अध्याय 220: अग्नि का वनगमन और अङ्गिरा का अग्नि बनना

श्रुत्वेमां धर्मसंयुक्तां धर्मराजः कथां शुभाम् ।
पुनः पप्रच्छ तमृषिं मार्कण्डेयमिदं तदा

śrutvemāṃ dharmasaṃyuktāṃ dharmarājaḥ kathāṃ śubhām |
punaḥ papraccha tamṛṣiṃ mārkaṇḍeyamidaṃ tadā

कथमग्निर्वनं यातः कथं चाप्यङ्गिराः पुरा ।
नष्टेऽग्नौ हव्यमहवदग्निर्भूत्वा महाद्युतिः

kathamagnirvanaṃ yātaḥ kathaṃ cāpyaṅgirāḥ purā |
naṣṭe'gnau havyamahavadagnirbhūtvā mahādyutiḥ

अग्निर्यदा चैक एव बहुत्वं चास्य कर्मसु ।
दृश्यते भगवन्सर्वमेतदिच्छामि वेदितुम्

agniryadā caika eva bahutvaṃ cāsya karmasu |
dṛśyate bhagavansarvametadicchāmi veditum

कुमारश्च यथोत्पन्नो यथा चाग्नेः सुतोऽभवत् ।
यथा रुद्राच्च संभूतो गङ्गायां कृत्तिकासु च

kumāraśca yathotpanno yathā cāgneḥ suto'bhavat |
yathā rudrācca saṃbhūto gaṅgāyāṃ kṛttikāsu ca

एतदिच्छाम्यहं त्वत्तः श्रोतुं भार्गवसत्तम ।
कौतूहलसमाविष्टो याथातथ्यं महामुने

etadicchāmyahaṃ tvattaḥ śrotuṃ bhārgavasattama |
kautūhalasamāviṣṭo yāthātathyaṃ mahāmune

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
यथा क्रुद्धो हुतवहस्तपस्तप्तुं वनं गतः

atrāpyudāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
yathā kruddho hutavahastapastaptuṃ vanaṃ gataḥ

यथा च भगवानग्निः स्वयमेवाङ्गेराऽभवत् ।
संतापयंश्च प्रभया नाशयंस्तिमिरावलिम्

yathā ca bhagavānagniḥ svayamevāṅgerā'bhavat |
saṃtāpayaṃśca prabhayā nāśayaṃstimirāvalim

पुराङ्गिरा महाबाहो चचार तप उत्तमम् ।
आश्रमस्थो महाभागो हव्यवाहं विशेषयन् ।
यथाग्निर्भूत्वा तु तदा जगत्सर्वं व्यकाशयत्

purāṅgirā mahābāho cacāra tapa uttamam |
āśramastho mahābhāgo havyavāhaṃ viśeṣayan |
yathāgnirbhūtvā tu tadā jagatsarvaṃ vyakāśayat

तपश्चरंस्तु हुतभुक्संतप्तस्तस्य तेजसा ।
भृशं ग्लानश्चतेजस्वी न च किंचित्प्रजज्ञिवान्

tapaścaraṃstu hutabhuksaṃtaptastasya tejasā |
bhṛśaṃ glānaścatejasvī na ca kiṃcitprajajñivān

अथ संचिन्तयामास भगवान्हव्यवाहनः ।
अन्योऽग्निरिव लोकानां ब्रह्मणा संप्रकल्पितः

atha saṃcintayāmāsa bhagavānhavyavāhanaḥ |
anyo'gniriva lokānāṃ brahmaṇā saṃprakalpitaḥ

अग्नित्वं विप्रनष्टं हि तप्यमानस् मे तपः ।
कथमग्निः पुनरहं भवेयमिति चिन्त्य सः

agnitvaṃ vipranaṣṭaṃ hi tapyamānas me tapaḥ |
kathamagniḥ punarahaṃ bhaveyamiti cintya saḥ

अपश्यदग्निवल्लोकांस्तापयन्तं महामुनिम् ।
सोपासर्पच्छनैर्भीतस्तमुवाच तदाङ्गिराः

apaśyadagnivallokāṃstāpayantaṃ mahāmunim |
sopāsarpacchanairbhītastamuvāca tadāṅgirāḥ

शीघ्रमेव भवस्वाग्निस्त्वं पुनर्लोकभावनः ।
विज्ञातश्चासि लोकेषु त्रिषु संस्थानचारिषु

śīghrameva bhavasvāgnistvaṃ punarlokabhāvanaḥ |
vijñātaścāsi lokeṣu triṣu saṃsthānacāriṣu

त्वमग्ने प्रथमः सृष्टो ब्र्हमणा तिमिरापर्हः ।
स्वस्थानं प्रतिपद्यस्व शीघ्रमेव तमो नुद

tvamagne prathamaḥ sṛṣṭo brhamaṇā timirāparhaḥ |
svasthānaṃ pratipadyasva śīghrameva tamo nuda

नष्टकीर्तिरहं लोके भवाञ्जातो हुताशनः ।
भवन्तमेव ज्ञास्यन्ति पावकं न तु मां जनाः

naṣṭakīrtirahaṃ loke bhavāñjāto hutāśanaḥ |
bhavantameva jñāsyanti pāvakaṃ na tu māṃ janāḥ

निक्षिपम्यहमग्नित्वं त्वमग्निः प्रथमो भव ।
भविष्यामि द्वितीयोऽहं प्राजापत्यक एव च

nikṣipamyahamagnitvaṃ tvamagniḥ prathamo bhava |
bhaviṣyāmi dvitīyo'haṃ prājāpatyaka eva ca

कुरु पुण्यं प्रजास्वर्ग्यं भवाग्निस्तिमिरापहः ।
मां च देव कुरुष्वाग्ने प्रथमं पुत्रमञ्जसा

kuru puṇyaṃ prajāsvargyaṃ bhavāgnistimirāpahaḥ |
māṃ ca deva kuruṣvāgne prathamaṃ putramañjasā

तच्छ्रुत्वाङ्गिरसो वाक्यं जातवेदास्तथाऽकरोत् ।
राजन्वृहस्पतिर्नाम तस्याप्यङ्गिरसः सुतः

tacchrutvāṅgiraso vākyaṃ jātavedāstathā'karot |
rājanvṛhaspatirnāma tasyāpyaṅgirasaḥ sutaḥ

ज्ञात्वा प्रथमजं तं तु वह्नेरङ्गिरसं सुतम् ।
उपेत्य देवाः पप्रच्छुः कारणं तत्र भारत

jñātvā prathamajaṃ taṃ tu vahneraṅgirasaṃ sutam |
upetya devāḥ papracchuḥ kāraṇaṃ tatra bhārata

स तु पृष्टस्तदा देवैस्तत कारणमब्रवीत् ।
प्रत्यगृह्णन्त देवाश्च तद्वचोऽङ्गिरसस्तदा

sa tu pṛṣṭastadā devaistata kāraṇamabravīt |
pratyagṛhṇanta devāśca tadvaco'ṅgirasastadā

तत्रनानाविधानग्नीन्प्रवक्ष्यामि महाप्रभान् ।
कर्मभिर्वहुभिः ख्याताननानार्थान्ब्राह्मणेष्विह

tatranānāvidhānagnīnpravakṣyāmi mahāprabhān |
karmabhirvahubhiḥ khyātānanānārthānbrāhmaṇeṣviha