अध्याय 221: अङ्गिरा की सन्तति और बृहस्पति के अग्नि

ब्रह्मणो यस्तृतीयस्तु पुत्रः कुरुकुलोद्वह ।
तस्यापि वसुदाभार्या प्रजास्तस्यां च मे शृणु

brahmaṇo yastṛtīyastu putraḥ kurukulodvaha |
tasyāpi vasudābhāryā prajāstasyāṃ ca me śṛṇu

बृहत्कीर्तिर्बृहज्ज्योतिर्बृहद्ब्रह्मा बृहन्मनाः ।
बृहन्मन्त्रो बृहद्भासस्तथा राजन्बृहस्पतिः

bṛhatkīrtirbṛhajjyotirbṛhadbrahmā bṛhanmanāḥ |
bṛhanmantro bṛhadbhāsastathā rājanbṛhaspatiḥ

प्रजासु तासु सर्वासु रूपेणाप्रतिमाऽभवत् ।
देवी भानुमती नाम प्रथमाऽङ्गिरसः सुता

prajāsu tāsu sarvāsu rūpeṇāpratimā'bhavat |
devī bhānumatī nāma prathamā'ṅgirasaḥ sutā

भूतानामेव सर्वेषां यस्यां रागस्तदाऽभवत् ।
रागाद्रागेति यामाहुर्द्वितीयाऽङ्गिरसः सुता

bhūtānāmeva sarveṣāṃ yasyāṃ rāgastadā'bhavat |
rāgādrāgeti yāmāhurdvitīyā'ṅgirasaḥ sutā

यां कपर्दिसुतामाहुर्दृश्यादृश्येति देहिनः ।
तनुत्वात्सा सिनीवाली तुतीयाऽङ्गिरसः सुता

yāṃ kapardisutāmāhurdṛśyādṛśyeti dehinaḥ |
tanutvātsā sinīvālī tutīyā'ṅgirasaḥ sutā

यां तु दृष्ट्वा भगवतीं जनः कुहकुहायते ।
एकानकेति यामाहुश्चतुर्थ्यङ्गिरसः सुता

yāṃ tu dṛṣṭvā bhagavatīṃ janaḥ kuhakuhāyate |
ekānaketi yāmāhuścaturthyaṅgirasaḥ sutā

पञ्चम्यर्चिष्मती नाम्ना हविर्भिश्च हविष्मती ।
षष्ठीम्गिरसः कन्यां पुण्यामाहुर्महिष्मतीम्

pañcamyarciṣmatī nāmnā havirbhiśca haviṣmatī |
ṣaṣṭhīmgirasaḥ kanyāṃ puṇyāmāhurmahiṣmatīm

महामखेष्वाङ्गिरसी दीप्तिमत्सु महीयती ।
महामतीति विख्याता सप्तमी कथ्यते सुता

mahāmakheṣvāṅgirasī dīptimatsu mahīyatī |
mahāmatīti vikhyātā saptamī kathyate sutā

बृहस्पतेश्चान्द्रमसी भार्याऽऽसीद्या यशस्विनी ।
अग्नीन्साऽजनयत्पुण्यान्षडेकां चापि पुत्रिकाम्

bṛhaspateścāndramasī bhāryā''sīdyā yaśasvinī |
agnīnsā'janayatpuṇyānṣaḍekāṃ cāpi putrikām

आहुतिष्वेव यस्याग्नेर्हविराज्यं विधीयते ।
सोग्निर्बृहस्पतेः पुत्र शंयुर्नाम महाप्रभः

āhutiṣveva yasyāgnerhavirājyaṃ vidhīyate |
sognirbṛhaspateḥ putra śaṃyurnāma mahāprabhaḥ

चातुर्मास्येषु यस्येष्टमश्वमेधाग्रभागभूत् ।
दीप्तिज्वालैरनेकाग्रैरग्निष्टोमोऽथ वीर्यवान्

cāturmāsyeṣu yasyeṣṭamaśvamedhāgrabhāgabhūt |
dīptijvālairanekāgrairagniṣṭomo'tha vīryavān

शंयोरप्रतिमा भार्या सत्या सत्याऽथ धर्मजा ।
अग्नितस्य सुतो दीप्तस्तिस्रः कन्याश्च सुव्रताः

śaṃyorapratimā bhāryā satyā satyā'tha dharmajā |
agnitasya suto dīptastisraḥ kanyāśca suvratāḥ

प्रथमेनाज्यभागेन पूज्यते योऽग्निरध्वरे ।
अग्निस्तस्य भरद्वाजः प्रथमः पुत्र उच्यते

prathamenājyabhāgena pūjyate yo'gniradhvare |
agnistasya bharadvājaḥ prathamaḥ putra ucyate

पौर्णमासेषु सर्वेषु हविराज्यं ध्रुवोद्यतम् ।
भरतो नामतः सोग्निर्द्वितीयः शंयुतः सुतः

paurṇamāseṣu sarveṣu havirājyaṃ dhruvodyatam |
bharato nāmataḥ sognirdvitīyaḥ śaṃyutaḥ sutaḥ

तिस्रः कन्या भवन्त्यन्या यासां स भरत पतिः ।
भारतस्तु सुतस्तस्य भारत्येका च पुत्रिका

tisraḥ kanyā bhavantyanyā yāsāṃ sa bharata patiḥ |
bhāratastu sutastasya bhāratyekā ca putrikā

भारतो भरतस्याग्नेः पावकस्तु प्रजायते ।
महानत्यर्थमहितस्तथा भरतसत्तम

bhārato bharatasyāgneḥ pāvakastu prajāyate |
mahānatyarthamahitastathā bharatasattama

भरद्वाजस्य भार्या तु वीरा वीरश्च पिण्डदः ।
प्राहुराज्येन तस्येज्यां सोमस्येव द्विजाः शनैः

bharadvājasya bhāryā tu vīrā vīraśca piṇḍadaḥ |
prāhurājyena tasyejyāṃ somasyeva dvijāḥ śanaiḥ

हविषा यो द्वितीयेन सोमेन सह युज्यते ।
रथप्रभू रथध्वानः कुम्भरेताः स उच्यते

haviṣā yo dvitīyena somena saha yujyate |
rathaprabhū rathadhvānaḥ kumbharetāḥ sa ucyate

सरय्वां जनयत्सिद्धिं भानुं भाभिः समावृणोत् ।
आग्नेयमनयन्मिथ्यं मिथ्यो नामैव कथ्यते

sarayvāṃ janayatsiddhiṃ bhānuṃ bhābhiḥ samāvṛṇot |
āgneyamanayanmithyaṃ mithyo nāmaiva kathyate

यस्तु न च्यवते नित्यं शयसा वर्चसा श्रिया ।
अग्निर्निश्च्यवनो नाम पृथिवीं स्तौति केवलम्

yastu na cyavate nityaṃ śayasā varcasā śriyā |
agnirniścyavano nāma pṛthivīṃ stauti kevalam

विपाप्मा कलुषैर्मुक्तो विशुद्धश्चार्चिषा ज्वलन् ।
विपापोऽग्निः सुतस्तस्य योज्यः समयकर्मसु

vipāpmā kaluṣairmukto viśuddhaścārciṣā jvalan |
vipāpo'gniḥ sutastasya yojyaḥ samayakarmasu

अक्रोशतां हि भूतानां यः करोति हि निष्कृतिम् ।
अग्निः स निष्कृतिर्नाम शोभयत्यभिसेवितः

akrośatāṃ hi bhūtānāṃ yaḥ karoti hi niṣkṛtim |
agniḥ sa niṣkṛtirnāma śobhayatyabhisevitaḥ

अनुकूजन्ति येनेह वेदनार्ताः स्वयं जनाः ।
तस्य पुत्रः स्वनो नाम पावकः सरुजस्करः

anukūjanti yeneha vedanārtāḥ svayaṃ janāḥ |
tasya putraḥ svano nāma pāvakaḥ sarujaskaraḥ

यस्तु विश्वस् जगतो बुद्धिमाक्रम्य तिष्ठति ।
तं प्राहुरध्यात्मविदो विश्वजिन्नाम पावकम्

yastu viśvas jagato buddhimākramya tiṣṭhati |
taṃ prāhuradhyātmavido viśvajinnāma pāvakam

अन्तराग्निः स्मृतो यस्तु भुक्तं पचति देहिनाम् ।
स यज्ञे विश्वभुङ्वाम सर्वलोकेषु भारत

antarāgniḥ smṛto yastu bhuktaṃ pacati dehinām |
sa yajñe viśvabhuṅvāma sarvalokeṣu bhārata

ब्रह्मचारी यतात्मा च सततं विपुलप्रभः ।
ब्राह्मणाः पूजयन्त्येनं पाकयज्ञेषु पावकम्

brahmacārī yatātmā ca satataṃ vipulaprabhaḥ |
brāhmaṇāḥ pūjayantyenaṃ pākayajñeṣu pāvakam

प्रथितो गोपतिर्नाम नदी यस्याभवत्प्रिया ।
तस्मिन्कर्माणि सर्वाणि क्रियन्ते धर्मकर्तृभिः

prathito gopatirnāma nadī yasyābhavatpriyā |
tasminkarmāṇi sarvāṇi kriyante dharmakartṛbhiḥ

बडबाग्निः पिबत्यम्भो योसौ परमदारुणः ।
ऊर्द्वभागूर्ध्वभाङ्नाम कविः प्राणाश्रितस्तु यः

baḍabāgniḥ pibatyambho yosau paramadāruṇaḥ |
ūrdvabhāgūrdhvabhāṅnāma kaviḥ prāṇāśritastu yaḥ

उदग्द्वारं हविर्यस्य गृहे नित्यं प्रदीयते ।
ततस्तुष्टो भवेद्ब्रह्मा स्विष्टकृत्परमः स्मृतः

udagdvāraṃ haviryasya gṛhe nityaṃ pradīyate |
tatastuṣṭo bhavedbrahmā sviṣṭakṛtparamaḥ smṛtaḥ

यः प्रशान्तेषु भूतेषु आविर्भवति पावकः ।
क्रुद्धस्य तु रसो जज्ञे मन्युतीव्रा च पुत्रिका

yaḥ praśānteṣu bhūteṣu āvirbhavati pāvakaḥ |
kruddhasya tu raso jajñe manyutīvrā ca putrikā

स्वाहेति दारुणा क्रूरा सर्वभूतेषु तिष्ठति ।
त्रिदिवे यस्य सदृशो नास्ति रूपेण कश्चन ।
अतुलत्वात्कृतो देवैर्नाम्ना कामस्तु पावकः

svāheti dāruṇā krūrā sarvabhūteṣu tiṣṭhati |
tridive yasya sadṛśo nāsti rūpeṇa kaścana |
atulatvātkṛto devairnāmnā kāmastu pāvakaḥ

संहर्षाद्धारयन्क्रोधं धन्वी स्रग्वी रथे स्थितः ।
समरे नाशयेच्छत्रूनमोघो नाम पावकः

saṃharṣāddhārayankrodhaṃ dhanvī sragvī rathe sthitaḥ |
samare nāśayecchatrūnamogho nāma pāvakaḥ

उक्थ्यो नाम महाभाग त्रिभिरुक्थैरभिष्टुतः ।
महावर्षं त्वजनयत्सकामाश्वं हि यं विदुः
॥ इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि
मार्कण्डेयसमास्यापर्वणि एकविंसत्यधिकद्विशततमोऽध्यायः ॥ 221

ukthyo nāma mahābhāga tribhirukthairabhiṣṭutaḥ |
mahāvarṣaṃ tvajanayatsakāmāśvaṃ hi yaṃ viduḥ
|| iti śrīmanmahābhārate araṇyaparvaṇi
mārkaṇḍeyasamāsyāparvaṇi ekaviṃsatyadhikadviśatatamo'dhyāyaḥ || 221