अध्याय 228: इन्द्र का स्कन्द पर आक्रमण, विशाख और मातृगण

तस्मिञ्जाते महासत्त्वे महासेने महाबले ।
समुत्तस्थुर्महोत्पाता घोररूपाः पृथग्विधाः ॥ 1

tasmiñjāte mahāsattve mahāsene mahābale |
samuttasthurmahotpātā ghorarūpāḥ pṛthagvidhāḥ || 1

स्त्रीपुंसोर्विपरीतं च तथा द्वन्द्वानि यानि च ।
ग्रहा दीप्ता दिशः खं च ररास च मही भृशम्

strīpuṃsorviparītaṃ ca tathā dvandvāni yāni ca |
grahā dīptā diśaḥ khaṃ ca rarāsa ca mahī bhṛśam

ऋषयश्च महाघोरान्दृष्ट्वोत्पातान्समन्ततः ।
अकुर्वञ्शान्तिमुद्विग्ना लोकानां लोकभावनाः

ṛṣayaśca mahāghorāndṛṣṭvotpātānsamantataḥ |
akurvañśāntimudvignā lokānāṃ lokabhāvanāḥ

निवसन्ति वने ये तु तस्मिंश्चैत्ररथे जनाः ।
तेऽब्रुवन्नेष नोऽनर्थः पावकेनाहृतो महान् ।
संगम्य षड्भिः पत्नीभिः सप्तर्षीणामिति स्म ह

nivasanti vane ye tu tasmiṃścaitrarathe janāḥ |
te'bruvanneṣa no'narthaḥ pāvakenāhṛto mahān |
saṃgamya ṣaḍbhiḥ patnībhiḥ saptarṣīṇāmiti sma ha

अपरे गरुडीमाहुस्तयाऽनर्थोऽयमाहृतः ।
यैर्दृष्टा सा तदा देवी तस्या रूपेण गच्छती

apare garuḍīmāhustayā'nartho'yamāhṛtaḥ |
yairdṛṣṭā sā tadā devī tasyā rūpeṇa gacchatī

न तु तत्स्वाहया कर्म कृतंजानाति वै जनः

na tu tatsvāhayā karma kṛtaṃjānāti vai janaḥ

सुपर्णी तु वचः श्रुत्वा ममायं तनयस्त्विति ।
उपगम्य शनैः स्कन्दमाहाहं जननी तव

suparṇī tu vacaḥ śrutvā mamāyaṃ tanayastviti |
upagamya śanaiḥ skandamāhāhaṃ jananī tava

अथ सप्तर्षयः श्रुत्वा जातं पुत्रं महौजसम् ।
तत्यजुः षट् तदा पत्नीर्विना देवीमरुन्धतीम् ।
षड्भिरेव तदा जातमाहुस्तद्वनवासिनः

atha saptarṣayaḥ śrutvā jātaṃ putraṃ mahaujasam |
tatyajuḥ ṣaṭ tadā patnīrvinā devīmarundhatīm |
ṣaḍbhireva tadā jātamāhustadvanavāsinaḥ

सप्तर्षीनाह च स्वाहा मम पुत्रोऽयमित्युत ।
अहं हेतुर्नैतदेवमिति राजन्पुनः पुनः

saptarṣīnāha ca svāhā mama putro'yamityuta |
ahaṃ heturnaitadevamiti rājanpunaḥ punaḥ

विश्वामित्रस्तु कृत्वेष्टिं सप्तर्षीणां महामुनिः ।
पावकं कामसंतप्तमदृष्टः पृष्ठतोऽन्वगात् ।
तत्तेन निखिलं सर्वमवबुध्य यथातथम्

viśvāmitrastu kṛtveṣṭiṃ saptarṣīṇāṃ mahāmuniḥ |
pāvakaṃ kāmasaṃtaptamadṛṣṭaḥ pṛṣṭhato'nvagāt |
tattena nikhilaṃ sarvamavabudhya yathātatham

विश्वामित्रस्तु प्रथमं कुमारं शरणं गतः ।
स्तवं दिव्यं संप्रचक्रे महासेनस् चापि सः

viśvāmitrastu prathamaṃ kumāraṃ śaraṇaṃ gataḥ |
stavaṃ divyaṃ saṃpracakre mahāsenas cāpi saḥ

मङ्गलानि च सर्वाणि कौमाराणि त्रयोदश ।
जातकर्मादिकास्तस् क्रियाश्चक्रे महामुनिः

maṅgalāni ca sarvāṇi kaumārāṇi trayodaśa |
jātakarmādikāstas kriyāścakre mahāmuniḥ

पड्वक्रस्य तु मांहात्म्यं कुक्कुटस्य तु साधनम् ।
शक्त्या देव्याः साधनं च तथा पारिषदामषि

paḍvakrasya tu māṃhātmyaṃ kukkuṭasya tu sādhanam |
śaktyā devyāḥ sādhanaṃ ca tathā pāriṣadāmaṣi

विश्वामित्रश्चकारैतत्कर्म लोकहिताय वै ।
तस्मादृषिः कुमारस् विश्वामित्रोऽभवत्प्रियः

viśvāmitraścakāraitatkarma lokahitāya vai |
tasmādṛṣiḥ kumāras viśvāmitro'bhavatpriyaḥ

अन्वजानाच्च स्वाहाया रूपान्यत्वं महामुनिः ।
अब्रवीच्च मुनीन्सर्वाननापराध्यन्ति वै स्त्रियः ।
श्रुत्वा तु तत्वतस्तस्मात्ते पत्नीः सर्वतोत्यजन्

anvajānācca svāhāyā rūpānyatvaṃ mahāmuniḥ |
abravīcca munīnsarvānanāparādhyanti vai striyaḥ |
śrutvā tu tatvatastasmātte patnīḥ sarvatotyajan

स्कन्दं श्रुत्वा तदा देवा वासवं सहिताऽब्रुवन् ।
अविषह्यं वलं स्कन्दं जहि शक्राशु माचिर्

skandaṃ śrutvā tadā devā vāsavaṃ sahitā'bruvan |
aviṣahyaṃ valaṃ skandaṃ jahi śakrāśu mācir

यदि वा न निहंस्येनमद्येन्द्रोऽयं भविष्यति ।
त्रैलोक्यं सन्निगृह्यास्मांस्त्वां च शक्र महाबला

yadi vā na nihaṃsyenamadyendro'yaṃ bhaviṣyati |
trailokyaṃ sannigṛhyāsmāṃstvāṃ ca śakra mahābalā

स तानुवाच व्यथितो वालोऽयं सुमहाबलः ।
स्रष्टारमपि लोकानां युधि विक्रम्य नाशयेत् ।
[न बालमुत्सहे हन्तुमिति शक्रः प्रभाषते

sa tānuvāca vyathito vālo'yaṃ sumahābalaḥ |
sraṣṭāramapi lokānāṃ yudhi vikramya nāśayet |
[na bālamutsahe hantumiti śakraḥ prabhāṣate

तेऽब्रुवन्नास्ति ते वीर्यं यत एवं प्रभासे ।]
सर्वास्त्वद्याभिगच्छन्तु स्कन्दं लोकस्य मातरः

te'bruvannāsti te vīryaṃ yata evaṃ prabhāse |]
sarvāstvadyābhigacchantu skandaṃ lokasya mātaraḥ

कामवीर्या घ्नन्तु चैनं तथेत्युक्त्वा च ता ययुः ।
तमप्रतिबलं दृष्ट्वा विषण्णवदनास्तु ताः

kāmavīryā ghnantu cainaṃ tathetyuktvā ca tā yayuḥ |
tamapratibalaṃ dṛṣṭvā viṣaṇṇavadanāstu tāḥ

अशक्योऽयंविचिन्त्यैवं तमेव शरणं ययुः ।
ऊचुश्चैनं त्वमस्माकं पुत्रोऽस्माभिर्धृतंजगत्

aśakyo'yaṃvicintyaivaṃ tameva śaraṇaṃ yayuḥ |
ūcuścainaṃ tvamasmākaṃ putro'smābhirdhṛtaṃjagat

अभिनन्द्य ततः सर्वाः प्रस्नुताः स्नेहविक्लबाः ।
[तासां तद्वचनं श्रुत्वा पातुकामः स्तनान्प्रभुः]

abhinandya tataḥ sarvāḥ prasnutāḥ snehaviklabāḥ |
[tāsāṃ tadvacanaṃ śrutvā pātukāmaḥ stanānprabhuḥ]

ताः संपूज्य महासेनःकामांश्चासां प्रदाय सः ।
अपश्यदग्निमायान्तं पितरं बलिनां बली

tāḥ saṃpūjya mahāsenaḥkāmāṃścāsāṃ pradāya saḥ |
apaśyadagnimāyāntaṃ pitaraṃ balināṃ balī

स तु संपूजितस्तेन सह मातृगणेन ह ।
परिवार्य महासेनं रक्षमाणः स्थितः शिवः

sa tu saṃpūjitastena saha mātṛgaṇena ha |
parivārya mahāsenaṃ rakṣamāṇaḥ sthitaḥ śivaḥ

सर्वासां या तु मातॄणां नारी क्रोधसमुद्भवा ।
धात्री स्वपुत्रवत्स्कन्दं शूलहस्ताऽभ्यरक्षत

sarvāsāṃ yā tu mātṝṇāṃ nārī krodhasamudbhavā |
dhātrī svaputravatskandaṃ śūlahastā'bhyarakṣata

लोहितस्योदधेः कन्या क्रूरा लोहितभोजना ।
परिष्वज्य महासेनं पुत्रवत्पर्यरक्षत

lohitasyodadheḥ kanyā krūrā lohitabhojanā |
pariṣvajya mahāsenaṃ putravatparyarakṣata

अग्निर्भूत्वा नैगमेयश्छागवक्रो बहुप्रजः ।
रमयामास शैलस्तं बालं क्रीडनकैरिव

agnirbhūtvā naigameyaśchāgavakro bahuprajaḥ |
ramayāmāsa śailastaṃ bālaṃ krīḍanakairiva

ब्रहाः सोपग्रहाश्चैव ऋषयो मातरस्तथा ।
हुताशनमुखाश्चैव दृप्ताः पारिषदां गणाः

brahāḥ sopagrahāścaiva ṛṣayo mātarastathā |
hutāśanamukhāścaiva dṛptāḥ pāriṣadāṃ gaṇāḥ

एते चान्ये च बहवो घोरास्त्रिदिववासिनः ।
परिवार्य महासेनं स्थिता मातृगणैः सह

ete cānye ca bahavo ghorāstridivavāsinaḥ |
parivārya mahāsenaṃ sthitā mātṛgaṇaiḥ saha

संदिग्धं विजयं दृष्ट्वा विजयेप्सुः सुरेश्वरः ।
आरुह्यैरावतस्कन्धं प्रययौ दैवतैः सह

saṃdigdhaṃ vijayaṃ dṛṣṭvā vijayepsuḥ sureśvaraḥ |
āruhyairāvataskandhaṃ prayayau daivataiḥ saha

आदाय वज्रं बवान्सर्वैर्देवगणैर्वृतः ।
विजिघांसुर्महासेनमिन्द्रस्तूर्णतरं ययौ

ādāya vajraṃ bavānsarvairdevagaṇairvṛtaḥ |
vijighāṃsurmahāsenamindrastūrṇataraṃ yayau

इन्द्रस्तस्य महावेगं दृष्ट्वाऽद्भुतपराक्रमम् ।
विस्मितश्चाभवद्राजन्देवानीकमचोदयत्

indrastasya mahāvegaṃ dṛṣṭvā'dbhutaparākramam |
vismitaścābhavadrājandevānīkamacodayat

उग्रं तं च महानादं देवानीकं महाप्रभम् ।
विचित्रध्वजसन्नाहं नानावाहनकार्मुकम्

ugraṃ taṃ ca mahānādaṃ devānīkaṃ mahāprabham |
vicitradhvajasannāhaṃ nānāvāhanakārmukam

प्रवराम्बरसंवीतं श्रिया जुष्टमलंकृतम् ।
विजिघांसुं तमायान्तं कुमारः शक्रमन्वयात्

pravarāmbarasaṃvītaṃ śriyā juṣṭamalaṃkṛtam |
vijighāṃsuṃ tamāyāntaṃ kumāraḥ śakramanvayāt

वियत्पतिः स शक्रस्तु द्रुतमायान्महाबलः ।
संहर्पयन्देवसेनां जिघांसुः पावकात्मजम्

viyatpatiḥ sa śakrastu drutamāyānmahābalaḥ |
saṃharpayandevasenāṃ jighāṃsuḥ pāvakātmajam

संपूज्यमानस्त्रिदशैस्तथैव परमर्षिभिः ।
समीपमथ संप्राप्तो वह्निपुत्रस्य वासवः

saṃpūjyamānastridaśaistathaiva paramarṣibhiḥ |
samīpamatha saṃprāpto vahniputrasya vāsavaḥ

सिंहनादं ततश्चक्रे देवेशः सहितैः सुरैः ।
गुहोऽपिशब्दं तं श्रुत्वा व्यनदात्सागरो यथा

siṃhanādaṃ tataścakre deveśaḥ sahitaiḥ suraiḥ |
guho'piśabdaṃ taṃ śrutvā vyanadātsāgaro yathā

तस्य शब्देन महता समुद्धूतोदधिप्रभम् ।
वभ्राम तत्रतत्रैव दैवसैन्यमचेतनम्

tasya śabdena mahatā samuddhūtodadhiprabham |
vabhrāma tatratatraiva daivasainyamacetanam

जिधांसूनुपसंप्राप्तान्देवान्दृष्ट्वा सपावकिः ।
विससर्ज मुखात्क्रुद्धः प्रवृद्धाः पावकार्चिषः

jidhāṃsūnupasaṃprāptāndevāndṛṣṭvā sapāvakiḥ |
visasarja mukhātkruddhaḥ pravṛddhāḥ pāvakārciṣaḥ

अदहद्देवसैन्यानि वेपमानानि भूतले

adahaddevasainyāni vepamānāni bhūtale

ते प्रदीप्तशिरोदेहाः प्रदीप्तायुधवाहनाः ।
प्रच्युताः सहसा भान्ति चित्रास्तारागणा इव

te pradīptaśirodehāḥ pradīptāyudhavāhanāḥ |
pracyutāḥ sahasā bhānti citrāstārāgaṇā iva

दह्यमानाः प्रपन्नास्ते शरणं पावकात्मजम् ।
देवा वज्रधरं त्यक्त्वाततः शानतिमुपागताः

dahyamānāḥ prapannāste śaraṇaṃ pāvakātmajam |
devā vajradharaṃ tyaktvātataḥ śānatimupāgatāḥ

त्यक्तो देवैस्ततः स्कन्दे वज्रं शक्रो न्यपातयत्

tyakto devaistataḥ skande vajraṃ śakro nyapātayat

तद्विसृष्टं जघानाशु पर्श्वं स्कन्दस्य दक्षिणम् ।
विभेद च महाराज पार्श्वं तस्य महात्मनः

tadvisṛṣṭaṃ jaghānāśu parśvaṃ skandasya dakṣiṇam |
vibheda ca mahārāja pārśvaṃ tasya mahātmanaḥ

वज्रप्रहारात्स्कन्दस्य संजातः पुरुषोऽपरः ।
युवा काञ्चनसन्नाहः शक्तिधृग्दिव्यकुण्डलः

vajraprahārātskandasya saṃjātaḥ puruṣo'paraḥ |
yuvā kāñcanasannāhaḥ śaktidhṛgdivyakuṇḍalaḥ

यद्वज्रविशनाज्जातो विशाखस्तेन सोऽभवत्

yadvajraviśanājjāto viśākhastena so'bhavat

तं जातमपरं दृष्ट्वा कालानलसमद्युतिम् ।
भयादिनद्रस्तुत तं स्कन्दं प्राञ्जलिः शरणं गतः

taṃ jātamaparaṃ dṛṣṭvā kālānalasamadyutim |
bhayādinadrastuta taṃ skandaṃ prāñjaliḥ śaraṇaṃ gataḥ

तस्याभयंददौ स्कन्दः सहसैन्यस् सत्तम ।
ततः प्रहृष्टास्त्रिदशा वादित्राण्यभ्यवादयन्

tasyābhayaṃdadau skandaḥ sahasainyas sattama |
tataḥ prahṛṣṭāstridaśā vāditrāṇyabhyavādayan

स्कन्दपारिषदान्धोराञ्छृणुष्वाद्भुतदर्शनान् ।
वज्रप्हहारात्स्कन्दस्य जज्ञुस्तत्र कुमारकाः ।
ये हरन्ति शिशूञ्जातान्गर्भस्थाश्चैव दारुणाः

skandapāriṣadāndhorāñchṛṇuṣvādbhutadarśanān |
vajraphahārātskandasya jajñustatra kumārakāḥ |
ye haranti śiśūñjātāngarbhasthāścaiva dāruṇāḥ

वज्रप्रहारात्कन्याश्च जज्ञिरेऽस् महाबलाः

vajraprahārātkanyāśca jajñire's mahābalāḥ

कुमारान्स विशखं च पुत्रत्वे समकल्पयत् ।
स भूत्वा भगवान्सङ्ख्ये रक्षंश्छागमुखस्तदा

kumārānsa viśakhaṃ ca putratve samakalpayat |
sa bhūtvā bhagavānsaṅkhye rakṣaṃśchāgamukhastadā

वृतः कन्यागणैः सर्वैरात्मीयैः सह पुत्रकैः ।
मातृणां प्रेषितानां च भद्रशाखश्चकोमलैः

vṛtaḥ kanyāgaṇaiḥ sarvairātmīyaiḥ saha putrakaiḥ |
mātṛṇāṃ preṣitānāṃ ca bhadraśākhaścakomalaiḥ

ततः कुमारं संजातं स्कन्दमाहुर्जना भुवि ।
रुद्रमग्निमुखां स्वाहां प्रदेशेषु महाबलाः

tataḥ kumāraṃ saṃjātaṃ skandamāhurjanā bhuvi |
rudramagnimukhāṃ svāhāṃ pradeśeṣu mahābalāḥ

यजन्ति पुत्रकामाश्च पुत्रिणश्च सदा जनाः ।
यास्तास्त्वजनयत्कन्यास्तपो नाम हुताशनः

yajanti putrakāmāśca putriṇaśca sadā janāḥ |
yāstāstvajanayatkanyāstapo nāma hutāśanaḥ

किं करोमीति ताः स्कन्दं संप्राप्ताः समभाषयन्

kiṃ karomīti tāḥ skandaṃ saṃprāptāḥ samabhāṣayan

भवेम सर्वलोकस्य मातरो वयमुत्तमाः ।
प्रसादात्तव पूज्याश्च प्रियमेतत्कुरुष्व नः

bhavema sarvalokasya mātaro vayamuttamāḥ |
prasādāttava pūjyāśca priyametatkuruṣva naḥ

सोऽब्रवीद्बाढमित्येवं भविष्यध्वं पृथिग्विधाः ।
शिवाश्चैवाशिवाश्चैव पुनःपुनःरुदारधीः

so'bravīdbāḍhamityevaṃ bhaviṣyadhvaṃ pṛthigvidhāḥ |
śivāścaivāśivāścaiva punaḥpunaḥrudāradhīḥ

अग्निर्भूत्वा ततश्चैनं छागवक्रो बहुप्रजः ।
रमयामास शैलस्थं बलं क्रीडनकैरिव

agnirbhūtvā tataścainaṃ chāgavakro bahuprajaḥ |
ramayāmāsa śailasthaṃ balaṃ krīḍanakairiva