वन पर्व

अध्याय 233: कार्तिकेय के दिव्य नाम

इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि त्रयस्त्रिंशदधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥

21 श्लोक · 233 में से 315

इस अध्याय में क्या होता है

कार्तिकेय के दिव्य नाम

युधिष्ठिर मार्कण्डेय से पूछते हैं कि तीनों लोकों में स्कन्द किन नामों से प्रसिद्ध हैं। मार्कण्डेय नाम गिनाते हैं: आग्नेय, स्कन्द, मयूरकेतु, महिषार्दन, कामजित, शिशु, विशाख, नैगमेय, शरवणोद्भव, स्वाहा और रेवती के पुत्र, देवसेना और वासुदेव के प्रिय,। जो इन दिव्य नामों का पाठ करता है वह स्वर्ग, कीर्ति और धन पाता है। फिर मार्कण्डेय छह मुख वाले शक्तिधर की स्तुति गाते हैं। वे गुह को ब्रह्मण्य, स्वाहा और स्वधा, संवत्सर और छह ऋतुएँ, सहस्र नेत्रों और सहस्र भुजाओं वाला, गंगा और कृत्तिकाओं का पुत्र कहते हैं, जो कुक्कुट के साथ क्रीड़ा करता है और इच्छानुसार रूप धारण करता है। अन्त में वे बारह नेत्रों और बारह भुजाओं वाले देव को नमन करते हैं और पढ़ने-सुनने वालों के लिए फल दोहराते हैं।

युधिष्ठिर उवाच

233.1

भगवञ्श्रोतुमिच्छामि नामानि च महात्मनः ।
तरिषु लोकेषु यान्यस्य विख्यातानि द्विजोत्तम

bhagavañśrotumicchāmi nāmāni ca mahātmanaḥ |
tariṣu lokeṣu yānyasya vikhyātāni dvijottama

वैशंपायन उवाच

233.2

इत्युक्तः पाण्डवेयेन महात्मा ऋषिसन्निधौ ।
उवाच भगवांस्तत्र मार्कण्डेयो महातपाः

ityuktaḥ pāṇḍaveyena mahātmā ṛṣisannidhau |
uvāca bhagavāṃstatra mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

233.3

आगेयश्चैव स्कनदश्च दीप्तकीर्तिरनामयः ।
मयूरकेतुर्धर्मात्मा भूतेशो महिषार्दनः

āgeyaścaiva skanadaśca dīptakīrtiranāmayaḥ |
mayūraketurdharmātmā bhūteśo mahiṣārdanaḥ

233.4

कामजित्कामदः कान्तः सत्यवाग्भुवनेश्वरः ।
शिशुः शीघ्रः शुचिश्चण्डो दीप्तवर्णः शुभाननः

kāmajitkāmadaḥ kāntaḥ satyavāgbhuvaneśvaraḥ |
śiśuḥ śīghraḥ śuciścaṇḍo dīptavarṇaḥ śubhānanaḥ

233.5

अमोघस्त्वनघो रौद्रः प्रियश्चन्द्राननस्तथा ।
दीप्तशक्तिः प्रशान्तात्मा नद्रकुक्कुटमोहनः

amoghastvanagho raudraḥ priyaścandrānanastathā |
dīptaśaktiḥ praśāntātmā nadrakukkuṭamohanaḥ

233.6

षष्ठीप्रियश्च धर्मात्मा पवित्रो मातृवत्सलः ।
कन्याभर्ता विभक्तश्च स्वाहेयो रेवतीसुतः

ṣaṣṭhīpriyaśca dharmātmā pavitro mātṛvatsalaḥ |
kanyābhartā vibhaktaśca svāheyo revatīsutaḥ

233.7

प्रभुर्नेता विशाखश्च नैगमेयः सुदुश्चरः ।
सुव्रतो ललितश्चैवबालक्रीडनकप्रियः

prabhurnetā viśākhaśca naigameyaḥ suduścaraḥ |
suvrato lalitaścaivabālakrīḍanakapriyaḥ

233.8

खचारी ब्रह्मचारी च शूरः शरवणोद्भवः ।
विश्वामित्रप्रियश्चैव देवसेनाप्रियस्तथा ।
वासुदेवप्रियश्चैव प्रियः प्रियकृदेव तु

khacārī brahmacārī ca śūraḥ śaravaṇodbhavaḥ |
viśvāmitrapriyaścaiva devasenāpriyastathā |
vāsudevapriyaścaiva priyaḥ priyakṛdeva tu

233.9

नामान्येतानि दिव्यानि कार्तिकेयस्य यः पठेत् ।
स्वर्गं कीर्तिं धनं चैव स लभेन्नात्र संशयः

nāmānyetāni divyāni kārtikeyasya yaḥ paṭhet |
svargaṃ kīrtiṃ dhanaṃ caiva sa labhennātra saṃśayaḥ

मार्कण्डेय उवाच

233.10

स्तोष्यामि देवैर्ऋषिभिश्च जुष्टं
शक्त्या गुहंनामभिरप्रमेयम् ।
षडाननं शक्तिधरं सुवीरं
निबोध चैतानि कुरुप्रवीर

stoṣyāmi devairṛṣibhiśca juṣṭaṃ
śaktyā guhaṃnāmabhiraprameyam |
ṣaḍānanaṃ śaktidharaṃ suvīraṃ
nibodha caitāni kurupravīra

233.11

ब्रह्मण्यो वै ब्रहमजो ब्रह्मविच्च
ब्रह्मेशयो ब्रह्मवतांवरिष्ठः ।
ब्रह्मप्रियो ब्राह्मणसर्वमन्त्री
त्वं ब्रह्मणां ब्राह्मणानांच नेता

brahmaṇyo vai brahamajo brahmavicca
brahmeśayo brahmavatāṃvariṣṭhaḥ |
brahmapriyo brāhmaṇasarvamantrī
tvaṃ brahmaṇāṃ brāhmaṇānāṃca netā

233.12

स्वाहा स्वधा त्वंपरमं पवित्रं
मन्त्रस्तुतस्त्वंप्रथितः षडर्चिः ।
संवत्सरस्त्वमृतवश्च षड्वै
मासार्धमासाश्चदिनं दिशश्च

svāhā svadhā tvaṃparamaṃ pavitraṃ
mantrastutastvaṃprathitaḥ ṣaḍarciḥ |
saṃvatsarastvamṛtavaśca ṣaḍvai
māsārdhamāsāścadinaṃ diśaśca

233.13

त्वंपुष्कराक्षस्त्वरविन्दवक्रः
सहस्रचक्षोसि सहस्रबाहुः ।
त्वं लोकपालः परमं हविश्च
त्वं भावनः सर्वसुरासुराणाम्

tvaṃpuṣkarākṣastvaravindavakraḥ
sahasracakṣosi sahasrabāhuḥ |
tvaṃ lokapālaḥ paramaṃ haviśca
tvaṃ bhāvanaḥ sarvasurāsurāṇām

233.14

त्वमेव सेनाधिपतिः प्रचण्डः
प्रभुर्विभुश्चाप्यथ शक्रजेता ।
सहस्रपात्त्वं धरणी त्वमेव
सहस्रतुष्टिश्च सहस्रभुक्व

tvameva senādhipatiḥ pracaṇḍaḥ
prabhurvibhuścāpyatha śakrajetā |
sahasrapāttvaṃ dharaṇī tvameva
sahasratuṣṭiśca sahasrabhukva

233.15

सहस्रशीर्षस्त्वमनन्तरूपः ।
सहस्रपात्त्वंदशशक्तिधारी ।
गङ्गासुतस्त्वं स्वमतेन देव
स्वाहामहीकृत्तिकानां तथैव

sahasraśīrṣastvamanantarūpaḥ |
sahasrapāttvaṃdaśaśaktidhārī |
gaṅgāsutastvaṃ svamatena deva
svāhāmahīkṛttikānāṃ tathaiva

233.16

त्वं क्रीडसे षण्मुख कुक्कुटेन
यथेष्टनानाविधकामरूपी ।
दीक्षाऽसि सोमो मरुतः सदैव
धर्मोऽसि वायुरचलेन्द्र इन्द्रः

tvaṃ krīḍase ṣaṇmukha kukkuṭena
yatheṣṭanānāvidhakāmarūpī |
dīkṣā'si somo marutaḥ sadaiva
dharmo'si vāyuracalendra indraḥ

233.17

सनातनानामपि शाश्वतस्त्वं
प्रभुः प्रभूणामपि चोग्रधन्वा ।
ऋतस्य कर्ता दितिजान्तकस्त्वं
जता रिपूणां प्रवरः सुराणाम्

sanātanānāmapi śāśvatastvaṃ
prabhuḥ prabhūṇāmapi cogradhanvā |
ṛtasya kartā ditijāntakastvaṃ
jatā ripūṇāṃ pravaraḥ surāṇām

233.18

सूक्ष्मं तपस्तत्परमं त्वमेव
परावरज्ञोसि परावरस्त्वम् ।
धर्मस्य कामस्य परस्य चैव
त्वत्तेजसा कत्स्नमिदं महात्मन्

sūkṣmaṃ tapastatparamaṃ tvameva
parāvarajñosi parāvarastvam |
dharmasya kāmasya parasya caiva
tvattejasā katsnamidaṃ mahātman

233.19

व्याप्तं जगत्सर्वसुरप्रवीर
शक्त्या मया संस्तुत लोकनाथ ।
नमोस्तु ते द्वादशनेत्रबाहो
अतः परं वेद्मि गतिं न तेऽहम्

vyāptaṃ jagatsarvasurapravīra
śaktyā mayā saṃstuta lokanātha |
namostu te dvādaśanetrabāho
ataḥ paraṃ vedmi gatiṃ na te'ham

233.20

स्कन्दस्य य इदं विप्रः पठेज्जन्म समाहितः ।
श्रावयेद्ब्राह्मणेभ्यो यः शृणुयाद्वा द्विजेरितम्

skandasya ya idaṃ vipraḥ paṭhejjanma samāhitaḥ |
śrāvayedbrāhmaṇebhyo yaḥ śṛṇuyādvā dvijeritam

233.21

धनमायुर्यशो दीप्तं पुत्राञ्शत्रुजयं तथा ।
स पुष्टितुष्टी संप्राप्य स्कन्दसालोक्यमाप्नुयात्

dhanamāyuryaśo dīptaṃ putrāñśatrujayaṃ tathā |
sa puṣṭituṣṭī saṃprāpya skandasālokyamāpnuyāt

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)