अध्याय 21: शाल्व की माया: वसुदेव के गिरने का दृश्य

एवं स पुरुषव्याघ्रः साल्वो राज्ञं महारिपुः ।
युध्यमानो मया सङ्ख्ये वियदभ्यगमत्पुनः

evaṃ sa puruṣavyāghraḥ sālvo rājñaṃ mahāripuḥ |
yudhyamāno mayā saṅkhye viyadabhyagamatpunaḥ

ततः शतघ्नीश्च महागदाश्च
दीप्ताश्च शूलान्मुसलानसींश्च ।
चिक्षेप रोषान्मयि मन्दबुद्धिः
साल्वो महाराज जयाभिकाङ्क्षी

tataḥ śataghnīśca mahāgadāśca
dīptāśca śūlānmusalānasīṃśca |
cikṣepa roṣānmayi mandabuddhiḥ
sālvo mahārāja jayābhikāṅkṣī

तानाशुगैरापततोऽहमाशु
निवार्य तूर्णं खगमान्ख एव ।
द्विधा त्रिता चाच्छिनमाशु मुक्तै-
स्ततोऽन्तरिक्षे निनदो बभूव

tānāśugairāpatato'hamāśu
nivārya tūrṇaṃ khagamānkha eva |
dvidhā tritā cācchinamāśu muktai-
stato'ntarikṣe ninado babhūva

ततः शतसहस्रेण शराणां नतपर्वणाम् ।
दारुकं वाजिनश्चैव रथं च समवाकिरत्

tataḥ śatasahasreṇa śarāṇāṃ nataparvaṇām |
dārukaṃ vājinaścaiva rathaṃ ca samavākirat

ततो मामब्रवीद्वीर दारुको विह्वलन्निव ।
स्थातव्यमिति तिष्ठामि साल्वबाणप्रपीडितः ।
अवस्थातुं न शक्नोमि अङ्गं मे व्यवसीदति

tato māmabravīdvīra dāruko vihvalanniva |
sthātavyamiti tiṣṭhāmi sālvabāṇaprapīḍitaḥ |
avasthātuṃ na śaknomi aṅgaṃ me vyavasīdati

इति तस्य निशम्याहं सारथेः करुणं वचः ।
अवेक्षमाणो यन्तारमपश्यं शरपीडितम्

iti tasya niśamyāhaṃ sāratheḥ karuṇaṃ vacaḥ |
avekṣamāṇo yantāramapaśyaṃ śarapīḍitam

न तस्योरसि नो मूर्ध्नि न काये न भुजद्वये ।
अन्तरं पाण्डवश्रेष्ठ पश्याम्यनिचितं शरैः

na tasyorasi no mūrdhni na kāye na bhujadvaye |
antaraṃ pāṇḍavaśreṣṭha paśyāmyanicitaṃ śaraiḥ

स तु बाणवरोत्पीडाद्विस्रवत्यसृगुल्बणम् ।
अभिवृष्टो यथा मेघैर्गिरिर्गैरिकधातुमान्

sa tu bāṇavarotpīḍādvisravatyasṛgulbaṇam |
abhivṛṣṭo yathā meghairgirirgairikadhātumān

अभीशुहस्तं तं दृष्ट्वा सीदन्तं सारथिं रणे ।
अस्तम्भयं महाबाहो साल्वबाणप्रपीडितम्

abhīśuhastaṃ taṃ dṛṣṭvā sīdantaṃ sārathiṃ raṇe |
astambhayaṃ mahābāho sālvabāṇaprapīḍitam

अथ मां पुरुषः कश्चिद्द्वारकानिलयोऽब्रवीत् ।
त्वरितो रथमारोप्य सौहृदादिव भारत

atha māṃ puruṣaḥ kaściddvārakānilayo'bravīt |
tvarito rathamāropya sauhṛdādiva bhārata

आहुकस्य वचो वीर तस्यैव परिचारकः ।
विषण्णः सन्नकण्ठेन तन्निबोध युधिष्ठिर

āhukasya vaco vīra tasyaiva paricārakaḥ |
viṣaṇṇaḥ sannakaṇṭhena tannibodha yudhiṣṭhira

द्वारकाधिपतिर्वीर आह त्वामाहुको वचः ।
केशवैहि विजानीष्व यत्त्वां पितृसखोऽब्रवीत्

dvārakādhipatirvīra āha tvāmāhuko vacaḥ |
keśavaihi vijānīṣva yattvāṃ pitṛsakho'bravīt

उपयात्वा तु साल्वेन द्वारकां वृष्णिनन्दन ।
विषक्ते त्वयि दुर्धर्ष इतः शूरसुतो बलात्

upayātvā tu sālvena dvārakāṃ vṛṣṇinandana |
viṣakte tvayi durdharṣa itaḥ śūrasuto balāt

तदलं साधुयुद्धेन निवर्तस्व जनार्दन ।
द्वारकामेव रक्षस्व कार्यमेतन्महत्तव

tadalaṃ sādhuyuddhena nivartasva janārdana |
dvārakāmeva rakṣasva kāryametanmahattava

इत्यहं तस्य वचनं श्रुत्वा परमदुर्मनाः ।
निश्चयं नाधिगच्छामि कर्तव्यस्येतरस्य च

ityahaṃ tasya vacanaṃ śrutvā paramadurmanāḥ |
niścayaṃ nādhigacchāmi kartavyasyetarasya ca

सात्यकिं बलदेवं च प्रद्युम्नं च महांरथम् ।
जगर्हे मनसा वीर तच्छ्रुत्वा महदप्रियम्

sātyakiṃ baladevaṃ ca pradyumnaṃ ca mahāṃratham |
jagarhe manasā vīra tacchrutvā mahadapriyam

अहं हि द्वारकायाश्च पितुश्च कुरुनन्दन ।
तेषु रक्षां समाधाय प्रयातः सौभयातने

ahaṃ hi dvārakāyāśca pituśca kurunandana |
teṣu rakṣāṃ samādhāya prayātaḥ saubhayātane

बलदेवो महाबाहुः कच्चिज्जीवति शत्रुहा ।
सात्यकी रौक्मिणेयश्च चारुदेष्णश्च वीर्यवान् ।
साम्बप्रभृतयश्चैवेत्यहमासं सुदुर्मनाः

baladevo mahābāhuḥ kaccijjīvati śatruhā |
sātyakī raukmiṇeyaśca cārudeṣṇaśca vīryavān |
sāmbaprabhṛtayaścaivetyahamāsaṃ sudurmanāḥ

एतेषु हि नरव्याघ्र जीवत्सु न कथंचन ।
शक्यः शूरसुतो हन्तुमपि वज्रभृता स्वयम्

eteṣu hi naravyāghra jīvatsu na kathaṃcana |
śakyaḥ śūrasuto hantumapi vajrabhṛtā svayam

हतः शूरसुतो व्यक्तं व्यक्तं चैते परासवः ।
बलदेवमुखाः सर्व इति मे निश्चिता मतिः

hataḥ śūrasuto vyaktaṃ vyaktaṃ caite parāsavaḥ |
baladevamukhāḥ sarva iti me niścitā matiḥ

सोहं सर्वविनाशं तं चिन्तयानो मुहुर्मुहुः ।
अविह्वलो महाराज पुनः साल्वमयोधयम्

sohaṃ sarvavināśaṃ taṃ cintayāno muhurmuhuḥ |
avihvalo mahārāja punaḥ sālvamayodhayam

तदोऽपश्यं महाराज प्रपतन्तमहं तदा ।
सौभाच्छूरसुतं वीर ततो मां मोह आविशत्

tado'paśyaṃ mahārāja prapatantamahaṃ tadā |
saubhācchūrasutaṃ vīra tato māṃ moha āviśat

तस्य रूपं प्रपततः पितुर्मम नराधिप ।
ययातेः क्षीणपुण्यस्य स्वर्गादिव भहीतलम्

tasya rūpaṃ prapatataḥ piturmama narādhipa |
yayāteḥ kṣīṇapuṇyasya svargādiva bhahītalam

विशीर्णमलिनोष्णीपप्रकीर्णाम्बरमूर्धजः ।
प्रपतन्दृश्यते ह स्म क्षीणपुण्य इव ग्रहः

viśīrṇamalinoṣṇīpaprakīrṇāmbaramūrdhajaḥ |
prapatandṛśyate ha sma kṣīṇapuṇya iva grahaḥ

ततः शार्ङ्गं धनुःश्रेष्ठं करात्प्रपतितं मम ।
मोहापन्नश्च कौन्तेय रथोपस्थ उपाविशम्

tataḥ śārṅgaṃ dhanuḥśreṣṭhaṃ karātprapatitaṃ mama |
mohāpannaśca kaunteya rathopastha upāviśam

ततो हाहाकृतं सर्वं सैन्यं मे गतचेतनम् ।
मां दृष्ट्वा रथनीडस्थं गतासुमिव भारत

tato hāhākṛtaṃ sarvaṃ sainyaṃ me gatacetanam |
māṃ dṛṣṭvā rathanīḍasthaṃ gatāsumiva bhārata

प्रसार्य बाहू पततः प्रसार्य चरणावपि ।
रूपं पितुर्मे विबभौ शकुने- पततो यथा

prasārya bāhū patataḥ prasārya caraṇāvapi |
rūpaṃ piturme vibabhau śakune- patato yathā

तं पतन्तं महाबाहो शूलपट्टसपाणयः ।
अभिघ्नन्तो भृशं वीर मम चोतोह्यकम्पयन्

taṃ patantaṃ mahābāho śūlapaṭṭasapāṇayaḥ |
abhighnanto bhṛśaṃ vīra mama cotohyakampayan

ततो मुहूर्तात्प्रतिलभ्य संज्ञा-
महं तदा वीर महाविमर्दे ।
न तत्रसौमं न रिपुं च साल्वं
पश्यामि वृद्धं पितरं न चापि

tato muhūrtātpratilabhya saṃjñā-
mahaṃ tadā vīra mahāvimarde |
na tatrasaumaṃ na ripuṃ ca sālvaṃ
paśyāmi vṛddhaṃ pitaraṃ na cāpi

ततो ममासीन्मनसि मायेयमिति निश्चितम् ।
प्रबुद्धोस्मि ततो भूयः शतशो वाऽकिरं शरान्

tato mamāsīnmanasi māyeyamiti niścitam |
prabuddhosmi tato bhūyaḥ śataśo vā'kiraṃ śarān