अध्याय 230: स्कन्द के माताओं को वर और ग्रहों का वर्णन

श्रिया जुष्टं महासेनं देवसेनापतीकृतम् ।
सप्तर्षिपत्नयः षड् देव्यस्तत्सकाशमथागमन्

śriyā juṣṭaṃ mahāsenaṃ devasenāpatīkṛtam |
saptarṣipatnayaḥ ṣaḍ devyastatsakāśamathāgaman

ऋषिभिः संपरित्यक्ता धर्मयुक्ता महाव्रताः ।
द्रुतमागम्य चोचुस्ता देवसेनापतिं प्रभुम्

ṛṣibhiḥ saṃparityaktā dharmayuktā mahāvratāḥ |
drutamāgamya cocustā devasenāpatiṃ prabhum

वयं पुत्र परित्यक्तां भर्तृभिर्देवसंमितैः ।
अकारणाद्रुषा तैस्तु पुण्यस्थानात्परिच्युताः

vayaṃ putra parityaktāṃ bhartṛbhirdevasaṃmitaiḥ |
akāraṇādruṣā taistu puṇyasthānātparicyutāḥ

अस्माभिः किल जातस्त्वमिति केनाप्युदाहृतम् ।
तत्सत्यमेतत्संश्रुत्य तस्मान्नस्त्रातुमर्हसि

asmābhiḥ kila jātastvamiti kenāpyudāhṛtam |
tatsatyametatsaṃśrutya tasmānnastrātumarhasi

अक्षयश्च भवेत्स्वर्गस्त्वत्प्रसादाद्धि नः प्रभो ।
त्वां पुत्रं चाप्यभीप्सामः कृत्वैतदनृणो भव

akṣayaśca bhavetsvargastvatprasādāddhi naḥ prabho |
tvāṃ putraṃ cāpyabhīpsāmaḥ kṛtvaitadanṛṇo bhava

मातरो हि भवत्यो मे सुतो वोऽहमनिन्दिताः ।
यद्वापीच्छत तत्सर्वं संभविष्यति वस्तथा

mātaro hi bhavatyo me suto vo'hamaninditāḥ |
yadvāpīcchata tatsarvaṃ saṃbhaviṣyati vastathā

विवक्षन्तं ततः शक्रं किं कार्यमिति सोऽब्रवीत् ।
उक्तः स्कन्देन ब्रूहिति सोऽब्रवीद्वासवस्ततः

vivakṣantaṃ tataḥ śakraṃ kiṃ kāryamiti so'bravīt |
uktaḥ skandena brūhiti so'bravīdvāsavastataḥ

अभिजित्स्पर्धमाना तु रोहिण्या कन्यसी स्वसा ।
इच्छन्ती ज्येष्ठतां देवी तपस्तप्तुं वनं गता

abhijitspardhamānā tu rohiṇyā kanyasī svasā |
icchantī jyeṣṭhatāṃ devī tapastaptuṃ vanaṃ gatā

तत्र मूढोस्मि भद्रं ते नक्षत्रं गगनाच्च्युतम् ।
कालं त्विमं परं स्कन्द ब्रह्मणा सह चिन्तय

tatra mūḍhosmi bhadraṃ te nakṣatraṃ gaganāccyutam |
kālaṃ tvimaṃ paraṃ skanda brahmaṇā saha cintaya

धनिष्ठादिस्तदा कालो ब्रह्मणा परिकल्पितः ।
पूर्वकाले रोहिण्यारम्भे एव चन्द्र, सूर्य एवं गुरोः योगं भवति स्म । - टिप्पणीरोहिणी ह्यभवत्पूर्वमेवं सङ्ख्या समाभवत्

dhaniṣṭhādistadā kālo brahmaṇā parikalpitaḥ |
pūrvakāle rohiṇyārambhe eva candra, sūrya evaṃ guroḥ yogaṃ bhavati sma | - ṭippaṇīrohiṇī hyabhavatpūrvamevaṃ saṅkhyā samābhavat

एवमुक्ते तु शक्रेण त्रिदिवं कृत्तिका गताः ।
नक्षत्रं सप्तशीर्षाभंं इति पाठभेदःनक्षत्रं शकटाकारं भाति तद्वह्निदैवतम्

evamukte tu śakreṇa tridivaṃ kṛttikā gatāḥ |
nakṣatraṃ saptaśīrṣābhaṃṃ iti pāṭhabhedaḥnakṣatraṃ śakaṭākāraṃ bhāti tadvahnidaivatam

विनता चाब्रवीत्स्कन्दं मम त्वं पिण्डदः सुतः ।
इच्छामि नित्यमेवाहं त्वया पुत्र सहासितुम्

vinatā cābravītskandaṃ mama tvaṃ piṇḍadaḥ sutaḥ |
icchāmi nityamevāhaṃ tvayā putra sahāsitum

एवमस्तु नमस्तेऽस्तु पुत्रस्नेहात्प्रशाधि माम् ।
स्नुषया पूज्यमाना वै देवि वत्स्यसि नित्यदा

evamastu namaste'stu putrasnehātpraśādhi mām |
snuṣayā pūjyamānā vai devi vatsyasi nityadā

अथ मातृगणः सर्वः स्कन्दं वचनमब्रवीत् ।
वयं सर्वस्य लोकस्य मातरः कविभिः स्तुताः ।
इच्छामो मातरस्तुभ्यं भवितुं पूजयस्व नः

atha mātṛgaṇaḥ sarvaḥ skandaṃ vacanamabravīt |
vayaṃ sarvasya lokasya mātaraḥ kavibhiḥ stutāḥ |
icchāmo mātarastubhyaṃ bhavituṃ pūjayasva naḥ

तासां तु वचनं श्रुत्वास्कन्दो वचनमब्रवीत् ।
मातरो हि भवत्यो मे भवतीनामहं सुतः ।
उच्यतां यन्मया कार्यं भवतीनामथेप्सितम्

tāsāṃ tu vacanaṃ śrutvāskando vacanamabravīt |
mātaro hi bhavatyo me bhavatīnāmahaṃ sutaḥ |
ucyatāṃ yanmayā kāryaṃ bhavatīnāmathepsitam

यास्तु ता मातरः पूर्वं लोकस्यास्य प्रकल्पिताः ।
अस्माकं तु भवेत्स्थानं तासां चैव न तद्भवेत्

yāstu tā mātaraḥ pūrvaṃ lokasyāsya prakalpitāḥ |
asmākaṃ tu bhavetsthānaṃ tāsāṃ caiva na tadbhavet

भवेम पूज्या लोकस्य न ताः पूज्याः सुरर्षभ ।
प्रजाऽस्माकं हृतास्ताभिस्त्वत्कृते ताः प्रयच्छ नः

bhavema pūjyā lokasya na tāḥ pūjyāḥ surarṣabha |
prajā'smākaṃ hṛtāstābhistvatkṛte tāḥ prayaccha naḥ

वृत्ताः प्रजा न ताः प्रक्या भवतीभिर्निषेवितुम् ।
अन्प्रां वः कां प्रयच्छामि प्रजां यां मनसेच्छथा

vṛttāḥ prajā na tāḥ prakyā bhavatībhirniṣevitum |
anprāṃ vaḥ kāṃ prayacchāmi prajāṃ yāṃ manasecchathā

इच्चाम तासां मातॄणां प्रजा भोक्तुं प्रयच्छ नः ।
त्वया सह पृथग्भूता ये च तासामथेश्वराः

iccāma tāsāṃ mātṝṇāṃ prajā bhoktuṃ prayaccha naḥ |
tvayā saha pṛthagbhūtā ye ca tāsāmatheśvarāḥ

प्रजा वो दद्मि कष्टं तु भवतीभिरुदाहृतम् ।
परिरक्षत भद्रं वः प्रजा साधुनमस्कृताः

prajā vo dadmi kaṣṭaṃ tu bhavatībhirudāhṛtam |
parirakṣata bhadraṃ vaḥ prajā sādhunamaskṛtāḥ

परिरक्षाम भद्रं ते प्रजाः स्कन्द यथेच्छसि ।
त्वया नो रोचते स्कन्द सहवासश्चिरंप्रभो

parirakṣāma bhadraṃ te prajāḥ skanda yathecchasi |
tvayā no rocate skanda sahavāsaściraṃprabho

यावत्षोडश वर्षाणि भवन्ति तरुणाः प्रजाः ।
प्रबाधत मनुष्याणां तावद्रूपैः पृथग्विधैः

yāvatṣoḍaśa varṣāṇi bhavanti taruṇāḥ prajāḥ |
prabādhata manuṣyāṇāṃ tāvadrūpaiḥ pṛthagvidhaiḥ

अहं च वः प्रदास्यामि रौद्रमात्मानमव्ययम् ।
परमं तेन सहिताः सुखं वत्स्यथ पूजिताः

ahaṃ ca vaḥ pradāsyāmi raudramātmānamavyayam |
paramaṃ tena sahitāḥ sukhaṃ vatsyatha pūjitāḥ

ततः शरीरात्स्कन्दस्य परुषः पावकप्रभः ।
भोक्तुं प्रजाः स मर्त्यानां निष्पपात महाबलः

tataḥ śarīrātskandasya paruṣaḥ pāvakaprabhaḥ |
bhoktuṃ prajāḥ sa martyānāṃ niṣpapāta mahābalaḥ

अपतत्सहसा भूमौ विसंज्ञोऽथ क्षुधार्दितः ।
स्कन्देन सोऽभ्यनुज्ञातो रौद्ररूपोऽभवद्ग्रहः

apatatsahasā bhūmau visaṃjño'tha kṣudhārditaḥ |
skandena so'bhyanujñāto raudrarūpo'bhavadgrahaḥ

स्कन्दापस्मार इत्याहुर्गृहं तं द्विजसत्तमाः ।
विनता तु महारौद्रा कथ्यते शकुनिग्रहः

skandāpasmāra ityāhurgṛhaṃ taṃ dvijasattamāḥ |
vinatā tu mahāraudrā kathyate śakunigrahaḥ

मातॄणां राक्षसंप्राहुस्तं विद्यात्पूतनाग्रहम् ।
कष्टा दारुणरूपेण घोररूपा निशाचरी

mātṝṇāṃ rākṣasaṃprāhustaṃ vidyātpūtanāgraham |
kaṣṭā dāruṇarūpeṇa ghorarūpā niśācarī

पशाची रदारुणाकारा कथ्यते शीतपूतना ।
गर्भान्सा मानुषीणां तु हरते घोरदर्शना

paśācī radāruṇākārā kathyate śītapūtanā |
garbhānsā mānuṣīṇāṃ tu harate ghoradarśanā

अदितिं रेवतीं प्राहुर्ग्रहस्तस्यास्तु रैवतः ।
सोऽपि बालान्महागोरो बाधते वै महाग्रहः

aditiṃ revatīṃ prāhurgrahastasyāstu raivataḥ |
so'pi bālānmahāgoro bādhate vai mahāgrahaḥ

दैत्यानां या दितिर्माता तामाहुर्मुखमण्डिकाम् ।
अत्यर्थं शिशुमांसेन संप्रहृष्टा दुरासदा

daityānāṃ yā ditirmātā tāmāhurmukhamaṇḍikām |
atyarthaṃ śiśumāṃsena saṃprahṛṣṭā durāsadā

कुमाराश्च कुमार्यश् ये प्रोक्ताः स्कन्दसंभवाः ।
तेऽपि गर्भभुजः सर्वे कौरव्यसुमहाग्रहाः

kumārāśca kumāryaś ye proktāḥ skandasaṃbhavāḥ |
te'pi garbhabhujaḥ sarve kauravyasumahāgrahāḥ

तासामेव तु पत्नीनां पतयस्ते प्रकीर्तिताः ।
आजायमानान्गृह्णन्ति बालकान्रौद्रकर्मणः

tāsāmeva tu patnīnāṃ patayaste prakīrtitāḥ |
ājāyamānāngṛhṇanti bālakānraudrakarmaṇaḥ

गवां माता तु या प्राज्ञैः कथ्यते सुरभिर्नृप ।
शकुनिस्तामथारुह्यसह भुङ्क्ते शिशून्भुवि

gavāṃ mātā tu yā prājñaiḥ kathyate surabhirnṛpa |
śakunistāmathāruhyasaha bhuṅkte śiśūnbhuvi

सरमा नाम या माता शुनां देवी जनाधिप ।
साऽपिगर्भान्समादत्ते मानुषीणां सदैव हि

saramā nāma yā mātā śunāṃ devī janādhipa |
sā'pigarbhānsamādatte mānuṣīṇāṃ sadaiva hi

पादपानां च या माता करञ्जनिलया हि सा ।
वरदा सा हि सौम्या च नित्यं भूतानुकम्पिनी

pādapānāṃ ca yā mātā karañjanilayā hi sā |
varadā sā hi saumyā ca nityaṃ bhūtānukampinī

करञ्जे तां नमस्यन्ति तस्मात्पुत्रार्थिनो नराः ।
इमे त्वष्टादशान्ये वै ग्रहा मांसमधुप्रियाः

karañje tāṃ namasyanti tasmātputrārthino narāḥ |
ime tvaṣṭādaśānye vai grahā māṃsamadhupriyāḥ

द्विपञ्चरात्रं तिष्ठन्ति सततं सूतिकागृहे ।
कद्रूः सूक्ष्मवपुर्भूत्वा गर्भिणीं प्रविशत्यथ

dvipañcarātraṃ tiṣṭhanti satataṃ sūtikāgṛhe |
kadrūḥ sūkṣmavapurbhūtvā garbhiṇīṃ praviśatyatha

भुङ्क्ते सा तत्र तं गर्भं सा तु नागं प्रसूयते ।
गन्धर्वाणां तु या माता सा गर्भं गृह्य गच्छति

bhuṅkte sā tatra taṃ garbhaṃ sā tu nāgaṃ prasūyate |
gandharvāṇāṃ tu yā mātā sā garbhaṃ gṛhya gacchati

ततो विलीनगर्भा सा मानुषी भुवि दृश्यते ।
या जनित्री त्वप्सरसां गर्भमास्ते प्रगृह्य सा

tato vilīnagarbhā sā mānuṣī bhuvi dṛśyate |
yā janitrī tvapsarasāṃ garbhamāste pragṛhya sā

उपविष्टं ततो गर्भं कथयनति मनीषिणः ।
लोहितस्योदधेः कन्या धात्री स्कन्दस्य सा स्मृता

upaviṣṭaṃ tato garbhaṃ kathayanati manīṣiṇaḥ |
lohitasyodadheḥ kanyā dhātrī skandasya sā smṛtā

लोहितायनिरित्येवं कदम्बे सा हि पूज्यते ।
पुरुषे तु यथा रुद्रस्तथाऽऽर्या प्रमदास्वपि

lohitāyanirityevaṃ kadambe sā hi pūjyate |
puruṣe tu yathā rudrastathā''ryā pramadāsvapi

आर्या माता कुमारस्य पृथक्कामार्थमिज्यते ।
एवमेते कुमाराणां मया प्रोक्ता महाग्रहाः

āryā mātā kumārasya pṛthakkāmārthamijyate |
evamete kumārāṇāṃ mayā proktā mahāgrahāḥ

यावत्षोडश वर्षाणि शिशूनां ह्यशिवास्ततः ।
ये च मातृगणाः प्रोक्ताः पुरुषाश्चैवये ग्रहाः

yāvatṣoḍaśa varṣāṇi śiśūnāṃ hyaśivāstataḥ |
ye ca mātṛgaṇāḥ proktāḥ puruṣāścaivaye grahāḥ

सर्वे स्कन्दग्रहा नाम ज्ञेया नित्यं शरीरिभिः ।
तेषां प्रशमनं कार्यं स्नानं धूपमथाञ्जनम् ।
बलिकार्गेपहाराश् स्कन्दस्येज्या विशेषतः

sarve skandagrahā nāma jñeyā nityaṃ śarīribhiḥ |
teṣāṃ praśamanaṃ kāryaṃ snānaṃ dhūpamathāñjanam |
balikārgepahārāś skandasyejyā viśeṣataḥ

एवमभ्यर्चिताः सर्वे प्रयच्छन्ति शुभं नृणाम् ।
आयुर्दीर्घं च राजेनद्रसम्यक्पूजानमस्कृताः

evamabhyarcitāḥ sarve prayacchanti śubhaṃ nṛṇām |
āyurdīrghaṃ ca rājenadrasamyakpūjānamaskṛtāḥ

ऊर्ध्वं तु षोडशाद्वर्षाद्ये भवन्ति ग्रहा नृणाम् ।
तानहं संप्रवक्ष्यामि नमस्कृत्य महेश्वरम्

ūrdhvaṃ tu ṣoḍaśādvarṣādye bhavanti grahā nṛṇām |
tānahaṃ saṃpravakṣyāmi namaskṛtya maheśvaram

यः पश्यति नरो देवाञ्जाग्रद्वा शयितोपि वा ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं तं तु देवग्रहं विदुः

yaḥ paśyati naro devāñjāgradvā śayitopi vā |
unmādyati sa tu kṣipraṃ taṃ tu devagrahaṃ viduḥ

आसीनश्च शयानश्च यः पश्यति नरः पितॄन् ।
उन्माद्यतिस तु क्षिप्रं स ज्ञेयस्तु पितृग्रहः

āsīnaśca śayānaśca yaḥ paśyati naraḥ pitṝn |
unmādyatisa tu kṣipraṃ sa jñeyastu pitṛgrahaḥ

अवमन्यति यः सिद्धान्क्रुद्धाश्चापि शपन्ति यम् ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयः सिद्धग्रहस्तु सः

avamanyati yaḥ siddhānkruddhāścāpi śapanti yam |
unmādyati sa tu kṣipraṃ jñeyaḥ siddhagrahastu saḥ

उपाघ्राति च यो गन्धान्रसांश्चापि पृथग्विधान् ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं स ज्ञेयो राक्षसो ग्रहः

upāghrāti ca yo gandhānrasāṃścāpi pṛthagvidhān |
unmādyati sa tu kṣipraṃ sa jñeyo rākṣaso grahaḥ

गन्धर्वाश्चापि यं दिव्याः संविशन्ति नरं भुवि ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहो गान्धर्व एव सः

gandharvāścāpi yaṃ divyāḥ saṃviśanti naraṃ bhuvi |
unmādyati sa tu kṣipraṃ graho gāndharva eva saḥ

अधिरोहन्ति यं नित्यं पिशाचाः पुरुषं प्रति ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं ग्रहः पैशाच एव सः

adhirohanti yaṃ nityaṃ piśācāḥ puruṣaṃ prati |
unmādyati sa tu kṣipraṃ grahaḥ paiśāca eva saḥ

आविशन्ति च यं यक्षाः पुरुषं कालपर्यये ।
उनमाद्यति स तु क्षिप्रं ज्ञेयो यक्षग्रहस्तु सः

āviśanti ca yaṃ yakṣāḥ puruṣaṃ kālaparyaye |
unamādyati sa tu kṣipraṃ jñeyo yakṣagrahastu saḥ

यस् दोषैः प्रकुपितं चित्तं मुह्यति देहिनः ।
उनमाद्यति स तु क्षिप्रं साधनं तस्य शास्त्रतः

yas doṣaiḥ prakupitaṃ cittaṃ muhyati dehinaḥ |
unamādyati sa tu kṣipraṃ sādhanaṃ tasya śāstrataḥ

वैक्लव्याच्च भयाच्चैव घोराणां चापि दर्शनात् ।
उन्माद्यति स तु क्षिप्रं सान्त्वं तस्य तु साधनम्

vaiklavyācca bhayāccaiva ghorāṇāṃ cāpi darśanāt |
unmādyati sa tu kṣipraṃ sāntvaṃ tasya tu sādhanam

कश्चित्क्रीडितुकामो वै भोक्तुकामस्तथाऽपरः ।
अभिकामस्तथैवान्य इत्येष त्रिविधो ग्रहः

kaścitkrīḍitukāmo vai bhoktukāmastathā'paraḥ |
abhikāmastathaivānya ityeṣa trividho grahaḥ

यावत्सप्ततिवर्षाणि भवन्त्येते ग्रहा नृणाम् ।
अतः परं देहिनां तु ग्रहतुल्या भवेञ्जरा

yāvatsaptativarṣāṇi bhavantyete grahā nṛṇām |
ataḥ paraṃ dehināṃ tu grahatulyā bhaveñjarā

अप्रकीर्णेन्द्रियं दान्तं शुचिं नित्यमतन्द्रितम् ।
आस्तिकं श्रद्दधानं च वर्जयन्ति तदा ग्रहाः

aprakīrṇendriyaṃ dāntaṃ śuciṃ nityamatandritam |
āstikaṃ śraddadhānaṃ ca varjayanti tadā grahāḥ

इत्येष ते ग्रहोद्देशो मानुषाणां प्रकीर्तितः ।
न स्पृशन्ति ग्रहा भक्तान्नरान्देवं महेश्वरम्

ityeṣa te grahoddeśo mānuṣāṇāṃ prakīrtitaḥ |
na spṛśanti grahā bhaktānnarāndevaṃ maheśvaram