अध्याय 224: अग्नि का समुद्र और पृथ्वी में छिपना

आपस्य मुदिता भार्या सा चास्य परमाप्रिया ।
भूपतिं भूतकर्तारं जनयामास पावकम्

āpasya muditā bhāryā sā cāsya paramāpriyā |
bhūpatiṃ bhūtakartāraṃ janayāmāsa pāvakam

भूतानां साऽपि सर्वेषां यं प्राहुः पावकं पतिम् ।
आत्मा भुवनकर्ता च सोऽध्वरेषु द्विजातिभिः

bhūtānāṃ sā'pi sarveṣāṃ yaṃ prāhuḥ pāvakaṃ patim |
ātmā bhuvanakartā ca so'dhvareṣu dvijātibhiḥ

महतां चैव भूतानां सर्वेषामिह यः पतिः ।
भगवान्स महातेजा नित्यं चरति पावकः

mahatāṃ caiva bhūtānāṃ sarveṣāmiha yaḥ patiḥ |
bhagavānsa mahātejā nityaṃ carati pāvakaḥ

अग्निर्गृहपतिर्नाम नित्यं यज्ञेषु पूज्यते ।
आज्यं वहतियो हव्यं सर्वलोकस् पावकः

agnirgṛhapatirnāma nityaṃ yajñeṣu pūjyate |
ājyaṃ vahatiyo havyaṃ sarvalokas pāvakaḥ

अपांगर्भो महाभागः सत्वभुग्यो महाद्भुतः ।
भूपतिर्भूतकर्ता च महतः पतिरुच्यते

apāṃgarbho mahābhāgaḥ satvabhugyo mahādbhutaḥ |
bhūpatirbhūtakartā ca mahataḥ patirucyate

मता वहन्तो हव्यानि तस्याग्नेरप्रजाऽभवन् ।
अग्निष्टोमस्तु नियतः क्रतुश्रेष्ठो भवत्युत

matā vahanto havyāni tasyāgneraprajā'bhavan |
agniṣṭomastu niyataḥ kratuśreṣṭho bhavatyuta

[स वह्निः प्रथमो नित्यं देवैरन्विष्यते प्रभुः] ।
आयान्तं नियतं दृष्ट्वाप्रविवेशार्णवं भयात्

[sa vahniḥ prathamo nityaṃ devairanviṣyate prabhuḥ] |
āyāntaṃ niyataṃ dṛṣṭvāpraviveśārṇavaṃ bhayāt

देवास्तं नाधिगच्छन्ति मार्गमाणा यथातथम् ।
दृष्ट्वा त्वग्निरथर्वाणं ततो वचनमब्रवीत्

devāstaṃ nādhigacchanti mārgamāṇā yathātatham |
dṛṣṭvā tvagniratharvāṇaṃ tato vacanamabravīt

देवानां वह हव्यं त्वमहं वीर सुदुर्बलः ।
अथ त्वं गच्छ मध्वक्षं प्रियमेतत्कुरुष्व मे

devānāṃ vaha havyaṃ tvamahaṃ vīra sudurbalaḥ |
atha tvaṃ gaccha madhvakṣaṃ priyametatkuruṣva me

प्रेष्य चाग्निरथर्वाणमन्यं देशं ततोऽगमत् ।
मत्स्यास्तस्य समाचख्युः क्रुद्धस्तानग्निरब्रवीत् ।
भक्ष्या वै विविधैर्भावैर्भविष्यथ शरीरिणाम्

preṣya cāgniratharvāṇamanyaṃ deśaṃ tato'gamat |
matsyāstasya samācakhyuḥ kruddhastānagnirabravīt |
bhakṣyā vai vividhairbhāvairbhaviṣyatha śarīriṇām

अथर्वाणं तथा चापि हव्यवाहोऽब्रवीद्वचः

atharvāṇaṃ tathā cāpi havyavāho'bravīdvacaḥ

अनुनीयमानो हि भृशं देववाक्यान्वितेन सः ।
नैच्छद्वोढुं हवि सर्वं शरीरं चापि सोऽत्यजत्

anunīyamāno hi bhṛśaṃ devavākyānvitena saḥ |
naicchadvoḍhuṃ havi sarvaṃ śarīraṃ cāpi so'tyajat

स तच्छरीरं संत्यज्य प्रविवेश धरां तदा ।
भूमिं स्पृष्ट्वाऽसृजद्भ्रातून्पृथक्पृथगतीव हि

sa taccharīraṃ saṃtyajya praviveśa dharāṃ tadā |
bhūmiṃ spṛṣṭvā'sṛjadbhrātūnpṛthakpṛthagatīva hi

आस्यात्सुगन्धं तेजश्च अस्थिभ्यो देवदारु च ।
श्लेष्मणः स्फाटिकं तस् पित्तान्मारकतं तथा

āsyātsugandhaṃ tejaśca asthibhyo devadāru ca |
śleṣmaṇaḥ sphāṭikaṃ tas pittānmārakataṃ tathā

वातात्कृष्णायसं तस्य त्रिभिरेतैर्बहु प्रजाः ।
त्वचस्तस्याभ्रपटलं स्नायुजं चापि विद्रुमम्

vātātkṛṣṇāyasaṃ tasya tribhiretairbahu prajāḥ |
tvacastasyābhrapaṭalaṃ snāyujaṃ cāpi vidrumam

शरीरास्थिविधाश्चान्ये धातवोऽस्याभवन्नृप ।
एवं कृत्वा शरीरं च परमे तपसि स्थितः

śarīrāsthividhāścānye dhātavo'syābhavannṛpa |
evaṃ kṛtvā śarīraṃ ca parame tapasi sthitaḥ

भृग्वङ्गिरादिभिर्भूयस्तपसोत्थापितस्तदा ।
भृशं जज्वाल तेजस्वी तपसाऽऽप्याधितः शिखी

bhṛgvaṅgirādibhirbhūyastapasotthāpitastadā |
bhṛśaṃ jajvāla tejasvī tapasā''pyādhitaḥ śikhī

दृष्ट्वा ऋषीनभयाच्चापि प्रविवेश महार्णवम् ।
तस्मिन्नष्टे जगद्भीतमथर्वाणमथाश्रितम् ।
अर्चयामासुरेवैनमथर्वाणं सुरादयः

dṛṣṭvā ṛṣīnabhayāccāpi praviveśa mahārṇavam |
tasminnaṣṭe jagadbhītamatharvāṇamathāśritam |
arcayāmāsurevainamatharvāṇaṃ surādayaḥ

अथर्वाणं श्रिताँल्लोकानात्मन्यालोच्य पावकः ।
मिषतां सर्वभूतानामुन्ममज्ज महार्णवात्

atharvāṇaṃ śritām̐llokānātmanyālocya pāvakaḥ |
miṣatāṃ sarvabhūtānāmunmamajja mahārṇavāt

एवमग्निर्भगवता नष्टः पूर्वमथर्वणा ।
आहूतः सर्वूतानां हव्यं वहति सर्वदा

evamagnirbhagavatā naṣṭaḥ pūrvamatharvaṇā |
āhūtaḥ sarvūtānāṃ havyaṃ vahati sarvadā

एवं त्वजनयद्धिष्ण्यान्वेदोक्तान्विबुधान्बहून् ।
विचरन्विविधान्देशान्भ्रममाणस्तु तत्र वै

evaṃ tvajanayaddhiṣṇyānvedoktānvibudhānbahūn |
vicaranvividhāndeśānbhramamāṇastu tatra vai

सिन्धुवर्ज्याः पञ्च नद्यो देविकाऽथ सरस्वती ।
गङ्गा च शतकुम्भा च सरयू गण्डसाह्वया

sindhuvarjyāḥ pañca nadyo devikā'tha sarasvatī |
gaṅgā ca śatakumbhā ca sarayū gaṇḍasāhvayā

चर्मण्वती मही चैव मेध्या मेधासृतिस्तदा ।
इरावती वेत्रवती नद्यतिस्रोऽथ कौशिकी

carmaṇvatī mahī caiva medhyā medhāsṛtistadā |
irāvatī vetravatī nadyatisro'tha kauśikī

तमसा नर्मदा चैव नदी गोदावरी तथा ।
वेण्णा प्रवेणी भीमा च मरुदा चैव भारत

tamasā narmadā caiva nadī godāvarī tathā |
veṇṇā praveṇī bhīmā ca marudā caiva bhārata

भारती सुप्रयोगा च कावेरी मज्जुरा तथा ।
तुङ्गवेणा कृष्णवेणा कपिला शोण एव च

bhāratī suprayogā ca kāverī majjurā tathā |
tuṅgaveṇā kṛṣṇaveṇā kapilā śoṇa eva ca

एता नद्यस्तु धिष्ण्यानां मातरो याः प्रकीर्तिताः

etā nadyastu dhiṣṇyānāṃ mātaro yāḥ prakīrtitāḥ

अद्भुतस्य प्रिया भार्या तस्याः पुत्रो विडूरथः ।
यावन्तः पावकाः प्रोक्ताः सोमास्तावन्त एव तु

adbhutasya priyā bhāryā tasyāḥ putro viḍūrathaḥ |
yāvantaḥ pāvakāḥ proktāḥ somāstāvanta eva tu

अत्रेश्चाप्यन्वये जाता ब्रह्मणो मानसाः प्रजाः ।
अग्निः पुत्रान्स्रष्टुकामस्तानेवात्मन्यधारयत्

atreścāpyanvaye jātā brahmaṇo mānasāḥ prajāḥ |
agniḥ putrānsraṣṭukāmastānevātmanyadhārayat

तस्य तद्ब्रह्मणः कायान्निर्हरन्ति हुताशनाः ।
एवमेते महात्मानः कीर्तितास्तेऽग्नयो यथा

tasya tadbrahmaṇaḥ kāyānnirharanti hutāśanāḥ |
evamete mahātmānaḥ kīrtitāste'gnayo yathā

अप्रमेया यथोत्पन्नाः श्रीमन्तस्तिमिरापहाः ।
अद्भुतस्त तु माहात्म्यं यथा वेदेषु कीर्तितम्

aprameyā yathotpannāḥ śrīmantastimirāpahāḥ |
adbhutasta tu māhātmyaṃ yathā vedeṣu kīrtitam

तादृशं विद्धि सर्वेषामेको ह्येषु हुताशनः ।
एक एवैष भगवान्विज्ञेयः प्रथमोऽङ्गिराः

tādṛśaṃ viddhi sarveṣāmeko hyeṣu hutāśanaḥ |
eka evaiṣa bhagavānvijñeyaḥ prathamo'ṅgirāḥ

बहुधा निःसृतः कायाज्ज्योतिष्टोमः क्रतुर्वथा ।
इत्येष वंशः सुमहानग्नीनां कीर्तितो मया ।
पावको विविधैर्मन्त्रैर्हव्यं वहति देहिनाम्

bahudhā niḥsṛtaḥ kāyājjyotiṣṭomaḥ kraturvathā |
ityeṣa vaṃśaḥ sumahānagnīnāṃ kīrtito mayā |
pāvako vividhairmantrairhavyaṃ vahati dehinām