अध्याय 219: कौशिक का माता-पिता की सेवा को लौटना

एवं शप्तोऽहमृषिणा तदा द्विजबरोत्तम ।
अहं प्रासादयमृषिं गिरा वाक्यविशारदम्

evaṃ śapto'hamṛṣiṇā tadā dvijabarottama |
ahaṃ prāsādayamṛṣiṃ girā vākyaviśāradam

अजानता मयाऽकार्यमिदमद्य कृतं मुने ।
क्षन्तुमर्हसि तत्सर्वं प्रसीद भगवन्निति

ajānatā mayā'kāryamidamadya kṛtaṃ mune |
kṣantumarhasi tatsarvaṃ prasīda bhagavanniti

नान्यथा भविता शाप एवमेतदसंशयम् ।
आनृशंस्यात्त्वंहकिंचित्कर्ताऽनुग्रहमद्य ते

nānyathā bhavitā śāpa evametadasaṃśayam |
ānṛśaṃsyāttvaṃhakiṃcitkartā'nugrahamadya te

शूद्रयोन्यां वर्तमानो धर्मज्ञो हि भविष्यसि ।
मातापित्रोश् शुश्रूषां करिष्यसि न संशयः

śūdrayonyāṃ vartamāno dharmajño hi bhaviṣyasi |
mātāpitroś śuśrūṣāṃ kariṣyasi na saṃśayaḥ

तयोः शुश्रूषया सिद्धिं महतीं समवाप्स्यसि ।
जातिस्मरश् भविता स्वर्गं चैव गमिष्यसि

tayoḥ śuśrūṣayā siddhiṃ mahatīṃ samavāpsyasi |
jātismaraś bhavitā svargaṃ caiva gamiṣyasi

भूत्वाच धार्मिको व्याधः पित्रोः शुश्रूषणे रतः ।
शापक्षये तु निर्वृत्ते भविताऽसि पुनर्द्विजः

bhūtvāca dhārmiko vyādhaḥ pitroḥ śuśrūṣaṇe rataḥ |
śāpakṣaye tu nirvṛtte bhavitā'si punardvijaḥ

एवं शप्तः पुरा तेन ऋषिणाऽस्म्युग्रतेजसा ।
प्रसादश्च कृतस्तेन ममैव द्विपदांवर

evaṃ śaptaḥ purā tena ṛṣiṇā'smyugratejasā |
prasādaśca kṛtastena mamaiva dvipadāṃvara

शरं चोद्धृतवानस्मि तस्य वै द्विजसत्तम ।
आश्रमं च मया नीतो न च प्राणैर्व्ययुज्यत

śaraṃ coddhṛtavānasmi tasya vai dvijasattama |
āśramaṃ ca mayā nīto na ca prāṇairvyayujyata

एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा मम पुराऽभवत् ।
अभितश्चापि गन्तव्यो मया स्वर्गो द्विजोत्तम

etatte sarvamākhyātaṃ yathā mama purā'bhavat |
abhitaścāpi gantavyo mayā svargo dvijottama

एवमेतानि पुरुषा दुःखानि च सुखानि च ।
आप्नुवन्ति महाबुद्धे नोत्कण्ठां कर्तुमर्हसि

evametāni puruṣā duḥkhāni ca sukhāni ca |
āpnuvanti mahābuddhe notkaṇṭhāṃ kartumarhasi

दुष्करं हि कृतंकर्म जानता जातिमात्मनः ।
[लोकवृत्तान्ततत्त्वज्ञ नित्यं धर्मपरायण ॥]

duṣkaraṃ hi kṛtaṃkarma jānatā jātimātmanaḥ |
[lokavṛttāntatattvajña nityaṃ dharmaparāyaṇa ||]

कर्मदोषाच्च वै विद्वन्नात्मजातिकृतेन वै ।
कंचित्कालं मृष्यतां वै ततोसि भविता द्विजः

karmadoṣācca vai vidvannātmajātikṛtena vai |
kaṃcitkālaṃ mṛṣyatāṃ vai tatosi bhavitā dvijaḥ

सांप्रतं च मतो मेऽसि ब्राह्मणो नात्र संशयः

sāṃprataṃ ca mato me'si brāhmaṇo nātra saṃśayaḥ

ब्राह्मणः पतनीयेषु वर्तमानो विकर्मसु ।
दाम्भिक्वो दुष्कृतप्रायः शूद्रेण सदृशो भवेत्

brāhmaṇaḥ patanīyeṣu vartamāno vikarmasu |
dāmbhikvo duṣkṛtaprāyaḥ śūdreṇa sadṛśo bhavet

यस्तु शूद्रो दमे सत्ये धर्मे च सततोत्थितः ।
तं ब्राह्मणमहं मन्ये वृत्तेन हि भवेद्द्विजः

yastu śūdro dame satye dharme ca satatotthitaḥ |
taṃ brāhmaṇamahaṃ manye vṛttena hi bhaveddvijaḥ

कर्मदोषेण विषमां गतिमाप्तोसि दारुणाम् ।
क्षीणदोषमहं मन्ये चाभितस्त्वां नरोत्तम

karmadoṣeṇa viṣamāṃ gatimāptosi dāruṇām |
kṣīṇadoṣamahaṃ manye cābhitastvāṃ narottama

कर्तुमर्हसि नोत्कण्ठां त्वद्विधा ह्यविषादिनः ।
लोकवृत्तान्ततत्वज्ञा नित्यं धर्मपरायणाः

kartumarhasi notkaṇṭhāṃ tvadvidhā hyaviṣādinaḥ |
lokavṛttāntatatvajñā nityaṃ dharmaparāyaṇāḥ

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः ।
एतद्विज्ञानसामर्थ्यं न बालै समतामियात्

prajñayā mānasaṃ duḥkhaṃ hanyācchārīramauṣadhaiḥ |
etadvijñānasāmarthyaṃ na bālai samatāmiyāt

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रयिस्य च ।
मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते चाल्पबुद्धयः

aniṣṭasaṃprayogācca viprayogātprayisya ca |
manuṣyā mānasairduḥkhairyujyante cālpabuddhayaḥ

गुणैर्भूतानि युज्यन्ते वियुज्यन्ते तथैव च ।
सर्वाणि नैतदेकस्य शोकस्थानं हि विद्यते

guṇairbhūtāni yujyante viyujyante tathaiva ca |
sarvāṇi naitadekasya śokasthānaṃ hi vidyate

अनिष्टनान्वितं पश्यंस्तथा क्षिप्रं विरज्यते ।
ततश्च प्रतिकुर्वन्ति यदि पश्यन्त्युपक्रमम्

aniṣṭanānvitaṃ paśyaṃstathā kṣipraṃ virajyate |
tataśca pratikurvanti yadi paśyantyupakramam

शोचतो न भवेत्किंचित्केवलं परितप्यते ।
परित्यजन्ति ये दुःखं सुखं वाऽप्युभयं नराः

śocato na bhavetkiṃcitkevalaṃ paritapyate |
parityajanti ye duḥkhaṃ sukhaṃ vā'pyubhayaṃ narāḥ

त एव सुखमेधन्ते ज्ञानतृप्ता मनीषिणः ।
असंतोषपरा मूढाः संतोषं यानति पण्डिताः

ta eva sukhamedhante jñānatṛptā manīṣiṇaḥ |
asaṃtoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānati paṇḍitāḥ

असंतोषस्य नास्त्यन्तस्तुष्टिस्तु परमं सुखम् ।
न शोचन्ति गताध्वानः पश्यन्तः परमां गतिं

asaṃtoṣasya nāstyantastuṣṭistu paramaṃ sukham |
na śocanti gatādhvānaḥ paśyantaḥ paramāṃ gatiṃ

न विषादे मनः कार्यं विषादो विषमुत्तमम् ।
मारयत्यकृतप्रज्ञं बालं क्रुद्ध इवोरगः

na viṣāde manaḥ kāryaṃ viṣādo viṣamuttamam |
mārayatyakṛtaprajñaṃ bālaṃ kruddha ivoragaḥ

यंविषादोऽभिभवति विषमे समुपस्थिते ।
तेजसा तस् हीनस्य पुरुषार्थो न विद्यते

yaṃviṣādo'bhibhavati viṣame samupasthite |
tejasā tas hīnasya puruṣārtho na vidyate

अवश्यं क्रियमाणस् कर्मणो दृश्यते फलम् ।
न हि निर्वेदमागम्य किंचित्प्राप्नोति शोभनम्

avaśyaṃ kriyamāṇas karmaṇo dṛśyate phalam |
na hi nirvedamāgamya kiṃcitprāpnoti śobhanam

अथाप्युपायं पश्येत दुःखस् परिमोक्षणे ।
अशोचन्नारभेतैव युक्तश्चाव्यसनी भवेत्

athāpyupāyaṃ paśyeta duḥkhas parimokṣaṇe |
aśocannārabhetaiva yuktaścāvyasanī bhavet

भूतेष्वभावं संचिन्त्य ये तु बुद्धेः परं गताः ।
न शोचन्ति कृतप्रज्ञाः पश्यन्तः परमां गतिम्

bhūteṣvabhāvaṃ saṃcintya ye tu buddheḥ paraṃ gatāḥ |
na śocanti kṛtaprajñāḥ paśyantaḥ paramāṃ gatim

न शोचामि रमे विद्वन्कालाकाङ्क्षी स्थितोस्म्यहम् ।
एतैर्निदर्शनैर्ब्रह्मन्नावसीदामि सत्तम

na śocāmi rame vidvankālākāṅkṣī sthitosmyaham |
etairnidarśanairbrahmannāvasīdāmi sattama

कृतप्रज्ञोसि मेधावी बुद्धिश्च विपुला तव ।
पापान्निवृत्तोसि सदा ज्ञानवृद्धोसि धर्मवित्

kṛtaprajñosi medhāvī buddhiśca vipulā tava |
pāpānnivṛttosi sadā jñānavṛddhosi dharmavit

आपृच्छे त्वां स्वस्ति तेऽस्तु धर्मस्त्वां परिरक्षतु ।
अप्रमादस्तु कर्तव्यो धर्मे धर्मभृतांवर

āpṛcche tvāṃ svasti te'stu dharmastvāṃ parirakṣatu |
apramādastu kartavyo dharme dharmabhṛtāṃvara

बाढमित्येव तं व्याधः कृताञ्जलिरुवाच ह ।
प्रदक्षिणमथो कृत्वा प्रस्थितो द्विजसत्तमः

bāḍhamityeva taṃ vyādhaḥ kṛtāñjaliruvāca ha |
pradakṣiṇamatho kṛtvā prasthito dvijasattamaḥ

स तु गत्वाद्विजः सर्वां शुश्रूषां कृतवांस्तदा ।
मातापितृभ्यामन्धाभ्यां यथान्यायं सुसंशितः

sa tu gatvādvijaḥ sarvāṃ śuśrūṣāṃ kṛtavāṃstadā |
mātāpitṛbhyāmandhābhyāṃ yathānyāyaṃ susaṃśitaḥ

एतत्ते सर्वमाख्यातं निखिलेन युधिष्ठिर ।
पृष्टवानसि यं तात धर्मं धर्मभृतांवर

etatte sarvamākhyātaṃ nikhilena yudhiṣṭhira |
pṛṣṭavānasi yaṃ tāta dharmaṃ dharmabhṛtāṃvara

पतिव्रताया माहात्म्यं ब्राह्मणस्य च सत्तम ।
मातापित्रोश्च शुश्रूषा धर्मव्याधेन कीर्तिता

pativratāyā māhātmyaṃ brāhmaṇasya ca sattama |
mātāpitrośca śuśrūṣā dharmavyādhena kīrtitā

अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्धर्माख्यानमनुत्तमम् ।
सर्वधर्मविदांश्रेष्ठ कथितं मुनिसत्तम

atyadbhutamidaṃ brahmandharmākhyānamanuttamam |
sarvadharmavidāṃśreṣṭha kathitaṃ munisattama

सुखश्राव्यतया विद्वन्मुहूर्त इव मे गतः ।
न हि तृप्तोस्मि भगवञ्शृण्वानो धर्ममुत्तमम्

sukhaśrāvyatayā vidvanmuhūrta iva me gataḥ |
na hi tṛptosmi bhagavañśṛṇvāno dharmamuttamam