अध्याय 223: अन्य अग्नि और प्रायश्चित्त की इष्टियाँ

गुरुभिर्नियमैर्युक्तो भरतो नाम पार्थिव ।
अग्निः पुष्टिमतिर्नाम तुष्टः पुष्टिं प्रयच्छति

gurubhirniyamairyukto bharato nāma pārthiva |
agniḥ puṣṭimatirnāma tuṣṭaḥ puṣṭiṃ prayacchati

सततं भरतश्रेष्ठ पावकोयं महाप्रभः ।
अग्निर्यश्च शिवो नाम शक्तिपूजायनिश्च सः ।
दुःखार्तानां स सर्वेषां शिवकृत्सततं शिवः

satataṃ bharataśreṣṭha pāvakoyaṃ mahāprabhaḥ |
agniryaśca śivo nāma śaktipūjāyaniśca saḥ |
duḥkhārtānāṃ sa sarveṣāṃ śivakṛtsatataṃ śivaḥ

तपसस्तु फलं दृष्ट्वासंप्रवृत्तं तपोमयम् ।
उद्धर्तुकामो मतिमान्पुत्रो जज्ञे पुरंदरः

tapasastu phalaṃ dṛṣṭvāsaṃpravṛttaṃ tapomayam |
uddhartukāmo matimānputro jajñe puraṃdaraḥ

उष्मा चैवोष्मणो जज्ञे सोऽग्निर्भूतेषु लक्ष्यते ।
अग्निश्चापि मनुर्नाम प्राजापत्यं सकारणम्

uṣmā caivoṣmaṇo jajñe so'gnirbhūteṣu lakṣyate |
agniścāpi manurnāma prājāpatyaṃ sakāraṇam

शंभुमग्निमथ प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः ।
आवसथ्यं द्विजाः प्राहुर्दीप्तमग्निं महाप्रभम्

śaṃbhumagnimatha prāhurbrāhmaṇā vedapāragāḥ |
āvasathyaṃ dvijāḥ prāhurdīptamagniṃ mahāprabham

ऊर्जस्करान्हव्यवाहान्सुवर्णसदृशप्रभान् ।
अग्निस्तपो ह्यजनयत्पञ्च यज्ञसुतानिह

ūrjaskarānhavyavāhānsuvarṇasadṛśaprabhān |
agnistapo hyajanayatpañca yajñasutāniha

प्रततोऽग्निर्महाभाग परिश्रान्तो गवांपतिः ।
असुराञ्जनयन्घोरान्मर्त्यांश्चैव पृथग्विधान्

pratato'gnirmahābhāga pariśrānto gavāṃpatiḥ |
asurāñjanayanghorānmartyāṃścaiva pṛthagvidhān

तपसश्च मनुं पुत्रं भानुं चाप्यङ्गिराः सृजत् ।
बृहद्भानुं तु तं प्राहुर्ब्राह्मणा वेदपारगाः

tapasaśca manuṃ putraṃ bhānuṃ cāpyaṅgirāḥ sṛjat |
bṛhadbhānuṃ tu taṃ prāhurbrāhmaṇā vedapāragāḥ

भानोर्भार्या महाराज बृहद्भासा तु सोमजसूर्यजा इति पाठभेदःा ।
षट्पुत्राञ्जनयामास तदा सा कन्यया सह ।
भानोराङ्गिरसस्याथ शृणु तस्य प्रजाविधिम्

bhānorbhāryā mahārāja bṛhadbhāsā tu somajasūryajā iti pāṭhabhedaḥā |
ṣaṭputrāñjanayāmāsa tadā sā kanyayā saha |
bhānorāṅgirasasyātha śṛṇu tasya prajāvidhim

दुर्बलानां तु भूतानामसून् यः संप्रयच्छति ।
तमग्निं बलदं प्राहुः प्रथमं भानुजं सुतम्

durbalānāṃ tu bhūtānāmasūn yaḥ saṃprayacchati |
tamagniṃ baladaṃ prāhuḥ prathamaṃ bhānujaṃ sutam

यः प्रशान्तेषु भूतेषु मन्युर्भवति दारुणः ।
अग्निः स मन्युमान्नाम द्वितीयो भानुजः सुतः

yaḥ praśānteṣu bhūteṣu manyurbhavati dāruṇaḥ |
agniḥ sa manyumānnāma dvitīyo bhānujaḥ sutaḥ

दर्शे च पौर्णमासे च यस्येह हविरुच्यते ।
विष्णुर्नामेह योऽग्निस्तु धृतिमान्नाम सोङ्गिराः

darśe ca paurṇamāse ca yasyeha havirucyate |
viṣṇurnāmeha yo'gnistu dhṛtimānnāma soṅgirāḥ

इन्द्रेण सहितं यस्य हविराग्रयणं स्मृतम् ।
अग्निराग्रयणो नाम भानोरेवान्वयस्तु सः

indreṇa sahitaṃ yasya havirāgrayaṇaṃ smṛtam |
agnirāgrayaṇo nāma bhānorevānvayastu saḥ

चातुर्मास्येषु नित्यानां हविषां यो निरग्रहः ।
चतुर्भिः सहितः पुत्रैर्भानोरेवान्वयस्तु सः

cāturmāsyeṣu nityānāṃ haviṣāṃ yo niragrahaḥ |
caturbhiḥ sahitaḥ putrairbhānorevānvayastu saḥ

निशा त्वजनयत्कन्यामग्नीषोमावुभौ तथा ।
मनोरेवाभवद्भार्या सुषुवे पञ्च पावकान्

niśā tvajanayatkanyāmagnīṣomāvubhau tathā |
manorevābhavadbhāryā suṣuve pañca pāvakān

पूज्यते हविषा योऽग्रे चातुर्मास्येषु पावकः ।
पर्जन्यसहितः श्रीमानग्निर्वैश्वानरस्तु सः

pūjyate haviṣā yo'gre cāturmāsyeṣu pāvakaḥ |
parjanyasahitaḥ śrīmānagnirvaiśvānarastu saḥ

अस्य लोकस्य सर्वस्य यः प्रभुः परिपठ्यते ।
सोऽग्निर्विश्वपतिर्नाम द्वितीयस्तापसः सुतः

asya lokasya sarvasya yaḥ prabhuḥ paripaṭhyate |
so'gnirviśvapatirnāma dvitīyastāpasaḥ sutaḥ

कन्या या हरिणीरोहिणी - पा.भे. नाम हिरण्यकशिपोः सुताः ।

kanyā yā hariṇīrohiṇī - pā.bhe. nāma hiraṇyakaśipoḥ sutāḥ |

कर्मणाऽसौ बभौ भार्या स वह्निः स प्रजापतिः ।
प्राणानाश्रित्य यो देहं प्रवर्तयति देहिनाम् ।
तस्य सन्निहितो नाम शब्दरूपस्य साधनः

karmaṇā'sau babhau bhāryā sa vahniḥ sa prajāpatiḥ |
prāṇānāśritya yo dehaṃ pravartayati dehinām |
tasya sannihito nāma śabdarūpasya sādhanaḥ

शुक्लं कृष्णं वपुर्देवो यो बिभर्ति हुताशनः ।
अकल्मषः कल्मषाणां कर्ता क्रोधाश्रितस्तु सः

śuklaṃ kṛṣṇaṃ vapurdevo yo bibharti hutāśanaḥ |
akalmaṣaḥ kalmaṣāṇāṃ kartā krodhāśritastu saḥ

कपिलं परमर्षिं च यं प्राहुर्यतयः सदा ।
अग्निः स कपिलो नाम साङ्ख्ययोगप्रवर्तकः

kapilaṃ paramarṣiṃ ca yaṃ prāhuryatayaḥ sadā |
agniḥ sa kapilo nāma sāṅkhyayogapravartakaḥ

योऽन्तर्यच्छति भूतानि येन चेष्टन्ति नित्यदा ।
कर्मस्विह विचित्रेषु सोऽग्रणीर्वह्निरुच्यते

yo'ntaryacchati bhūtāni yena ceṣṭanti nityadā |
karmasviha vicitreṣu so'graṇīrvahnirucyate

इमामन्यान्समसृजत्पावकान्प्रथितौजसः ।
अग्निहोत्रस्य दुष्टस्य प्रायश्चित्तार्थमुल्बणान्

imāmanyānsamasṛjatpāvakānprathitaujasaḥ |
agnihotrasya duṣṭasya prāyaścittārthamulbaṇān

संस्पृशेयुर्यदाऽन्योन्यं कथंचिद्वायुनाऽग्नयः ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै शुचयेऽग्नये

saṃspṛśeyuryadā'nyonyaṃ kathaṃcidvāyunā'gnayaḥ |
iṣṭiraṣṭākapālena kāryā vai śucaye'gnaye

दक्षिणाग्निर्यदा द्वाभ्यां संसृजेत तदा किल ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वै वीतयेऽग्नये

dakṣiṇāgniryadā dvābhyāṃ saṃsṛjeta tadā kila |
iṣṭiraṣṭākapālena kāryā vai vītaye'gnaye

यद्यग्नयो हि स्पृश्येयुर्निवेशस्था दवाग्निना ।
इष्टरष्टाकपालेन कार्या तु शुचयेऽग्नये

yadyagnayo hi spṛśyeyurniveśasthā davāgninā |
iṣṭaraṣṭākapālena kāryā tu śucaye'gnaye

अग्निं रजस्वला वै स्त्री संस्पृशेदाग्निहौत्रिकम् ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या वसुमतेऽग्नये

agniṃ rajasvalā vai strī saṃspṛśedāgnihautrikam |
iṣṭiraṣṭākapālena kāryā vasumate'gnaye

मृतः श्रूयेत यो जीवन्परासुरशुचिर्यथा ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या सुरभिमतेऽग्नये

mṛtaḥ śrūyeta yo jīvanparāsuraśuciryathā |
iṣṭiraṣṭākapālena kāryā surabhimate'gnaye

आर्तो न जुहुयादग्निं त्रिरात्रं यस्तु ब्राह्मणः ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या तन्तुमतेऽग्नये

ārto na juhuyādagniṃ trirātraṃ yastu brāhmaṇaḥ |
iṣṭiraṣṭākapālena kāryā tantumate'gnaye

दर्शश्च पौर्णमासश्च यस् तिष्ठेत्प्रतिष्ठितम् ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या पथिकृतेऽग्नये

darśaśca paurṇamāsaśca yas tiṣṭhetpratiṣṭhitam |
iṣṭiraṣṭākapālena kāryā pathikṛte'gnaye

सूतिकाग्निर्यदा चाग्निं संस्पृशेदाग्निहौत्रिकम् ।
इष्टिरष्टाकपालेन कार्या चाग्निमतेऽग्नये

sūtikāgniryadā cāgniṃ saṃspṛśedāgnihautrikam |
iṣṭiraṣṭākapālena kāryā cāgnimate'gnaye