अध्याय 222: पाञ्चजन्य का तप और उनकी सन्तति

काश्यपो ह्यथ वासिष्ठः प्राणश्च प्राणपुत्रकः ।
अग्निराङ्गिरसश्चैव च्यवनस्तीव्रवर्चकः

kāśyapo hyatha vāsiṣṭhaḥ prāṇaśca prāṇaputrakaḥ |
agnirāṅgirasaścaiva cyavanastīvravarcakaḥ

अचरत्स तपस्तीव्रं पुत्रार्थे बहुवार्षिकम् ।
पुत्रं लभेयं धर्मिष्ठं यशसा ब्रह्मणा समम्

acaratsa tapastīvraṃ putrārthe bahuvārṣikam |
putraṃ labheyaṃ dharmiṣṭhaṃ yaśasā brahmaṇā samam

महाव्याहृतिभिर्ध्यातः पञ्चभिस्तैस्तदा त्वथ ।
जज्ञे तेजोमयार्चिष्मान्पञ्चवर्णः प्राकरः

mahāvyāhṛtibhirdhyātaḥ pañcabhistaistadā tvatha |
jajñe tejomayārciṣmānpañcavarṇaḥ prākaraḥ

समिद्धोऽग्निः शिरस्तस्य बाहू सूर्यनिभौ तथा ।
त्वङ्नेत्रे च सुवर्णाभे कृष्णे जङ्घे च भारत

samiddho'gniḥ śirastasya bāhū sūryanibhau tathā |
tvaṅnetre ca suvarṇābhe kṛṣṇe jaṅghe ca bhārata

पञ्चवर्षः स तपसा कृतस्तैः पञ्चभिर्जनैः ।
पाञ्चजन्यः श्रुतो देवः पञ्चवंशकरस्तु सः

pañcavarṣaḥ sa tapasā kṛtastaiḥ pañcabhirjanaiḥ |
pāñcajanyaḥ śruto devaḥ pañcavaṃśakarastu saḥ

दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महातपाः ।
जनयत्पावकं घोरं पितॄणां स प्रजाः सृजन्

daśavarṣasahasrāṇi tapastaptvā mahātapāḥ |
janayatpāvakaṃ ghoraṃ pitṝṇāṃ sa prajāḥ sṛjan

बृहद्रथंतरौ मूर्ध्ना वक्राच्च तपसा हरिम् ।
शिवं नाभ्यां बलादिन्द्रं प्राणाद्वायुं च भारत

bṛhadrathaṃtarau mūrdhnā vakrācca tapasā harim |
śivaṃ nābhyāṃ balādindraṃ prāṇādvāyuṃ ca bhārata

बाहुभ्यामनुदात्तौ च विश्वे भूतानि चैव ह ।
एतान्सृष्ट्वा ततः पञ्च पितॄणामसृजत्सुतान्

bāhubhyāmanudāttau ca viśve bhūtāni caiva ha |
etānsṛṣṭvā tataḥ pañca pitṝṇāmasṛjatsutān

बृहद्रथस्य प्रणिधिः काश्यपश्य महत्तरः ।
भानुरङ्गिरसो धीरः पुत्रो वर्चस्य सौरभः

bṛhadrathasya praṇidhiḥ kāśyapaśya mahattaraḥ |
bhānuraṅgiraso dhīraḥ putro varcasya saurabhaḥ

प्राणस्य चानुदात्तस्तु व्याख्याताः पञ्च वंशजाः ।
देवान्यज्ञमुषश्चान्यान्सृजन्पञ्चदशोत्तरान्

prāṇasya cānudāttastu vyākhyātāḥ pañca vaṃśajāḥ |
devānyajñamuṣaścānyānsṛjanpañcadaśottarān

सुभीममतिभीमं च भीमं भीमबलाबलम् ।
एतान्यज्ञमुषः पञ्च देवानप्यसृजत्ततः

subhīmamatibhīmaṃ ca bhīmaṃ bhīmabalābalam |
etānyajñamuṣaḥ pañca devānapyasṛjattataḥ

सुमित्रं मित्रवन्तं च मित्रज्ञं मित्रवर्धनम् ।
मित्रधर्माणमित्येतान्देवानभ्यसृजत्ततः

sumitraṃ mitravantaṃ ca mitrajñaṃ mitravardhanam |
mitradharmāṇamityetāndevānabhyasṛjattataḥ

सुरप्रवीरं वीरं च सुरेशं च सुवर्चसम् ।
सुराणामपि भर्तारं पञ्चैतानसृजत्ततः

surapravīraṃ vīraṃ ca sureśaṃ ca suvarcasam |
surāṇāmapi bhartāraṃ pañcaitānasṛjattataḥ

त्रिविधं संस्थिता ह्येते पञ्चपञ्च पृथक्पृथक् ।
मुष्णन्त्यत्र स्थिता ह्येते स्वर्गतान्यज्ञयाजिनः

trividhaṃ saṃsthitā hyete pañcapañca pṛthakpṛthak |
muṣṇantyatra sthitā hyete svargatānyajñayājinaḥ

तेषामिष्टं हरन्त्येते निघ्नन्ति च महद्धविः ।
स्पर्धयाहव्यवाहानां निघ्नन्त्येते हरन्ति च

teṣāmiṣṭaṃ harantyete nighnanti ca mahaddhaviḥ |
spardhayāhavyavāhānāṃ nighnantyete haranti ca

बहिर्वेद्यां तदादानं कुशलैः संप्रवर्तितम् ।
तत्रैते नोपसर्पन्ति यत्र चाग्निः स्थितो भवेत्

bahirvedyāṃ tadādānaṃ kuśalaiḥ saṃpravartitam |
tatraite nopasarpanti yatra cāgniḥ sthito bhavet

चितोऽग्निरुद्वहन्यज्ञं पक्षाभ्यां तान्प्रबाधते ।
मन्त्रै प्रशमिताह्येते नेष्टं मुष्णन्ति यज्ञियम्

cito'gnirudvahanyajñaṃ pakṣābhyāṃ tānprabādhate |
mantrai praśamitāhyete neṣṭaṃ muṣṇanti yajñiyam

तपस्ये बृदुक्थस्य पुत्रो भूमिमुपाश्रितः ।
अग्निहोत्रे हूयमाने पृथिव्यां सद्भिरीड्यते

tapasye bṛdukthasya putro bhūmimupāśritaḥ |
agnihotre hūyamāne pṛthivyāṃ sadbhirīḍyate

रथन्तरश्चतपसः पुत्रोऽग्निः परिपठ्यते ।
मित्रविन्दा तथा भार्या हविरध्वर्यवो विदुः ॥*

rathantaraścatapasaḥ putro'gniḥ paripaṭhyate |
mitravindā tathā bhāryā haviradhvaryavo viduḥ ||*

एतैः सह महाभाग तपस्तेजस्विभिर्नृप ।
मुमुदे परमप्रीतः सह पुत्रैर्महायशाः

etaiḥ saha mahābhāga tapastejasvibhirnṛpa |
mumude paramaprītaḥ saha putrairmahāyaśāḥ