अध्याय 20: श्रीकृष्ण का शाल्व का पीछा और सौभ से युद्ध

आनर्तनगरं मुक्तं ततोऽहमगमं तदा ।
महाक्रतौ राजसूये निवृत्ते नृपते तव

ānartanagaraṃ muktaṃ tato'hamagamaṃ tadā |
mahākratau rājasūye nivṛtte nṛpate tava

अपश्यं द्वारकां चाहं महाराज हतत्विषम् ।
निःस्वाध्यायवषट्कारां निर्भूषणवरस्त्रियम्

apaśyaṃ dvārakāṃ cāhaṃ mahārāja hatatviṣam |
niḥsvādhyāyavaṣaṭkārāṃ nirbhūṣaṇavarastriyam

अनभिज्ञेयरूपाणि द्वारकोपवनानि च ।
दृष्ट्वा शङ्कोपपन्नोऽहमपृच्छं हृदिकात्मजम्

anabhijñeyarūpāṇi dvārakopavanāni ca |
dṛṣṭvā śaṅkopapanno'hamapṛcchaṃ hṛdikātmajam

अस्वस्थनरनारीकमिदं वृष्णिकुलं भृशम् ।
किमिदं नरशार्दूल श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः

asvasthanaranārīkamidaṃ vṛṣṇikulaṃ bhṛśam |
kimidaṃ naraśārdūla śrotumicchāmi tattvataḥ

एवमुक्तः स तु मया विस्तरेणेदमब्रवीत् ।
रोधं मोक्षं च साल्वेन हार्दिक्यो राजसत्तम

evamuktaḥ sa tu mayā vistareṇedamabravīt |
rodhaṃ mokṣaṃ ca sālvena hārdikyo rājasattama

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ श्रुत्वा सर्वमशेषतः ।
विनाशे साल्वराजस्य तदैवाकरवं मतिम्

tato'haṃ bharataśreṣṭha śrutvā sarvamaśeṣataḥ |
vināśe sālvarājasya tadaivākaravaṃ matim

ततोऽहं भरतश्रेष्ठ समाश्वास्य पुरे जनम् ॥
राजानमाहुकं चैव तथैवाकनदुन्दुभिम्

tato'haṃ bharataśreṣṭha samāśvāsya pure janam ||
rājānamāhukaṃ caiva tathaivākanadundubhim

सर्वान्वृष्णिप्रवीरांश्च हर्षयन्नब्रुवं तदा ।
अप्रमादः सदा कार्यो नगरे यादवर्षभाः

sarvānvṛṣṇipravīrāṃśca harṣayannabruvaṃ tadā |
apramādaḥ sadā kāryo nagare yādavarṣabhāḥ

साल्वराजविनाशाय प्रयातं मां निबोधत ।
नाहत्वा तं निवर्तिष्ये पुरीं द्वारवतीं प्रति

sālvarājavināśāya prayātaṃ māṃ nibodhata |
nāhatvā taṃ nivartiṣye purīṃ dvāravatīṃ prati

ससाल्वं सौभनगरं हत्वा द्रष्टास्मि वः पुनः ।
त्रिःसामा हन्यतामेषा दुन्दुभिः शत्रुभीषणा

sasālvaṃ saubhanagaraṃ hatvā draṣṭāsmi vaḥ punaḥ |
triḥsāmā hanyatāmeṣā dundubhiḥ śatrubhīṣaṇā

ते मयाऽऽश्वासिता वीरा यथावद्भरतर्षभ ।
सर्वे मामब्रुवन्हृष्टाः प्रयाहि जहिशात्रवान्

te mayā''śvāsitā vīrā yathāvadbharatarṣabha |
sarve māmabruvanhṛṣṭāḥ prayāhi jahiśātravān

तैः प्रहृष्टात्मभिर्वीरैराशीर्भिरभिनन्दितः ।
वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्प्रणम्य शिरसा भवम्

taiḥ prahṛṣṭātmabhirvīrairāśīrbhirabhinanditaḥ |
vācayitvā dvijaśreṣṭhānpraṇamya śirasā bhavam

शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेनानादयन्दिशः ।
प्रध्माय शङ्खप्रवरं पाञ्चजन्यमहं नृप

śaibyasugrīvayuktena rathenānādayandiśaḥ |
pradhmāya śaṅkhapravaraṃ pāñcajanyamahaṃ nṛpa

प्रयातोस्मि नरव्याघ्र बलेन महता वृतः ।
क्लृप्तेन चतुरङ्गेण यत्तेन जितकाशिना

prayātosmi naravyāghra balena mahatā vṛtaḥ |
klṛptena caturaṅgeṇa yattena jitakāśinā

समतीत्य बहून्देशान्गिरींश्च बहुपादपान् ।
सरांसि सरितश्चैव मार्तिकावतमासदम्

samatītya bahūndeśāngirīṃśca bahupādapān |
sarāṃsi saritaścaiva mārtikāvatamāsadam

तत्राश्रौषं नरव्याघ्र साल्वं सागरमन्तिकात् ।
प्रयान्तं सौभमास्थाय तमहं पृष्ठतोऽन्वगाम्

tatrāśrauṣaṃ naravyāghra sālvaṃ sāgaramantikāt |
prayāntaṃ saubhamāsthāya tamahaṃ pṛṣṭhato'nvagām

दृष्टवानस्मि राजेन्द्र साल्वराजमथान्तिके ।
ततः सागरमासाद्य कुक्षौ तस्य महोर्मिणः ।
समुद्रनाभ्यां साल्वोऽभूत्सौभमास्थाय शत्रुहन्

dṛṣṭavānasmi rājendra sālvarājamathāntike |
tataḥ sāgaramāsādya kukṣau tasya mahormiṇaḥ |
samudranābhyāṃ sālvo'bhūtsaubhamāsthāya śatruhan

स मामालोक्य सहसा सेनां स्वां प्राहिणोन्मृधे ।
मद्बाहुना च सेनायां शिष्टायां किंचिदेव च

sa māmālokya sahasā senāṃ svāṃ prāhiṇonmṛdhe |
madbāhunā ca senāyāṃ śiṣṭāyāṃ kiṃcideva ca

स समालोक्य सहसा स्मयन्निव युधिष्ठिर ।
आह्वयामास दुष्टात्मा युद्धायैव मुहुर्मुहुः

sa samālokya sahasā smayanniva yudhiṣṭhira |
āhvayāmāsa duṣṭātmā yuddhāyaiva muhurmuhuḥ

तस्य शार्ङ्गविनिर्मुक्तैर्बहुभिर्मर्मभेदिभिः ।
पुरं नासाद्यत शरैस्ततो मां रोष आविशत्

tasya śārṅgavinirmuktairbahubhirmarmabhedibhiḥ |
puraṃ nāsādyata śaraistato māṃ roṣa āviśat

स चापि पापप्रकृतिर्दैतेयापशदो नृप ।
मय्यवर्षत दुर्धर्षः शरधाराः सहस्रशः

sa cāpi pāpaprakṛtirdaiteyāpaśado nṛpa |
mayyavarṣata durdharṣaḥ śaradhārāḥ sahasraśaḥ

सैनिकान्मम सूतं च हयांश्च स समाकिरत् ।
अचिन्तयन्तस्तु शरान्वयं युध्याम भारत

sainikānmama sūtaṃ ca hayāṃśca sa samākirat |
acintayantastu śarānvayaṃ yudhyāma bhārata

ततः शतसहस्राणि शराणां नतपर्वणाम् ।
चिक्षिपुः समरे वीरा मयि साल्वपदानुगाः

tataḥ śatasahasrāṇi śarāṇāṃ nataparvaṇām |
cikṣipuḥ samare vīrā mayi sālvapadānugāḥ

ते हयांश्च रथं चैव ध्वजं दारुकमेव च ।
छादयामासुरसुरास्तैर्बाणैर्मर्मभेदिभिः

te hayāṃśca rathaṃ caiva dhvajaṃ dārukameva ca |
chādayāmāsurasurāstairbāṇairmarmabhedibhiḥ

न हया न रथो वीर न ध्वजो न च दारुकः ।
अदृश्यन्त शरैश्छन्नास्तथाऽहं सैनिकाश्च मे

na hayā na ratho vīra na dhvajo na ca dārukaḥ |
adṛśyanta śaraiśchannāstathā'haṃ sainikāśca me

ततोऽहमपि कौन्तेय शराणामयुतान्बहून् ।
आमन्त्रितानां धनुषा दिव्येन विधिनाऽक्षिपम्

tato'hamapi kaunteya śarāṇāmayutānbahūn |
āmantritānāṃ dhanuṣā divyena vidhinā'kṣipam

न तत्रविषयस्त्वासीन्मम सैन्यस्य भारत ।
खे विषक्तं हि तत्सौभं क्रोशमात्र इवाभवत्

na tatraviṣayastvāsīnmama sainyasya bhārata |
khe viṣaktaṃ hi tatsaubhaṃ krośamātra ivābhavat

ततस्ते प्रेक्षकाः सर्वे देवा वै दिवमास्थिताः ।
हर्षयामासुरुच्चैर्मां सिंहनादतलस्वनैः

tataste prekṣakāḥ sarve devā vai divamāsthitāḥ |
harṣayāmāsuruccairmāṃ siṃhanādatalasvanaiḥ

मत्कार्मुकविनिर्मुक्ता दानवानां महारणे ।
अङ्गेषु रुधिराक्तास्ते विविशुः शलभा इव

matkārmukavinirmuktā dānavānāṃ mahāraṇe |
aṅgeṣu rudhirāktāste viviśuḥ śalabhā iva

ततो हलहलाशब्दः सौभमध्ये व्यवर्धत ।
वध्यतां विशिखैस्तीक्ष्णैः पततां च महार्णवे

tato halahalāśabdaḥ saubhamadhye vyavardhata |
vadhyatāṃ viśikhaistīkṣṇaiḥ patatāṃ ca mahārṇave

ते निकृत्तभुजस्कन्धाः कबन्धाकृतिदर्शनाः ।
नदन्तो भैरवान्नादान्निपतन्ति स्म दानवाः ।
पतितास्तेऽपि भक्ष्यन्ते समुद्रांभोनिवासिभिः

te nikṛttabhujaskandhāḥ kabandhākṛtidarśanāḥ |
nadanto bhairavānnādānnipatanti sma dānavāḥ |
patitāste'pi bhakṣyante samudrāṃbhonivāsibhiḥ

ततो गोक्षीरकुन्देन्दुमृणालरजतप्रभम् ।
जलजं पाञ्चजन्यं वै प्राणेनाहमपूरयम्

tato gokṣīrakundendumṛṇālarajataprabham |
jalajaṃ pāñcajanyaṃ vai prāṇenāhamapūrayam

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तत्र साल्वः सौभपतिस्ततः ।
मायायुद्धेन महता योधयामास मां युधि

tāndṛṣṭvā patitāṃstatra sālvaḥ saubhapatistataḥ |
māyāyuddhena mahatā yodhayāmāsa māṃ yudhi

ततो गदा हलाः प्रासाः शूलशक्तिपरश्चथाः ।
असयः शक्तिकुलिशपाशर्ष्टिकनपाः शराः ।
पट्टसाश्च भुशुण्ड्यश्च प्रपतन्त्यनिशं मयि

tato gadā halāḥ prāsāḥ śūlaśaktiparaścathāḥ |
asayaḥ śaktikuliśapāśarṣṭikanapāḥ śarāḥ |
paṭṭasāśca bhuśuṇḍyaśca prapatantyaniśaṃ mayi

तामहं माययैवाशु प्रतिगृह्य व्यनाशयम् ।
तस्यां हतायां मायायां गिरिशृङ्गैरयोधयत्

tāmahaṃ māyayaivāśu pratigṛhya vyanāśayam |
tasyāṃ hatāyāṃ māyāyāṃ giriśṛṅgairayodhayat

ततोऽभवत्तम इव प्रकाश इव चाभवत् ।
दुर्दिनं सुदिनं चैव शीतमुष्णं च भारत

tato'bhavattama iva prakāśa iva cābhavat |
durdinaṃ sudinaṃ caiva śītamuṣṇaṃ ca bhārata

अङ्गारपांसुवर्षं च शस्त्रवर्षं च भारत ।
एवं मायां प्रकुर्वाणो योधयामास मां रिपुः

aṅgārapāṃsuvarṣaṃ ca śastravarṣaṃ ca bhārata |
evaṃ māyāṃ prakurvāṇo yodhayāmāsa māṃ ripuḥ

विज्ञाय तदहं सर्वं माययैव व्यनाशयम् ।
यथाकालं तु युद्धेन व्यधमं सर्वतः शरैः

vijñāya tadahaṃ sarvaṃ māyayaiva vyanāśayam |
yathākālaṃ tu yuddhena vyadhamaṃ sarvataḥ śaraiḥ

ततो हतायां च मया मायायां युधि दानवः ।
मायामन्यां महाराज चकार मतिमोहिनीम्

tato hatāyāṃ ca mayā māyāyāṃ yudhi dānavaḥ |
māyāmanyāṃ mahārāja cakāra matimohinīm

ततो व्योम महाराज शतसूर्यमिवाभवत् ।
शतचन्द्रं च कौन्तेय सहस्रायुततारकम्

tato vyoma mahārāja śatasūryamivābhavat |
śatacandraṃ ca kaunteya sahasrāyutatārakam

ततो नाज्ञायत तदा दिवारात्रं तथा दिशः ।
ततोऽहं मोहमापन्नः प्रज्ञास्त्रं समयोजयम्

tato nājñāyata tadā divārātraṃ tathā diśaḥ |
tato'haṃ mohamāpannaḥ prajñāstraṃ samayojayam

तदस्त्रमस्तमस्त्रेण विधूतं शरतूलवत् ।
तथा तदभवद्युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् ।
लब्धालोकस्तु राजेन्द्र पुनः शत्रुमयोधयम्

tadastramastamastreṇa vidhūtaṃ śaratūlavat |
tathā tadabhavadyuddhaṃ tumulaṃ romaharṣaṇam |
labdhālokastu rājendra punaḥ śatrumayodhayam