्तनम्

asatstrīṇāṃ samācaraṃ satye māmanupṛcchasi |
asadācarite mārge kathaṃ syādanukīrtanam

अनुप्रश्नः संशयो वा नैष त्वय्युपपद्यते ।
कथं ह्युपेता बुद्ध्या त्वंकृष्णस् महिषी प्रिया

anupraśnaḥ saṃśayo vā naiṣa tvayyupapadyate |
kathaṃ hyupetā buddhyā tvaṃkṛṣṇas mahiṣī priyā

यदैव भर्ता जानीयानमन्त्रमूलपरां स्त्रियम् ।
उद्विजेत तदैवास्याः सर्पाद्वेश्मगतादिव

yadaiva bhartā jānīyānamantramūlaparāṃ striyam |
udvijeta tadaivāsyāḥ sarpādveśmagatādiva

उद्विग्नस्य कुतः शान्तिरशान्तस्य कुतः सुखम् ।
न जातु वशगो भर्ता स्त्रियाः स्यान्मन्त्रकारणात्

udvignasya kutaḥ śāntiraśāntasya kutaḥ sukham |
na jātu vaśago bhartā striyāḥ syānmantrakāraṇāt

किमत्रप्रहिताश्चापि गदाः परमदारुणाः ।
मूलप्रवादैर्हि विषं प्रयच्छन्ति जिघांसवः बब

kimatraprahitāścāpi gadāḥ paramadāruṇāḥ |
mūlapravādairhi viṣaṃ prayacchanti jighāṃsavaḥ baba

जिह्वया यानि पुरुषस्त्वचा वाप्युपसेवते ।
तत्र चूर्णानि दत्तानि हन्युः क्षिप्रमसंशयम्

jihvayā yāni puruṣastvacā vāpyupasevate |
tatra cūrṇāni dattāni hanyuḥ kṣipramasaṃśayam

जलोदरसमायुक्ताः श्वित्रिणः पलितास्तथा ।
अपुमांसः कृताः स्त्रीभिर्जडान्धवधिरास्तथा

jalodarasamāyuktāḥ śvitriṇaḥ palitāstathā |
apumāṃsaḥ kṛtāḥ strībhirjaḍāndhavadhirāstathā

पापानुगास्तु पापास्ताः पतीनुपसृजन्त्युत ।
न जातु विप्रियं भर्तुः स्त्रिया कार्यं कथंचन

pāpānugāstu pāpāstāḥ patīnupasṛjantyuta |
na jātu vipriyaṃ bhartuḥ striyā kāryaṃ kathaṃcana

वर्ताम्यहं तु यां वृत्तिं पाण्डवेषु महात्मसु ।
तां सर्वां शृणु मे सत्यां सत्यभामे यशस्विनि

vartāmyahaṃ tu yāṃ vṛttiṃ pāṇḍaveṣu mahātmasu |
tāṃ sarvāṃ śṛṇu me satyāṃ satyabhāme yaśasvini

अहंकारं विहायाहं कामक्रोधौ च सर्वदा ।
सदारान्पाण्डवान्नित्यं प्रयतोपचराम्यहम्

ahaṃkāraṃ vihāyāhaṃ kāmakrodhau ca sarvadā |
sadārānpāṇḍavānnityaṃ prayatopacarāmyaham

प्रणयं प्रतिसंहृत्य निधायात्मानमात्मनि ।
शुश्रूषुर्निरभीमाना पतीनां चित्तरक्षिणी

praṇayaṃ pratisaṃhṛtya nidhāyātmānamātmani |
śuśrūṣurnirabhīmānā patīnāṃ cittarakṣiṇī

दुर्व्याहृताच्छङ्कमाना दुस्थिताद्दुरवेक्षितात् ।
दुरासिताद्दुर्व्रजितादिङ्गिताध्यासितादपि

durvyāhṛtācchaṅkamānā dusthitādduravekṣitāt |
durāsitāddurvrajitādiṅgitādhyāsitādapi

सूर्यवैश्वानरसमान्सोमकल्पान्महारथान् ।
सेवे चक्षुर्हणः पार्थानुग्रवीर्यप्रतापिनः

sūryavaiśvānarasamānsomakalpānmahārathān |
seve cakṣurhaṇaḥ pārthānugravīryapratāpinaḥ

देवो मनुष्यो गन्धर्वो युवा चापि स्वलंकृतः ।
द्रव्यवानभिरूपो वा न मेऽन्यः पुरुषो मतः

devo manuṣyo gandharvo yuvā cāpi svalaṃkṛtaḥ |
dravyavānabhirūpo vā na me'nyaḥ puruṣo mataḥ

न भुक्तवति न स्नाते नासंविष्टे च भर्तरि ।
न संविशामि नाश्नामि न स्नाये कर्म कुर्वती

na bhuktavati na snāte nāsaṃviṣṭe ca bhartari |
na saṃviśāmi nāśnāmi na snāye karma kurvatī

क्षेत्राद्वनाद्वा ग्रामाद्वा भर्तारं गुहमागतम् ।
अभ्युत्थायाभिनन्दामि आसनेनोदकेन च

kṣetrādvanādvā grāmādvā bhartāraṃ guhamāgatam |
abhyutthāyābhinandāmi āsanenodakena ca

प्रसन्नभाण्डा मृष्टान्ना काले भोजनदायिनी ।
संयता गुप्तधान्या च सुसंमृष्टनिवेशना

prasannabhāṇḍā mṛṣṭānnā kāle bhojanadāyinī |
saṃyatā guptadhānyā ca susaṃmṛṣṭaniveśanā

अतिरस्कृतसंभाषा दुःस्त्रियो नानुसेवती ।
अनुकूलवती नित्यं भवाम्यनलसा सदा

atiraskṛtasaṃbhāṣā duḥstriyo nānusevatī |
anukūlavatī nityaṃ bhavāmyanalasā sadā

अनर्म चापि हसितं द्वारि स्थानमभीक्ष्णशः ।
अवस्करे चिरस्थानं निष्कुटेषु च वर्जये

anarma cāpi hasitaṃ dvāri sthānamabhīkṣṇaśaḥ |
avaskare cirasthānaṃ niṣkuṭeṣu ca varjaye

अत्यालापमसन्तोषं परव्यापारसंकथाः ।
अतिहासातिरोषौ च क्रोधस्थानं च वर्जये

atyālāpamasantoṣaṃ paravyāpārasaṃkathāḥ |
atihāsātiroṣau ca krodhasthānaṃ ca varjaye

निरताऽहं सदा सत्ये पापानां च विवर्जने ।
सर्वथा भर्तुरहितं न ममेष्टं कथंचन

niratā'haṃ sadā satye pāpānāṃ ca vivarjane |
sarvathā bharturahitaṃ na mameṣṭaṃ kathaṃcana

यदा प्रवसते भर्ता कुटुम्बार्थेन केनचित् ।
सुमनोवर्णकापेता भवामि व्रतचारिणी

yadā pravasate bhartā kuṭumbārthena kenacit |
sumanovarṇakāpetā bhavāmi vratacāriṇī

यच्च भर्ता न पिबति यच्च भर्ता न सेवते ।
यच्च नाश्नाति मे भर्ता सर्वं तद्वर्जयाम्यहम्

yacca bhartā na pibati yacca bhartā na sevate |
yacca nāśnāti me bhartā sarvaṃ tadvarjayāmyaham

यथोपदेशं नियता वर्तमाना वराङ्गने ।
स्वलंकृता सुप्रयता भर्तुः प्रियहिते रता

yathopadeśaṃ niyatā vartamānā varāṅgane |
svalaṃkṛtā suprayatā bhartuḥ priyahite ratā

ये च धर्माः कुटुम्बेषु श्वश्र्वामे कथिताः पुरा ।
अनुतिष्ठामि तान्सत्ये नित्यकालमतन्द्रिता

ye ca dharmāḥ kuṭumbeṣu śvaśrvāme kathitāḥ purā |
anutiṣṭhāmi tānsatye nityakālamatandritā

भिक्षाबलिश्राद्धविधिस्थालीपाकाश्च पर्वसु ।
मान्यानां मानसत्कारा ये चान्ये विदिता मम

bhikṣābaliśrāddhavidhisthālīpākāśca parvasu |
mānyānāṃ mānasatkārā ye cānye viditā mama

तान्सर्वाननुवर्तामि दिवारात्रमतन्द्रिता ।
विनयाननियमांश्चैव सदा सर्वात्मना श्रिता

tānsarvānanuvartāmi divārātramatandritā |
vinayānaniyamāṃścaiva sadā sarvātmanā śritā

मृदून्सतः सत्यशीलान्सत्यधर्मानुपालिनः ।
स देवः सा गतिर्नार्यास्तस्य का विप्रियं चरेत्

mṛdūnsataḥ satyaśīlānsatyadharmānupālinaḥ |
sa devaḥ sā gatirnāryāstasya kā vipriyaṃ caret

पत्याश्रयो हि मे धर्मो मतः स्त्रीणां सनातनः ।
स देवः सा गतिर्नार्यास्तस्य काविप्रियं चरेत्

patyāśrayo hi me dharmo mataḥ strīṇāṃ sanātanaḥ |
sa devaḥ sā gatirnāryāstasya kāvipriyaṃ caret

अहं पतीन्नातिशये नात्यश्ने नातिभूषये ।
नापि श्वश्रूं परिवदे सर्वदा परियन्त्रिता

ahaṃ patīnnātiśaye nātyaśne nātibhūṣaye |
nāpi śvaśrūṃ parivade sarvadā pariyantritā

अवधानेन सुभगे नित्योत्थिततयैव च ।
भर्तारो वशगा मह्यं गुरुशुश्रूषयैव च

avadhānena subhage nityotthitatayaiva ca |
bhartāro vaśagā mahyaṃ guruśuśrūṣayaiva ca

नित्यमार्यामहं कुन्तीं वीरसूं सत्यवादिनीम् ।
स्वयं परिचराम्यतां पानाच्छादनभोजनैः

nityamāryāmahaṃ kuntīṃ vīrasūṃ satyavādinīm |
svayaṃ paricarāmyatāṃ pānācchādanabhojanaiḥ

नैतामतिशये जातु वस्त्रभूषणभोजनैः ।
न वदे चाप्यतिवाचा तां पृथां पृथिवीसमाम्

naitāmatiśaye jātu vastrabhūṣaṇabhojanaiḥ |
na vade cāpyativācā tāṃ pṛthāṃ pṛthivīsamām

अष्टावग्रे ब्राह्मणानां सहस्राणि स्म नित्यदा ।
भुञ्जते रुक्मपात्रीषु युधिष्ठिरनिवेशने

aṣṭāvagre brāhmaṇānāṃ sahasrāṇi sma nityadā |
bhuñjate rukmapātrīṣu yudhiṣṭhiraniveśane

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः ।
त्रिंशद्दासीक एकैको यान्विभर्ति युधिष्ठिरः

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gṛhamedhinaḥ |
triṃśaddāsīka ekaiko yānvibharti yudhiṣṭhiraḥ

दशान्यानि सहस्राणि येषामन्नं सुसंस्कृतम् ।
ह्रियते रुक्मपात्रीभिर्यतीनामूर्ध्वरेतसाम्

daśānyāni sahasrāṇi yeṣāmannaṃ susaṃskṛtam |
hriyate rukmapātrībhiryatīnāmūrdhvaretasām

तान्सर्वानग्रहारेण ब्राह्मणान्वेदवादिनः ।
यथार्हं पूजयामि स्म पानाच्छादनभोजनैः

tānsarvānagrahāreṇa brāhmaṇānvedavādinaḥ |
yathārhaṃ pūjayāmi sma pānācchādanabhojanaiḥ

शतं दासीसहस्राणि कौन्तेयस्य महात्मनः ।
कम्बुकेयूरधारिण्यो निष्ककण्ठ्यः स्वलंकृताः

śataṃ dāsīsahasrāṇi kaunteyasya mahātmanaḥ |
kambukeyūradhāriṇyo niṣkakaṇṭhyaḥ svalaṃkṛtāḥ

महार्हमाल्याभरणाः सुवर्णाश्चन्दनोक्षिताः ।
मणीन्हेम च विभ्रत्यो नृत्तगीतविशारदाः

mahārhamālyābharaṇāḥ suvarṇāścandanokṣitāḥ |
maṇīnhema ca vibhratyo nṛttagītaviśāradāḥ

तासां नाम च रूपंच भोजनाच्छादनानि च ।
सर्वासामेव वेदाहं कर्म चैव कृताकृतम्

tāsāṃ nāma ca rūpaṃca bhojanācchādanāni ca |
sarvāsāmeva vedāhaṃ karma caiva kṛtākṛtam

शतं दासीसहस्राणि कुन्तीपुत्रस्य धीमतः ।
पात्रीपस्ता दिवारात्रमतिथीन्भोजयन्त्युत

śataṃ dāsīsahasrāṇi kuntīputrasya dhīmataḥ |
pātrīpastā divārātramatithīnbhojayantyuta

शतमश्वसहस्राणि दशनागायुतानि च ।
युधिष्ठिरस्यानुयात्रमिन्द्रप्रस्थनिवासिनः

śatamaśvasahasrāṇi daśanāgāyutāni ca |
yudhiṣṭhirasyānuyātramindraprasthanivāsinaḥ

एतदासीत्तदा राज्ञो यन्महीं पर्यपालयत् ।
येषां सङ्ख्याविधिं चैव प्रदिशामि शृणोमि च

etadāsīttadā rājño yanmahīṃ paryapālayat |
yeṣāṃ saṅkhyāvidhiṃ caiva pradiśāmi śṛṇomi ca

अन्तःपूराणां सर्वेषां भृत्यानां चैव सर्वशः ।
आगोपालाविपालेभ्यः सर्वं वेद कृताकृतम्

antaḥpūrāṇāṃ sarveṣāṃ bhṛtyānāṃ caiva sarvaśaḥ |
āgopālāvipālebhyaḥ sarvaṃ veda kṛtākṛtam

सर्वं राज्ञः समुदयमायं च व्ययमेव च ।
एकाऽहंवेद्मि कल्याणि पाण्डवानां यशस्विनि

sarvaṃ rājñaḥ samudayamāyaṃ ca vyayameva ca |
ekā'haṃvedmi kalyāṇi pāṇḍavānāṃ yaśasvini

मयि सर्वं समासज्यकुटुम्बं भरतर्षभाः ।
उपासनरताः सर्वे घटयन्ति वरानने

mayi sarvaṃ samāsajyakuṭumbaṃ bharatarṣabhāḥ |
upāsanaratāḥ sarve ghaṭayanti varānane

तमहं भारमासक्तमनाधृष्यं दुरात्मभिः ।
सुखं सर्वंपरित्यज्यरात्र्यहानि घटामि वै

tamahaṃ bhāramāsaktamanādhṛṣyaṃ durātmabhiḥ |
sukhaṃ sarvaṃparityajyarātryahāni ghaṭāmi vai

अधृष्यं वरुणस्येव निधिपूर्णमिवोदधिम् ।
एकाहं वेद्मि कोशं वै पतीनां धर्मचारिणाम्

adhṛṣyaṃ varuṇasyeva nidhipūrṇamivodadhim |
ekāhaṃ vedmi kośaṃ vai patīnāṃ dharmacāriṇām

अनिशायां निशायां च विहाय क्षुत्पिपासयोः ।
आराधयन्त्याः कौरव्यांस्तुल्या रात्रिरहश्च मे

aniśāyāṃ niśāyāṃ ca vihāya kṣutpipāsayoḥ |
ārādhayantyāḥ kauravyāṃstulyā rātrirahaśca me

प्रथमं प्रतिबुध्यामि चरमं संविशामि च ।
नित्यकालमहं सत्ये एतत्संवननं मम

prathamaṃ pratibudhyāmi caramaṃ saṃviśāmi ca |
nityakālamahaṃ satye etatsaṃvananaṃ mama

एतज्जानाम्यहं कर्तुं भर्तृसंवननं महत् ।
असत्स्त्रीणां समाचारं नाहं कुर्यां न कामये

etajjānāmyahaṃ kartuṃ bhartṛsaṃvananaṃ mahat |
asatstrīṇāṃ samācāraṃ nāhaṃ kuryāṃ na kāmaye

तच्छ्रुत्वा धर्मसहितं व्याहृतं कृष्णया तदा ।
उवाच सत्या सत्कृत्य पाञ्चालीं धर्मचारिणीं

tacchrutvā dharmasahitaṃ vyāhṛtaṃ kṛṣṇayā tadā |
uvāca satyā satkṛtya pāñcālīṃ dharmacāriṇīṃ

अभिपन्नाऽस्मि पाञ्चालि याज्ञसेनि क्षमस्व मे ।
कामकारः सखीनं हि सोपहासं प्रभाषितम्

abhipannā'smi pāñcāli yājñaseni kṣamasva me |
kāmakāraḥ sakhīnaṃ hi sopahāsaṃ prabhāṣitam