अध्याय 22: सुदर्शन से सौभ का विनाश, श्रीकृष्ण की विदाई

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ प्रगृह्यरुचिरं धनुः ।
शरैरपातयं सौभाच्छिरांसि विबुधद्विषाम्

tato'haṃ bharataśreṣṭha pragṛhyaruciraṃ dhanuḥ |
śarairapātayaṃ saubhācchirāṃsi vibudhadviṣām

शरांश्चाशीविषाकारानूर्ध्वगांस्तिग्मतेजसः ।
प्रैषयं साल्वराजाय शार्ङ्गमुक्तान्सुवाससः

śarāṃścāśīviṣākārānūrdhvagāṃstigmatejasaḥ |
praiṣayaṃ sālvarājāya śārṅgamuktānsuvāsasaḥ

ततो नादृश्यत तदा सौभं कुरुकुलोद्वह ।
अन्तर्हितं माययाऽभूत्ततोऽहं विस्मितोऽभवम्

tato nādṛśyata tadā saubhaṃ kurukulodvaha |
antarhitaṃ māyayā'bhūttato'haṃ vismito'bhavam

अथ दानवसङ्घास्ते विकृताननमूर्धजाः ।
उदक्रोशन्महाराज धिष्ठिते मयि भारत

atha dānavasaṅghāste vikṛtānanamūrdhajāḥ |
udakrośanmahārāja dhiṣṭhite mayi bhārata

ततोऽस्त्रं शब्दसाहं वै त्वरमाणो महारणे ।
अयोजयं तद्वधाय ततः शब्द उपारमत्

tato'straṃ śabdasāhaṃ vai tvaramāṇo mahāraṇe |
ayojayaṃ tadvadhāya tataḥ śabda upāramat

हतास्ते दानवाः सर्वे यैः स शब्द उदीरितः ।
शरैरादित्यसंकशैर्ज्वलितैः शब्दसाधनैः

hatāste dānavāḥ sarve yaiḥ sa śabda udīritaḥ |
śarairādityasaṃkaśairjvalitaiḥ śabdasādhanaiḥ

तस्मिन्नुपरते शब्दे पुनरेवान्यतोऽभवत् ।
शब्दोऽपरो महाराज तत्रापि प्राहरं शरैः

tasminnuparate śabde punarevānyato'bhavat |
śabdo'paro mahārāja tatrāpi prāharaṃ śaraiḥ

एवं दश दिशः सर्वास्तिर्यगूर्ध्वं च भारत ।
नादयामासुरसुरास्ते चापि निहता मया

evaṃ daśa diśaḥ sarvāstiryagūrdhvaṃ ca bhārata |
nādayāmāsurasurāste cāpi nihatā mayā

ततः प्राग्ज्योतिषं गत्वा पुनरेव व्यदृश्यत ।
सौभं कामगमं वीर मोहयन्मम चक्षुषी

tataḥ prāgjyotiṣaṃ gatvā punareva vyadṛśyata |
saubhaṃ kāmagamaṃ vīra mohayanmama cakṣuṣī

ततो लोकान्तकरणो दानवो दारुणाकृतिः ।
शिलावर्षेण महता सहसा मां समावृणोत्

tato lokāntakaraṇo dānavo dāruṇākṛtiḥ |
śilāvarṣeṇa mahatā sahasā māṃ samāvṛṇot

सोहं पर्वतवर्षेण वध्यमानः समन्ततः ।
वल्मीक इव राजेन्द्र पर्वतोपचितोऽभवम्

sohaṃ parvatavarṣeṇa vadhyamānaḥ samantataḥ |
valmīka iva rājendra parvatopacito'bhavam

ततोऽहं पर्वतचितः सहयः सहसारथिः ।
अप्रख्यातिमियां राजन्सध्वजः पर्वतैश्चितः

tato'haṃ parvatacitaḥ sahayaḥ sahasārathiḥ |
aprakhyātimiyāṃ rājansadhvajaḥ parvataiścitaḥ

ततो वृष्णिप्रवीरा ये ममासन्सैनिकास्तदा ।
ते भयर्ता दिशः सर्वे सहसा विप्रदुद्रुवुः

tato vṛṣṇipravīrā ye mamāsansainikāstadā |
te bhayartā diśaḥ sarve sahasā vipradudruvuḥ

ततो हाहाकृतमभूत्सर्वं किल विशांपते ।
द्यौश्च भूमिश्च खं चैवादृश्यमाने तथा मयि

tato hāhākṛtamabhūtsarvaṃ kila viśāṃpate |
dyauśca bhūmiśca khaṃ caivādṛśyamāne tathā mayi

ततो विषण्णमनसो मम राजन्सुहृज्जनाः ।
रुरुदुश्चुक्रुशुश्चैव दुःखशोकसमन्विताः

tato viṣaṇṇamanaso mama rājansuhṛjjanāḥ |
ruruduścukruśuścaiva duḥkhaśokasamanvitāḥ

द्विषतां च प्रहर्षोऽभूदार्तिश्च सुहृदामपि ।
एवं विजितवान्वीर पश्चादश्रौषमच्युत

dviṣatāṃ ca praharṣo'bhūdārtiśca suhṛdāmapi |
evaṃ vijitavānvīra paścādaśrauṣamacyuta

ततोऽहमिन्द्रदयितं सर्वपाषाणभेदनम् ।
वज्रमुद्यम्य तान्सर्वान्पर्वतान्समशातयम्

tato'hamindradayitaṃ sarvapāṣāṇabhedanam |
vajramudyamya tānsarvānparvatānsamaśātayam

ततः पर्वतभारार्ता मन्दप्राणविचेष्टिताः ।
हया मम महाराज वेपमाना इवाभवन्

tataḥ parvatabhārārtā mandaprāṇaviceṣṭitāḥ |
hayā mama mahārāja vepamānā ivābhavan

मेघजाल इवाकाशे विदार्याभ्युदितं रविम् ।
दृष्ट्वा मां बान्धवाः सर्वे हर्षमाहारयन्पुनः

meghajāla ivākāśe vidāryābhyuditaṃ ravim |
dṛṣṭvā māṃ bāndhavāḥ sarve harṣamāhārayanpunaḥ

ततः पर्वतभारार्तान्मन्दप्राणविचेष्टितान् ।
हयान्संदृश्य मां सूतः प्राह तात्कालिकं वचः

tataḥ parvatabhārārtānmandaprāṇaviceṣṭitān |
hayānsaṃdṛśya māṃ sūtaḥ prāha tātkālikaṃ vacaḥ

साधु संपश्य वार्ष्णेय साल्वं सौभपतिं स्थितम् ।
अलं कृष्णावमन्यैनं साधु यत्नं समाचर

sādhu saṃpaśya vārṣṇeya sālvaṃ saubhapatiṃ sthitam |
alaṃ kṛṣṇāvamanyainaṃ sādhu yatnaṃ samācara

मार्दवं सखितां चैव साल्वादद्य व्यपाहर ।
जहि साल्वं महाबाहो मैनं जीवय केशव

mārdavaṃ sakhitāṃ caiva sālvādadya vyapāhara |
jahi sālvaṃ mahābāho mainaṃ jīvaya keśava

सर्वैः पराक्रमैर्वीर वध्यः शत्रुरमित्रहन् ।
न शत्रुरवमन्तव्यो दुर्बलोऽपि बलीयसा ।
योपिस्यात्पीठगः कश्चित्किं पुनः समरे स्थितः

sarvaiḥ parākramairvīra vadhyaḥ śatruramitrahan |
na śatruravamantavyo durbalo'pi balīyasā |
yopisyātpīṭhagaḥ kaścitkiṃ punaḥ samare sthitaḥ

स त्वं पुरुषशार्दूल सर्वयत्नैरिमं प्रभो ।
जहि वृष्णिकुलश्रेष्ठ मा त्वां कालोऽत्यगात्पुनः

sa tvaṃ puruṣaśārdūla sarvayatnairimaṃ prabho |
jahi vṛṣṇikulaśreṣṭha mā tvāṃ kālo'tyagātpunaḥ

जितवाञ्जामदग्न्यं यः कोटिवर्षगणान्बहून् ।
स एष नान्यैर्वध्यो हि त्वामृते नास्ति कश्चन

jitavāñjāmadagnyaṃ yaḥ koṭivarṣagaṇānbahūn |
sa eṣa nānyairvadhyo hi tvāmṛte nāsti kaścana

नैष मार्दवसाध्यो वै मतो नापि सखा तव ।
येन त्वं योधितो वीर द्वारका चावमर्दिता

naiṣa mārdavasādhyo vai mato nāpi sakhā tava |
yena tvaṃ yodhito vīra dvārakā cāvamarditā

एवमादि तु कौन्तेय श्रुत्वाऽहं सारथेर्वचः ।
तत्वमेतदिति ज्ञात्वा युद्धे मतिमधारयम्

evamādi tu kaunteya śrutvā'haṃ sārathervacaḥ |
tatvametaditi jñātvā yuddhe matimadhārayam

वधाय साल्वराजस्य सौभस्य च निपातने ।
दारुकं चाब्रुवं वीर मुहूर्तं स्थीयतामिति

vadhāya sālvarājasya saubhasya ca nipātane |
dārukaṃ cābruvaṃ vīra muhūrtaṃ sthīyatāmiti

ततोऽप्रतिहतं दिव्यमभोद्यमतिवीर्यवत् ।
आग्नेयमस्त्रं दयितं सर्वसाहं महाप्रभम् ।
योजयं तत्रधनुषा दानवान्तकरं रणे

tato'pratihataṃ divyamabhodyamativīryavat |
āgneyamastraṃ dayitaṃ sarvasāhaṃ mahāprabham |
yojayaṃ tatradhanuṣā dānavāntakaraṃ raṇe

यक्षाणां राक्षसानां च दानवानां च संयुगे ।
राज्ञां च प्रतिलोमानां भस्मान्तकरणं महत्

yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ ca dānavānāṃ ca saṃyuge |
rājñāṃ ca pratilomānāṃ bhasmāntakaraṇaṃ mahat

क्षुरान्तममलं चक्रं कालान्तकयमोपमम् ।
अनुमन्त्र्याहमतुलं द्विषतां विनिबर्हणम्

kṣurāntamamalaṃ cakraṃ kālāntakayamopamam |
anumantryāhamatulaṃ dviṣatāṃ vinibarhaṇam

जहि सौभं स्ववीर्येण ये चात्र रिपवो मम ।
इत्युक्त्वा भुजवीर्येण तस्मै प्राहिणवं रुषा

jahi saubhaṃ svavīryeṇa ye cātra ripavo mama |
ityuktvā bhujavīryeṇa tasmai prāhiṇavaṃ ruṣā

रूपं सुदर्शनस्यासीदाकाशे पततस्तदा ।
द्वितीयस्येव सूर्यस् युगान्ते प्रतपिष्यतः

rūpaṃ sudarśanasyāsīdākāśe patatastadā |
dvitīyasyeva sūryas yugānte pratapiṣyataḥ

तत्समासाद्य नगरं सौभं व्यपगतत्विषम् ।
मध्येन पाटयामास क्रकचो दार्विवोच्छ्रितम्

tatsamāsādya nagaraṃ saubhaṃ vyapagatatviṣam |
madhyena pāṭayāmāsa krakaco dārvivocchritam

द्विधा कृतं ततः सौभं सुदर्शनबलाद्धतम् ।
महेश्वरशरोद्धूतं पपात त्रिपुरं यथा

dvidhā kṛtaṃ tataḥ saubhaṃ sudarśanabalāddhatam |
maheśvaraśaroddhūtaṃ papāta tripuraṃ yathā

तस्मिन्निपतिते सौभे चक्रमागात्करं मम ।
पुनश्चादाय वेगेन साल्वायेत्यहमब्रुवम्

tasminnipatite saubhe cakramāgātkaraṃ mama |
punaścādāya vegena sālvāyetyahamabruvam

ततः साल्वं गदां गुर्वीमाविध्यन्ते महाहवे ।
द्विधा चकार सहसा प्रजज्वाल च तेजसा

tataḥ sālvaṃ gadāṃ gurvīmāvidhyante mahāhave |
dvidhā cakāra sahasā prajajvāla ca tejasā

तस्मिन्विनिहते वीरे दानवास्त्रस्तचेतसः ।
हाहाभूता दिशो जग्मुरर्दिता मम सायकैः

tasminvinihate vīre dānavāstrastacetasaḥ |
hāhābhūtā diśo jagmurarditā mama sāyakaiḥ

ततोऽहंसमवस्थाप्यरथं सौभसमीपतः ।
शङ्खं प्रध्माप्य हर्षेण सुहृदः पर्यहर्षयम्

tato'haṃsamavasthāpyarathaṃ saubhasamīpataḥ |
śaṅkhaṃ pradhmāpya harṣeṇa suhṛdaḥ paryaharṣayam

तन्मेरुशिखराकारं विध्वस्ताट्टालगोपुरम् ।
दह्यमानमभिप्रेक्ष्य स्त्रियस्ताः संप्रदुद्रुवुः

tanmeruśikharākāraṃ vidhvastāṭṭālagopuram |
dahyamānamabhiprekṣya striyastāḥ saṃpradudruvuḥ

एवं निहत्य समरे सौभं साल्वं निपात्य च ।
आनर्तात्पुनरागम्य सुहृदां प्रीतिमावहम्

evaṃ nihatya samare saubhaṃ sālvaṃ nipātya ca |
ānartātpunarāgamya suhṛdāṃ prītimāvaham

तदेतत्कारणं राजन्नागमं नागसाह्वयम् ।
यद्यागां परवीरघ्न न हि जीवेत्सुयोधनः

tadetatkāraṇaṃ rājannāgamaṃ nāgasāhvayam |
yadyāgāṃ paravīraghna na hi jīvetsuyodhanaḥ

मय्यागतेऽथवा वीर द्यूतं न भविता तथा ।
अद्याहं किं करिष्यामि भिन्नसेतुरिवोदकम्

mayyāgate'thavā vīra dyūtaṃ na bhavitā tathā |
adyāhaṃ kiṃ kariṣyāmi bhinnaseturivodakam

एवमुक्त्वा महाबाहुः कौरवं पुरुषोत्तमः ।
आमन्त्र्य प्रययौ श्रीमान्पाण्डवान्मधुसूदनः

evamuktvā mahābāhuḥ kauravaṃ puruṣottamaḥ |
āmantrya prayayau śrīmānpāṇḍavānmadhusūdanaḥ

अभिवाद्य महाबाहुर्धर्मराजं युधिष्ठिरम् ।
राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातो भीमेन च महाभुजः

abhivādya mahābāhurdharmarājaṃ yudhiṣṭhiram |
rājñā mūrdhanyupāghrāto bhīmena ca mahābhujaḥ

परिष्वक्तश्चार्जुनेन यमाभ्यां चाभिवादितः ।
संमानितश्च धौम्येन द्रौपद्या चार्चितोश्रुभिः

pariṣvaktaścārjunena yamābhyāṃ cābhivāditaḥ |
saṃmānitaśca dhaumyena draupadyā cārcitośrubhiḥ

सुभद्रामभिमन्युं च रथमारोप्य काञ्चनम् ।
आरुरोह रथं कृष्णः पाण्डवैरभिपूजितः

subhadrāmabhimanyuṃ ca rathamāropya kāñcanam |
āruroha rathaṃ kṛṣṇaḥ pāṇḍavairabhipūjitaḥ

शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनादित्यवर्चसा ।
द्वारकां प्रययौ कृष्णः समाश्वास्य युधिष्ठिरम्

śaibyasugrīvayuktena rathenādityavarcasā |
dvārakāṃ prayayau kṛṣṇaḥ samāśvāsya yudhiṣṭhiram

ततः प्रयते दाशार्हे धृष्टद्युम्नोपि पार्षतः ।
द्रौपदेयानुपादाय प्रययौ स्वपुरं तदा

tataḥ prayate dāśārhe dhṛṣṭadyumnopi pārṣataḥ |
draupadeyānupādāya prayayau svapuraṃ tadā

धृष्टकेतुः स्वसारं च समादायाथ चेदिराट् ।
जगाम पाण्डवान्दृष्ट्वा रम्यां शुक्तिमतीं पुरीम्

dhṛṣṭaketuḥ svasāraṃ ca samādāyātha cedirāṭ |
jagāma pāṇḍavāndṛṣṭvā ramyāṃ śuktimatīṃ purīm

केकयाश्चाप्यनुज्ञाताः कौन्तेयेनामितौजसा ।
आमन्त्र्य पाण्डवान्सर्वान्प्रययुस्तेऽपि भारत

kekayāścāpyanujñātāḥ kaunteyenāmitaujasā |
āmantrya pāṇḍavānsarvānprayayuste'pi bhārata

ब्राह्मणाश्च विशश्चैव तथाविषयवासिनः ।
विसृज्यमानाः सुभृशं न त्यजन्ति स्म पाण्डवान्

brāhmaṇāśca viśaścaiva tathāviṣayavāsinaḥ |
visṛjyamānāḥ subhṛśaṃ na tyajanti sma pāṇḍavān

समवायः स राजेन्द्र सुमहाद्भुतदर्शनः ।
आसीन्महात्मनां तेषां काम्यके भरतर्षभ

samavāyaḥ sa rājendra sumahādbhutadarśanaḥ |
āsīnmahātmanāṃ teṣāṃ kāmyake bharatarṣabha

युधिष्ठिरस्तु विप्रांस्ताननुमान्य महामनाः ।
शशास पुरुषान्काले रथान्योजयतेति वै

yudhiṣṭhirastu viprāṃstānanumānya mahāmanāḥ |
śaśāsa puruṣānkāle rathānyojayateti vai