अध्याय 208: युधिष्ठिर का पतिव्रता-माहात्म्य विषयक प्रश्न

ततो युधिष्ठिरो राजा मार्कण्डेयं महाद्युतिम् ।
प्रपच्छ भरतश्रेष्ठ धर्मप्रश्नं स दुर्वचम्

tato yudhiṣṭhiro rājā mārkaṇḍeyaṃ mahādyutim |
prapaccha bharataśreṣṭha dharmapraśnaṃ sa durvacam

श्रोतुमिच्छामि भगवन्स्त्रीणां माहातम्यमुत्तमम् ।
कथ्यमानं त्वया विप्र सूक्ष्मं धर्म्यं च तत्त्वतः

śrotumicchāmi bhagavanstrīṇāṃ māhātamyamuttamam |
kathyamānaṃ tvayā vipra sūkṣmaṃ dharmyaṃ ca tattvataḥ

प्रत्यक्षमिह विप्रर्षे देवा दृश्यन्ति सत्तम ।
सूर्याचन्द्रमसौ वायुः पृथिवी वह्निरेव च

pratyakṣamiha viprarṣe devā dṛśyanti sattama |
sūryācandramasau vāyuḥ pṛthivī vahnireva ca

पिता माता च भगवान्गाव एव च सत्तम ।
यच्चान्यदेव विहितं तच्चापि भृगुनन्दन

pitā mātā ca bhagavāngāva eva ca sattama |
yaccānyadeva vihitaṃ taccāpi bhṛgunandana

मन्येऽहं गुरुवत्सर्वमेकपत्न्यस्तथा स्त्रियः ।
पतिव्रतानां शुश्रूषा दुष्करा प्रतिभाति मे ।
पतिव्रतानां महात्म्यं वक्तुमर्हसि नः प्रभो

manye'haṃ guruvatsarvamekapatnyastathā striyaḥ |
pativratānāṃ śuśrūṣā duṣkarā pratibhāti me |
pativratānāṃ mahātmyaṃ vaktumarhasi naḥ prabho

निरुध्य चेन्द्रियग्रामं मनः संरुध्य चानघ ।
पतिं दैवतवच्चापि चिन्तयन्त्य स्थिता हि या

nirudhya cendriyagrāmaṃ manaḥ saṃrudhya cānagha |
patiṃ daivatavaccāpi cintayantya sthitā hi yā

भगवन्दुष्करं त्वेतत्प्रतिभाति मम प्रभो ।
मातापित्रोश्च शुश्रूषा स्त्रीणां भर्तरि च द्विज

bhagavanduṣkaraṃ tvetatpratibhāti mama prabho |
mātāpitrośca śuśrūṣā strīṇāṃ bhartari ca dvija

स्त्रीणां धर्मात्सुघोराद्धि नान्यं पश्यामि दुष्करम् ।
साध्वाचाराः स्त्रियो ब्र्हमन्कुर्वन्तीह सदादृताः

strīṇāṃ dharmātsughorāddhi nānyaṃ paśyāmi duṣkaram |
sādhvācārāḥ striyo brhamankurvantīha sadādṛtāḥ

दुष्करं खलु कुर्वन्ति पितरो मातरश्च वै ।
एकपत्न्यश्च या नार्यो याश् सत्यं वदन्त्युत

duṣkaraṃ khalu kurvanti pitaro mātaraśca vai |
ekapatnyaśca yā nāryo yāś satyaṃ vadantyuta

कुक्षिणा दशमासांश्च गर्भं संधारयन्ति याः ।
नार्यः कालेन संबूय किमद्भुततरं ततः

kukṣiṇā daśamāsāṃśca garbhaṃ saṃdhārayanti yāḥ |
nāryaḥ kālena saṃbūya kimadbhutataraṃ tataḥ

संशयं परमं प्राप्य वेदनामतुलामपि ।
प्रजायन्ते सुतान्नार्यो दुःखेन महता विभो

saṃśayaṃ paramaṃ prāpya vedanāmatulāmapi |
prajāyante sutānnāryo duḥkhena mahatā vibho

पुष्णन्ति चापि महता स्नेहेन द्विजपुङ्गव ।
चिन्तयन्ति ततश्चापि किंशीलोऽयंभविष्यति

puṣṇanti cāpi mahatā snehena dvijapuṅgava |
cintayanti tataścāpi kiṃśīlo'yaṃbhaviṣyati

याश्च क्रूरेषु सर्वेषु वर्तमाना जुगुप्सिताः ।
स्वकर्म कुर्वन्ति सदा दुष्करं तच्च मे मतम्

yāśca krūreṣu sarveṣu vartamānā jugupsitāḥ |
svakarma kurvanti sadā duṣkaraṃ tacca me matam

क्षत्रधर्मसमाचारतत्त्वं व्याख्याहि मे द्विज ।
धर्मः सुदुर्लभो विप्र नृशंसेन महात्मना

kṣatradharmasamācāratattvaṃ vyākhyāhi me dvija |
dharmaḥ sudurlabho vipra nṛśaṃsena mahātmanā

एतदिच्छामि भगवन्प्रश्नं प्रश्नविदांवर ।
श्रोतुं भृगुकुलश्रेष्ठ शुश्रूषे तव सुव्रत

etadicchāmi bhagavanpraśnaṃ praśnavidāṃvara |
śrotuṃ bhṛgukulaśreṣṭha śuśrūṣe tava suvrata

हन्त तेऽहं समाख्यास्ये प्रश्नमेतं सुदुर्वचम् ।
तत्त्वेन भरतश्रेष्ठ गदतस्तन्निबोध मे

hanta te'haṃ samākhyāsye praśnametaṃ sudurvacam |
tattvena bharataśreṣṭha gadatastannibodha me

मातरंश्रेयसीं तात पितृनन्ये तु मेनिरे ।
दुष्करं कुरुते माता विवर्धयति या प्रजाः

mātaraṃśreyasīṃ tāta pitṛnanye tu menire |
duṣkaraṃ kurute mātā vivardhayati yā prajāḥ

तपसा देवतेज्याभिर्वन्दनेन तितिक्षया ।
सुप्रशस्तैरुपायैश्चापीहन्ते पितरः सुतान्

tapasā devatejyābhirvandanena titikṣayā |
supraśastairupāyaiścāpīhante pitaraḥ sutān

एवं कृच्छ्रेण महता पुत्रं प्राप्य सुदुर्लभम् ।
चिन्तयन्ति सदा वीर कीदृशोऽयं भविष्यति

evaṃ kṛcchreṇa mahatā putraṃ prāpya sudurlabham |
cintayanti sadā vīra kīdṛśo'yaṃ bhaviṣyati

आशंसते हि पुत्रेषु पिता माता च भारत ।
यशः कीर्तिमथैश्वर्यं तेजो धर्मं तथैव च

āśaṃsate hi putreṣu pitā mātā ca bhārata |
yaśaḥ kīrtimathaiśvaryaṃ tejo dharmaṃ tathaiva ca

मातुः पितुश्च राजेन्द्र सततं हितकारिंणोः ।
तयोराशां तु सफलां यः करोति स धर्मवित्

mātuḥ pituśca rājendra satataṃ hitakāriṃṇoḥ |
tayorāśāṃ tu saphalāṃ yaḥ karoti sa dharmavit

पिता माता च राजेन्द्र तुष्यतो यस् नित्यशः ।
इह प्रेत्य च तस्याथ कीर्तिर्धर्मश्र शाश्वतः

pitā mātā ca rājendra tuṣyato yas nityaśaḥ |
iha pretya ca tasyātha kīrtirdharmaśra śāśvataḥ

नैव यज्ञक्रियाः काश्चिन्न श्राद्धं नोपवासकम् ।
या तु भर्तरि शुश्रूषा तया स्वर्गं जयत्युत

naiva yajñakriyāḥ kāścinna śrāddhaṃ nopavāsakam |
yā tu bhartari śuśrūṣā tayā svargaṃ jayatyuta

एतत्प्रकरणं राजन्नधिकृत्य युधिष्ठिर ।
पतिव्रतानां नियतं धर्मं चावाहितः शृणु

etatprakaraṇaṃ rājannadhikṛtya yudhiṣṭhira |
pativratānāṃ niyataṃ dharmaṃ cāvāhitaḥ śṛṇu