अध्याय 229: स्कन्द का सेनापति-अभिषेक और देवसेना से विवाह

ततः प्रकल्प्य पुत्रत्वे स्कन्दं मातृगणोऽगमत् ।
काकी च हलिमा चैव माता चाथ हली तथा ।
आर्या बाला च धात्री च सप्तैता शिशुमातरः

tataḥ prakalpya putratve skandaṃ mātṛgaṇo'gamat |
kākī ca halimā caiva mātā cātha halī tathā |
āryā bālā ca dhātrī ca saptaitā śiśumātaraḥ

एतासां वीर्यसंपन्नः शिशुर्नामातिदारुणः ।
स्कन्दप्रसादजः पुत्रो लोहिताक्षो भयंकरः

etāsāṃ vīryasaṃpannaḥ śiśurnāmātidāruṇaḥ |
skandaprasādajaḥ putro lohitākṣo bhayaṃkaraḥ

एष वीरोऽष्टमः प्रोक्तः स्कन्दो मातृगणोद्भवः ।
छागवक्रेण सहितो नवमः परिकीर्त्यते

eṣa vīro'ṣṭamaḥ proktaḥ skando mātṛgaṇodbhavaḥ |
chāgavakreṇa sahito navamaḥ parikīrtyate

षष्ठं छागमयं वक्रं स्कन्दस्यैवेति विद्धि तम् ।
षट्‌शिरोभ्यन्तरं राजन्नित्यं मातृगणार्चितम्

ṣaṣṭhaṃ chāgamayaṃ vakraṃ skandasyaiveti viddhi tam |
ṣaṭ‌śirobhyantaraṃ rājannityaṃ mātṛgaṇārcitam

षण्णां तु प्रवरं तस्य शीर्षाणामिह शब्द्यते ।
शक्तिं येनासृजद्दिव्यां भद्रशाख इति स्म ह

ṣaṇṇāṃ tu pravaraṃ tasya śīrṣāṇāmiha śabdyate |
śaktiṃ yenāsṛjaddivyāṃ bhadraśākha iti sma ha

इत्येतद्द्विविधाकारं वृत्तं शुक्लस्य पञ्चमीम् ।
तत्र युद्धं महाघोरं वृत्तं षष्ठ्यां जनाधिप

ityetaddvividhākāraṃ vṛttaṃ śuklasya pañcamīm |
tatra yuddhaṃ mahāghoraṃ vṛttaṃ ṣaṣṭhyāṃ janādhipa

उपविष्टं तु तं स्कन्दमामुक्तकवचस्रजम् ।
हिरण्यचूडमुकुटं हिरण्यांक्षं महाप्रभम्

upaviṣṭaṃ tu taṃ skandamāmuktakavacasrajam |
hiraṇyacūḍamukuṭaṃ hiraṇyāṃkṣaṃ mahāprabham

लोहिताम्बरसंवीतं तीक्ष्णदंष्ट्रं मनोरमम् ।
सर्वलक्षणसंपन्नं त्रैलोक्यस्यापि सुप्रियम्

lohitāmbarasaṃvītaṃ tīkṣṇadaṃṣṭraṃ manoramam |
sarvalakṣaṇasaṃpannaṃ trailokyasyāpi supriyam

ततस्तं वरदं शूरं युवानं मृष्टकुण्डलम् ।
अभजत्पद्मरूपा श्रीः स्वयमेव शरीरिणी

tatastaṃ varadaṃ śūraṃ yuvānaṃ mṛṣṭakuṇḍalam |
abhajatpadmarūpā śrīḥ svayameva śarīriṇī

श्रिया जुष्टः पृथुयशाः स कुमारो वरस्तदा ।
निषण्णो दृश्यते भूतैः पौर्णमास्यां यथा शशी

śriyā juṣṭaḥ pṛthuyaśāḥ sa kumāro varastadā |
niṣaṇṇo dṛśyate bhūtaiḥ paurṇamāsyāṃ yathā śaśī

अपूजयन्महात्मानो ब्राह्मणास्तं महाबलम्

apūjayanmahātmāno brāhmaṇāstaṃ mahābalam

इदमाहुस्तदा चैव स्कन्दं तत्र महर्षयः

idamāhustadā caiva skandaṃ tatra maharṣayaḥ

हिरण्यवर्ण भद्रं ते लोकानां शंकरो भव ।
त्वया षड्रात्रजातेन सर्वे लोका वशीकृताः

hiraṇyavarṇa bhadraṃ te lokānāṃ śaṃkaro bhava |
tvayā ṣaḍrātrajātena sarve lokā vaśīkṛtāḥ

अभयंच पुनर्दत्तं त्वयैवैषां सुरोत्तम ।
तस्मादिन्द्रो भवानस्तु त्रैलोक्यस्याभयंकरः

abhayaṃca punardattaṃ tvayaivaiṣāṃ surottama |
tasmādindro bhavānastu trailokyasyābhayaṃkaraḥ

किमिन्द्रः सर्वलोकानां करोतीह तपोधनाः ।
कथं देवगणांश्चैव पाति नित्यं सुरेश्वरः

kimindraḥ sarvalokānāṃ karotīha tapodhanāḥ |
kathaṃ devagaṇāṃścaiva pāti nityaṃ sureśvaraḥ

इन्द्रो दधाति भूतानां बलं तेजः प्रजाः सुखम् ।
तुष्टः प्रयच्छति तथा सर्वान्कामान्सुरेश्वरः

indro dadhāti bhūtānāṃ balaṃ tejaḥ prajāḥ sukham |
tuṣṭaḥ prayacchati tathā sarvānkāmānsureśvaraḥ

दुर्वृत्तानां संहरति व्रतस्थानां प्रयच्छति ।
अनुशास्ति च भूतानि कार्येषु बलसूदनः

durvṛttānāṃ saṃharati vratasthānāṃ prayacchati |
anuśāsti ca bhūtāni kāryeṣu balasūdanaḥ

असूर्ये च भवेत्सूर्यस्तथाऽचनद्‌रे च चन्द्रमाः ।
भवत्यग्निश्च वायुश्च पृथिव्यापश्च स्वं तथा

asūrye ca bhavetsūryastathā'canad‌re ca candramāḥ |
bhavatyagniśca vāyuśca pṛthivyāpaśca svaṃ tathā

एतदिन्द्रेण कर्तव्यमिन्द्रे हि विपुलं बलम् ।
त्वं च वीर बली श्रेष्ठस्तस्मादिन्द्रो भवस्व न

etadindreṇa kartavyamindre hi vipulaṃ balam |
tvaṃ ca vīra balī śreṣṭhastasmādindro bhavasva na

भवस्वेन्द्रो महाबाहो सर्वेषां नः सुखावहः ।
अभिषिच्यस्व चैवाद्य प्राप्तरूपोऽसि सत्तम

bhavasvendro mahābāho sarveṣāṃ naḥ sukhāvahaḥ |
abhiṣicyasva caivādya prāptarūpo'si sattama

शाधि त्वमेव त्रैलोक्यमव्याग्रे निजये रतः ।
अहं ते किंकरः शक्र न ममेन्द्रत्वमीप्सितम्

śādhi tvameva trailokyamavyāgre nijaye rataḥ |
ahaṃ te kiṃkaraḥ śakra na mamendratvamīpsitam

बलंतवाद्भुतं वीर त्वं देवानामरीञ्जहि ।
अवज्ञास्यन्ति मां लोका वीर्यण तव विस्मिताः

balaṃtavādbhutaṃ vīra tvaṃ devānāmarīñjahi |
avajñāsyanti māṃ lokā vīryaṇa tava vismitāḥ

इन्द्रत्वे तु स्थितं वीर बलहीनं पराजितम् ।
त्वत्तेजसाऽवमंस्यन्ति लोका मां सुरसत्तम

indratve tu sthitaṃ vīra balahīnaṃ parājitam |
tvattejasā'vamaṃsyanti lokā māṃ surasattama

आवयोश्च मिथो भेदे प्रयतिष्यन्त्यतन्द्रिताः ।
भेदिते च त्वयि विभो लोको द्वैधमुपेष्यति

āvayośca mitho bhede prayatiṣyantyatandritāḥ |
bhedite ca tvayi vibho loko dvaidhamupeṣyati

द्विधाभूतेषु लोकेषु निश्चितेष्वावयोस्तथा ।
विग्रहः संप्रवर्तेत भूतभेदान्महाबल

dvidhābhūteṣu lokeṣu niściteṣvāvayostathā |
vigrahaḥ saṃpravarteta bhūtabhedānmahābala

तत्र त्वं मां रणे तात यथाश्रद्धं विजेष्यसि ।
तस्मादिन्द्रो भवानेव भविता मा विचारय

tatra tvaṃ māṃ raṇe tāta yathāśraddhaṃ vijeṣyasi |
tasmādindro bhavāneva bhavitā mā vicāraya

त्वमेव राजा भद्रं ते त्रैलोक्यस्य ममैव च ।
करोमि किं च तेशक्र शासनात्तद्ब्रवीहि मे

tvameva rājā bhadraṃ te trailokyasya mamaiva ca |
karomi kiṃ ca teśakra śāsanāttadbravīhi me

अहमिन्द्रो भविष्यामि तव वाक्यान्महाबल ।
यदि सत्यमिदं वाक्यं निश्चयाद्भाषितं त्वया

ahamindro bhaviṣyāmi tava vākyānmahābala |
yadi satyamidaṃ vākyaṃ niścayādbhāṣitaṃ tvayā

यदि वा शासनं स्कन्द कर्तुमिच्छसि मे शृणु ।
अभिषिच्यस्व देवानां सैनापत्ये महाबल

yadi vā śāsanaṃ skanda kartumicchasi me śṛṇu |
abhiṣicyasva devānāṃ saināpatye mahābala

दानवानां विनाशाय देवानामर्थसिद्धये ।
गोब्राह्मणहितार्थाय सैनापत्येऽभिषिञ्च माम्

dānavānāṃ vināśāya devānāmarthasiddhaye |
gobrāhmaṇahitārthāya saināpatye'bhiṣiñca mām

सोऽभिषिक्तो मघवता सर्वैर्देवगणैः सह ।
अतीव शुशुभे तत्र पूज्यमानो महर्षिभिः

so'bhiṣikto maghavatā sarvairdevagaṇaiḥ saha |
atīva śuśubhe tatra pūjyamāno maharṣibhiḥ

तत्र तत्काञ्चनं छत्रं ध्रियमाणं व्यरोचत ।
तथैव सुसमिद्धस्य पावकस्यात्ममण्डलम्

tatra tatkāñcanaṃ chatraṃ dhriyamāṇaṃ vyarocata |
tathaiva susamiddhasya pāvakasyātmamaṇḍalam

विश्वकर्मकृता चास्य दिव्या माला हिरण्मयी ।
आबद्धा त्रिपुरघ्नेन स्वयमेव यशस्विना

viśvakarmakṛtā cāsya divyā mālā hiraṇmayī |
ābaddhā tripuraghnena svayameva yaśasvinā

आगम्य मनुजव्याघ्र सह देव्या परंतप ।
अर्चयामास सुप्रीतो भगवान्गोवृषध्वजः

āgamya manujavyāghra saha devyā paraṃtapa |
arcayāmāsa suprīto bhagavāngovṛṣadhvajaḥ

रुद्रमग्निं द्विजाः प्राहू रुद्रसूनुस्ततस्तु सः ।
कीर्त्यते सुमहातेजाः कुमारोऽद्भुतदर्शनः

rudramagniṃ dvijāḥ prāhū rudrasūnustatastu saḥ |
kīrtyate sumahātejāḥ kumāro'dbhutadarśanaḥ

रुद्रेण शुक्रमुत्सृष्टं तच्छ्वेतः पर्वतोऽभवत् ।
पावकस्येनद्रियं श्वेते कृत्तिकाभिः कृतं नगे

rudreṇa śukramutsṛṣṭaṃ tacchvetaḥ parvato'bhavat |
pāvakasyenadriyaṃ śvete kṛttikābhiḥ kṛtaṃ nage

पूज्यमानं तु रुद्रेण दृष्ट्वा सर्वेदिवौकसः ।
रुद्रसूनुं ततः प्राहुर्गुहं गुणवतांवरम्

pūjyamānaṃ tu rudreṇa dṛṣṭvā sarvedivaukasaḥ |
rudrasūnuṃ tataḥ prāhurguhaṃ guṇavatāṃvaram

अनुप्रविश्य रुद्रेण वह्निं जातो ह्ययं शिशुः ।
तत्र जातस्ततः स्कन्दो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत्

anupraviśya rudreṇa vahniṃ jāto hyayaṃ śiśuḥ |
tatra jātastataḥ skando rudrasūnustato'bhavat

रुद्रस्य वह्नेः स्वाहायाः षण्णां स्त्रीणां च तेजसा ।
जातः स्कन्दः सुरश्रेष्ठो रुद्रसूनुस्ततोऽभवत्

rudrasya vahneḥ svāhāyāḥ ṣaṇṇāṃ strīṇāṃ ca tejasā |
jātaḥ skandaḥ suraśreṣṭho rudrasūnustato'bhavat

अरजे वाससी रक्ते वसानः पावकात्मजः ।
भाति दीप्तवपुः श्रमान्रक्ताभ्राभ्यामिवांशुमान्

araje vāsasī rakte vasānaḥ pāvakātmajaḥ |
bhāti dīptavapuḥ śramānraktābhrābhyāmivāṃśumān

कुक्कुटश्चाग्निना दत्तस्तस् केतुरलंकृतः ।
रथे समुच्छितो भाति कालाग्निरव लोहितः

kukkuṭaścāgninā dattastas keturalaṃkṛtaḥ |
rathe samucchito bhāti kālāgnirava lohitaḥ

या चेष्टा सर्वभूतानां प्रभा शक्तिर्बलं तथा ।
अग्रतस्तस्य सा शक्तिर्देवानां जयवर्धनी

yā ceṣṭā sarvabhūtānāṃ prabhā śaktirbalaṃ tathā |
agratastasya sā śaktirdevānāṃ jayavardhanī

विवेश कवचं चास्य शरीरं सहजं तथा ।
युध्यमानस्य देवस्य प्रादुर्भवति तत्सदा

viveśa kavacaṃ cāsya śarīraṃ sahajaṃ tathā |
yudhyamānasya devasya prādurbhavati tatsadā

शक्तिर्धर्मो बलं तेजः कान्तत्वं सत्यमुन्नतिः ।
ब्रह्मण्यत्वमसंमोहो भक्तानां परिरक्षणम्

śaktirdharmo balaṃ tejaḥ kāntatvaṃ satyamunnatiḥ |
brahmaṇyatvamasaṃmoho bhaktānāṃ parirakṣaṇam

निकृन्तनं च शत्रूणां लोकानां चाभिरक्षणम् ।
स्कन्देन सह जातानि सर्वाण्येव जनाधिप

nikṛntanaṃ ca śatrūṇāṃ lokānāṃ cābhirakṣaṇam |
skandena saha jātāni sarvāṇyeva janādhipa

एवं देवगणैः सर्वैः सोऽभिषिक्तः स्वलंकृतः ।
बभौ प्रतीतः सुमनाः परिपूर्णेन्दुदर्शनः

evaṃ devagaṇaiḥ sarvaiḥ so'bhiṣiktaḥ svalaṃkṛtaḥ |
babhau pratītaḥ sumanāḥ paripūrṇendudarśanaḥ

इष्टैः स्वाध्यायघोषैश्च देवतूर्यवरैरपि ।
देवगन्धर्वगीतैश्च सर्वैरप्सरसां गणैः

iṣṭaiḥ svādhyāyaghoṣaiśca devatūryavarairapi |
devagandharvagītaiśca sarvairapsarasāṃ gaṇaiḥ

एतैश्चान्यैश्च बहुभिस्तुष्टैर्हृष्टैः स्वलंकृतः ।
[सुसंवृतः पिशाचानां गणैर्देवगणैस्तथा ।]
क्रीडन्भाति तदा देवैरभिषिक्तश्च पावकिः

etaiścānyaiśca bahubhistuṣṭairhṛṣṭaiḥ svalaṃkṛtaḥ |
[susaṃvṛtaḥ piśācānāṃ gaṇairdevagaṇaistathā |]
krīḍanbhāti tadā devairabhiṣiktaśca pāvakiḥ

अभिषिक्तं महासेनमपश्यन्त दिवौकसः ।
विनिहत्य तमः सूर्यं यथैवाभ्युदितं तथा

abhiṣiktaṃ mahāsenamapaśyanta divaukasaḥ |
vinihatya tamaḥ sūryaṃ yathaivābhyuditaṃ tathā

अथैनमभ्ययुः सर्वा देवसेनाः सहस्रशः ।
अस्माकं त्वं पतिरिति ब्रुवाणाः सर्वतो दिशः

athainamabhyayuḥ sarvā devasenāḥ sahasraśaḥ |
asmākaṃ tvaṃ patiriti bruvāṇāḥ sarvato diśaḥ

ताः समासाद्य भगवान्सर्वभूतगणैर्वृतः ।
अर्चितस्तु स्तुतश्चैव सान्त्वयामास ता अपि

tāḥ samāsādya bhagavānsarvabhūtagaṇairvṛtaḥ |
arcitastu stutaścaiva sāntvayāmāsa tā api

शतक्रतुश्चाभिषिच्य स्कन्दं सेनापतिं तदा ।
सस्मार तां देवसेनां या सा तेन विमोक्षिता

śatakratuścābhiṣicya skandaṃ senāpatiṃ tadā |
sasmāra tāṃ devasenāṃ yā sā tena vimokṣitā

अयं तस्याः पतिर्नूनं विहितो ब्रह्मणा स्वयम् ।
संचिन्त्य त्वानयामास देवसेनां ह्यलंकृताम्

ayaṃ tasyāḥ patirnūnaṃ vihito brahmaṇā svayam |
saṃcintya tvānayāmāsa devasenāṃ hyalaṃkṛtām

स्कन्दं प्रोवाच बलभिदियं कन्या सुरोत्तम ।
अजाते त्वयि निर्दिष्टा तव पत्नी स्वयंभुवा

skandaṃ provāca balabhidiyaṃ kanyā surottama |
ajāte tvayi nirdiṣṭā tava patnī svayaṃbhuvā

तस्मात्त्वमस्या विधिवत्पाणिं मन्त्रपुरस्कृतम् ।
गृहाण दक्षिणं देव्याः पाणिना पद्मवर्चसा

tasmāttvamasyā vidhivatpāṇiṃ mantrapuraskṛtam |
gṛhāṇa dakṣiṇaṃ devyāḥ pāṇinā padmavarcasā

एवमुक्तः स जग्राह तस्याः पाणिं यथाविधि ।
बृहस्पतिर्मन्त्रविद्धि जजाप च जुहाव च

evamuktaḥ sa jagrāha tasyāḥ pāṇiṃ yathāvidhi |
bṛhaspatirmantraviddhi jajāpa ca juhāva ca

एवं स्कन्दस्य महिषीं देवसेनां विदुर्जनाः ।
षष्ठीं यां ब्राह्मणाः प्राहुर्लक्ष्मीमासां सुखप्रदाम्

evaṃ skandasya mahiṣīṃ devasenāṃ vidurjanāḥ |
ṣaṣṭhīṃ yāṃ brāhmaṇāḥ prāhurlakṣmīmāsāṃ sukhapradām

सिनीबालीं कुहूं चैव सद्वृत्तिमपराजिताम् ।
इत्येवमादिभिर्देवी नामभिः परिकीर्त्यते

sinībālīṃ kuhūṃ caiva sadvṛttimaparājitām |
ityevamādibhirdevī nāmabhiḥ parikīrtyate

यदा स्कन्दः पतिर्लब्धः शाश्वतो देवसेनया ।
तदा तमाश्रयल्लक्ष्मीः स्वयं देवी शरीरिणी

yadā skandaḥ patirlabdhaḥ śāśvato devasenayā |
tadā tamāśrayallakṣmīḥ svayaṃ devī śarīriṇī

श्रीजुष्टः पञ्चमीस्कन्दस्तस्माच्छ्रीः पञ्चमी स्मृता ।
षष्ठ्यां कृतार्थोऽभूद्यस्थात्तस्मात्षष्ठी महातिधिः

śrījuṣṭaḥ pañcamīskandastasmācchrīḥ pañcamī smṛtā |
ṣaṣṭhyāṃ kṛtārtho'bhūdyasthāttasmātṣaṣṭhī mahātidhiḥ