अध्याय 227: स्वाहा का उपाय और स्कन्द का जन्म

शिवा भार्या त्वङ्गिरसः शीलरूपगुणान्विता ।
तस्याः सा प्रथमं रूपं कृत्वादेवी जनाधिप

śivā bhāryā tvaṅgirasaḥ śīlarūpaguṇānvitā |
tasyāḥ sā prathamaṃ rūpaṃ kṛtvādevī janādhipa

जगाम पावकाभ्याशं तं चोवाच वराङ्गना ।
मामग्ने कामसंतप्तां त्वं कामयितुमर्हसि

jagāma pāvakābhyāśaṃ taṃ covāca varāṅganā |
māmagne kāmasaṃtaptāṃ tvaṃ kāmayitumarhasi

करिष्यसि न चेदेवं मृतां मामुपधारय ।
तवाप्यधर्मः सुमहान्भविता वै हुताशन

kariṣyasi na cedevaṃ mṛtāṃ māmupadhāraya |
tavāpyadharmaḥ sumahānbhavitā vai hutāśana

अहमङ्गिरसो भार्या शिवा नाम हुताशन ।
सखीभिः सहिता प्राप्ता मन्त्रयित्वा विनिश्चयम्

ahamaṅgiraso bhāryā śivā nāma hutāśana |
sakhībhiḥ sahitā prāptā mantrayitvā viniścayam

कथं मां त्वं विजानीषे कामार्तमितराः कथम् ।
यास्त्वया कीर्तिताः सर्वाः सप्तर्षीणां प्रियाः स्त्रियः

kathaṃ māṃ tvaṃ vijānīṣe kāmārtamitarāḥ katham |
yāstvayā kīrtitāḥ sarvāḥ saptarṣīṇāṃ priyāḥ striyaḥ

अस्माकं त्वं प्रियो नित्यं बिभीमस्तु वयं तव ।
त्वच्चित्तमिङ्गितैर्ज्ञात्वा प्रेषिताऽस्मि तवान्तिकम्

asmākaṃ tvaṃ priyo nityaṃ bibhīmastu vayaṃ tava |
tvaccittamiṅgitairjñātvā preṣitā'smi tavāntikam

मैथुनायेह संप्राप्ता कामाच्चैव द्रुतं च माम् ।
उपयन्तुं महावीर्य पूर्वमेव त्वमर्हसि ।
[जामयो मां प्रतीक्षन्ते गमिष्यामि हुताशन]

maithunāyeha saṃprāptā kāmāccaiva drutaṃ ca mām |
upayantuṃ mahāvīrya pūrvameva tvamarhasi |
[jāmayo māṃ pratīkṣante gamiṣyāmi hutāśana]

ततोऽग्निरुपयेमे तां शिवां प्रीतिमुदायुतः ।
प्रीत्या देवी समायुक्ता शुक्रं जग्राह पाणिना

tato'gnirupayeme tāṃ śivāṃ prītimudāyutaḥ |
prītyā devī samāyuktā śukraṃ jagrāha pāṇinā

साऽचिन्तयन्ममेदं ये रूपं द्रक्ष्यन्ति कानने ।
ते ब्राह्मणीनामनृतं दोषं वक्ष्यन्ति पावके

sā'cintayanmamedaṃ ye rūpaṃ drakṣyanti kānane |
te brāhmaṇīnāmanṛtaṃ doṣaṃ vakṣyanti pāvake

तस्मादेतद्रक्षमाणा गरुडी संभवाम्यहम् ।
वनान्निर्गमनं चैव सुखं मम भविष्यति

tasmādetadrakṣamāṇā garuḍī saṃbhavāmyaham |
vanānnirgamanaṃ caiva sukhaṃ mama bhaviṣyati

सुपर्णी सा तदा भूत्वा निर्जगाम महावनात् ।
अपश्यत्पर्वतं श्वेतं शरस्तम्बैः सुसंवृतम्

suparṇī sā tadā bhūtvā nirjagāma mahāvanāt |
apaśyatparvataṃ śvetaṃ śarastambaiḥ susaṃvṛtam

दृष्टीविषैः सप्तशीर्षैर्गुप्तं भोगिभिरद्भुतैः ।
रक्षोभिश्च पिशाचैश्च रौद्रैर्भूतगणैस्तथा

dṛṣṭīviṣaiḥ saptaśīrṣairguptaṃ bhogibhiradbhutaiḥ |
rakṣobhiśca piśācaiśca raudrairbhūtagaṇaistathā

राक्षसीभिश्च संपूर्णमनेकैश्च मृगद्विजैः ।
नदीप्रस्रवणोपेतं नानातरुलताचितम्

rākṣasībhiśca saṃpūrṇamanekaiśca mṛgadvijaiḥ |
nadīprasravaṇopetaṃ nānātarulatācitam

सा तत्र सहसा गत्वा शैलपृष्ठं सुदुर्गमम् ।
प्राक्षिपत्काञ्चने कुण्डे शुक्रं सा त्वरिता शुभा

sā tatra sahasā gatvā śailapṛṣṭhaṃ sudurgamam |
prākṣipatkāñcane kuṇḍe śukraṃ sā tvaritā śubhā

शिष्टानामपि सा देवी सप्तर्षीणां महात्मनाम् ।
पत्नीसरूपतां कृत्वा रमयामास पावकम्

śiṣṭānāmapi sā devī saptarṣīṇāṃ mahātmanām |
patnīsarūpatāṃ kṛtvā ramayāmāsa pāvakam

दिव्यरूपमरुन्धत्याः कर्तुं न शकितं तया ।
तस्यास्तपःप्रभावेण भर्तृशुश्रूषणेन च

divyarūpamarundhatyāḥ kartuṃ na śakitaṃ tayā |
tasyāstapaḥprabhāveṇa bhartṛśuśrūṣaṇena ca

षट्कृत्वस्तत्तु निक्षिप्तमग्ने रेतः कुरुत्तम ।
तस्मन्कुण्डे प्रतिपदि कामिन्या स्वाहया तदा

ṣaṭkṛtvastattu nikṣiptamagne retaḥ kuruttama |
tasmankuṇḍe pratipadi kāminyā svāhayā tadā

तत्स्कन्नं तेजसा तत्रसंवृतंजनयत्सुतम् ।
ऋषिभिः पूजितं स्कन्नमनयन्स्कन्दतां ततः

tatskannaṃ tejasā tatrasaṃvṛtaṃjanayatsutam |
ṛṣibhiḥ pūjitaṃ skannamanayanskandatāṃ tataḥ

षट्‌शिरा द्विगुणश्रोत्रो द्वादशाक्षिभूजक्रमः ।
एकग्रीवस्त्वेककायः कुमारः समपद्यत

ṣaṭ‌śirā dviguṇaśrotro dvādaśākṣibhūjakramaḥ |
ekagrīvastvekakāyaḥ kumāraḥ samapadyata

द्वितीयायामभिव्यक्तस्तृतीयायां शिशुर्बभौ ।
अङ्गप्रत्यङ्गसंभूतश्चतुर्थ्यामभवद्गुहः

dvitīyāyāmabhivyaktastṛtīyāyāṃ śiśurbabhau |
aṅgapratyaṅgasaṃbhūtaścaturthyāmabhavadguhaḥ

लोहिताभ्रेण महता संवृतः सह विद्युता ।
लोहिताभ्रे सुमहति भाति सूर्य इवोदितः

lohitābhreṇa mahatā saṃvṛtaḥ saha vidyutā |
lohitābhre sumahati bhāti sūrya ivoditaḥ

गृहीतं तु धनुस्तेन विपुलं रोमहर्षणम् ।
न्यस्तं यत्रिपुरघ्नेन सुरारिविनिकृन्तनम्

gṛhītaṃ tu dhanustena vipulaṃ romaharṣaṇam |
nyastaṃ yatripuraghnena surārivinikṛntanam

तद्गृहीत्वा धनुःश्रेष्ठं ननाद बलवांस्तदा ।
संमोहयन्निमाँल्लोकान्गुहस्त्रीन्सचराचरान्

tadgṛhītvā dhanuḥśreṣṭhaṃ nanāda balavāṃstadā |
saṃmohayannimām̐llokānguhastrīnsacarācarān

तस् तं निनदं श्रुत्वा महामेघौघनिःस्वनम् ।
उत्पेततुर्महानागौ चित्रश्चैरावतश्च ह

tas taṃ ninadaṃ śrutvā mahāmeghaughaniḥsvanam |
utpetaturmahānāgau citraścairāvataśca ha

तावापतन्तौ संप्रेक्ष्यस बालोऽर्कसमद्युतिः ।
द्वाभ्यां गृहीत्वा पाणिभ्यां शक्तिं चान्येन पाणिना

tāvāpatantau saṃprekṣyasa bālo'rkasamadyutiḥ |
dvābhyāṃ gṛhītvā pāṇibhyāṃ śaktiṃ cānyena pāṇinā

अपरेणाग्निदायादस्ताम्रचूडं भुजेन सः ।
महाकायमुपश्लिष्टं कुक्कुटं बलिनां वरम् ।
गृहीत्वा व्यनदद्भीमं चिक्रीड च महाभुजः

apareṇāgnidāyādastāmracūḍaṃ bhujena saḥ |
mahākāyamupaśliṣṭaṃ kukkuṭaṃ balināṃ varam |
gṛhītvā vyanadadbhīmaṃ cikrīḍa ca mahābhujaḥ

द्वाभ्यां भुजाभ्यां बलवान्गृहीत्वा शङ्खमुत्तमम् ।
प्राध्मापयत् भूतानां त्रासनं बलिनामपि ।
द्वाभ्यां भुजाभ्यामाकाशं बहुशो निजघान

dvābhyāṃ bhujābhyāṃ balavāngṛhītvā śaṅkhamuttamam |
prādhmāpayat bhūtānāṃ trāsanaṃ balināmapi |
dvābhyāṃ bhujābhyāmākāśaṃ bahuśo nijaghāna

क्रीडन्भाति महासेनस्त्रींल्लोकान्वदनैः पिवन् ।
पर्वताग्रेऽप्रमेयात्मा रश्मिमानुदये यथा

krīḍanbhāti mahāsenastrīṃllokānvadanaiḥ pivan |
parvatāgre'prameyātmā raśmimānudaye yathā

स तस् पर्वतस्याग्रे निषण्णोऽद्भुतविक्रमः ।
व्यलोकयदमेयात्मा मुखैर्नानाविधैर्दिशः

sa tas parvatasyāgre niṣaṇṇo'dbhutavikramaḥ |
vyalokayadameyātmā mukhairnānāvidhairdiśaḥ

स पश्यन्विविधान्भावांश्चकार निनदं पुनः ।
तस्य तं निनदं श्रुत्वा न्यपतन्बहुधा जनाः ।
भीताश्चोद्विग्रमनसस्तमेव शरणं ययुः

sa paśyanvividhānbhāvāṃścakāra ninadaṃ punaḥ |
tasya taṃ ninadaṃ śrutvā nyapatanbahudhā janāḥ |
bhītāścodvigramanasastameva śaraṇaṃ yayuḥ

ये तुं संश्रिता देवं नानावर्णास्तदा जनाः ।
तानप्याहुः पारिषदान्ब्राह्मणाः सुमहाबलान्

ye tuṃ saṃśritā devaṃ nānāvarṇāstadā janāḥ |
tānapyāhuḥ pāriṣadānbrāhmaṇāḥ sumahābalān

स तूत्थाय महाबाहुरुपसान्त्व्य च ताञ्जनान् ।
धनुर्विकृष्य व्यसृजद्बाणाञ्श्वेते महागिरौ

sa tūtthāya mahābāhurupasāntvya ca tāñjanān |
dhanurvikṛṣya vyasṛjadbāṇāñśvete mahāgirau

विभेद स शरैः शैलं क्रौञ्चं हिमवतः सुतम् ।
तेन हंसाश्च गृध्राश्च मेरुं गच्छन्ति पर्वतम्

vibheda sa śaraiḥ śailaṃ krauñcaṃ himavataḥ sutam |
tena haṃsāśca gṛdhrāśca meruṃ gacchanti parvatam

स विशीर्णोऽपतच्छैलो भृशमार्तस्वराव्रुवन्

sa viśīrṇo'patacchailo bhṛśamārtasvarāvruvan

तस्मिन्निपतिते त्वन्ये नेदुः शैला भृशं भयात् ।
घोरमार्तस्वरं चक्रुर्दृष्ट्वा क्रौञ्चं विदारितम्

tasminnipatite tvanye neduḥ śailā bhṛśaṃ bhayāt |
ghoramārtasvaraṃ cakrurdṛṣṭvā krauñcaṃ vidāritam

सतं नादं भृशार्तानां श्रुत्वाऽपि बलिनांवरः ।
न प्राव्यधदमेयात्मा शक्तिमुद्यम्य चानदत्

sataṃ nādaṃ bhṛśārtānāṃ śrutvā'pi balināṃvaraḥ |
na prāvyadhadameyātmā śaktimudyamya cānadat

सा तदा विमला शक्तिः क्षिप्ता तेन महात्मना ।
बिभेद शिखरं घोरं श्वेतस् तरसा गिरेः

sā tadā vimalā śaktiḥ kṣiptā tena mahātmanā |
bibheda śikharaṃ ghoraṃ śvetas tarasā gireḥ

स तेनाभिहतो दीर्णो गिरिः श्वेतोऽचलैः सह ।
पलायत महीं त्यक्त्वा भीतस्तस्मान्महात्मनः

sa tenābhihato dīrṇo giriḥ śveto'calaiḥ saha |
palāyata mahīṃ tyaktvā bhītastasmānmahātmanaḥ

ततः प्रव्यथिता भूमिर्व्यशीर्यत समन्ततः ।
आर्ता स्कन्दं समासाद्य पुनर्बलवती बभौ

tataḥ pravyathitā bhūmirvyaśīryata samantataḥ |
ārtā skandaṃ samāsādya punarbalavatī babhau

पर्वताश्च नमस्कृत्यतमेव पृथिवीं गताः ।
अथैनमभजल्लोकः स्कन्दं शुक्लस्य पञ्चमीम्

parvatāśca namaskṛtyatameva pṛthivīṃ gatāḥ |
athainamabhajallokaḥ skandaṃ śuklasya pañcamīm