अध्याय 204: उदङ्क का तप और विष्णु का वरदान

[श्रुत्वा तु राजा राजर्षेरिन्द्रद्युम्नस्य तत्तथा ।
मार्कण्डेयान्महाभागात्स्वर्गस्य प्रतिपादनम् ॥]

[śrutvā tu rājā rājarṣerindradyumnasya tattathā |
mārkaṇḍeyānmahābhāgātsvargasya pratipādanam ||]

युधिष्ठिरो महाराज पप्रच्छ भरतर्षभ ।
मार्कण्डेयं तपोवृद्धं दीर्घायुषमकल्मषम्

yudhiṣṭhiro mahārāja papraccha bharatarṣabha |
mārkaṇḍeyaṃ tapovṛddhaṃ dīrghāyuṣamakalmaṣam

विदितास्तव धर्मज्ञ देवदानवरक्षसाम् ।
राजवंशाश्च विविधा ऋषिवंशाश्च शाश्वताः

viditāstava dharmajña devadānavarakṣasām |
rājavaṃśāśca vividhā ṛṣivaṃśāśca śāśvatāḥ

न तेऽस्त्यविदितं किंचिदस्मिँल्लोके द्विजोत्तम ।
अथ वेत्सि मुने वंशान्मनुष्योरगरक्षसाम्

na te'styaviditaṃ kiṃcidasmim̐lloke dvijottama |
atha vetsi mune vaṃśānmanuṣyoragarakṣasām

देवगन्धर्वयक्षाणां किन्नराप्सरसां तथा ।
इदमिच्छाम्यहं श्रोतुं तत्त्वे द्विजसत्तम

devagandharvayakṣāṇāṃ kinnarāpsarasāṃ tathā |
idamicchāmyahaṃ śrotuṃ tattve dvijasattama

कुवलाश्व इति ख्यात इक्ष्वाकुकुलसंभवः ।
कथं नाम विपर्यासाद्धुन्धुमारत्वमागतः

kuvalāśva iti khyāta ikṣvākukulasaṃbhavaḥ |
kathaṃ nāma viparyāsāddhundhumāratvamāgataḥ

एतदिच्छामि तत्त्वेन ज्ञातुं भार्गवसत्तम ।
विपर्यस्तं यथा नाम कुवलाश्वस् धीमतः

etadicchāmi tattvena jñātuṃ bhārgavasattama |
viparyastaṃ yathā nāma kuvalāśvas dhīmataḥ

युधिष्ठिरेणैवमुक्तो मार्कण्डेयो महामुनिः ।
धौन्धुमारमुपाख्यानं कथयामास भारत ॥]

yudhiṣṭhireṇaivamukto mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ |
dhaundhumāramupākhyānaṃ kathayāmāsa bhārata ||]

हन्त ते कथयिष्यामि शृणु राजन्युधिष्ठिर ।
धर्मिष्ठमिदमाख्यानं धुन्धुमारस्य तच्छृणु

hanta te kathayiṣyāmi śṛṇu rājanyudhiṣṭhira |
dharmiṣṭhamidamākhyānaṃ dhundhumārasya tacchṛṇu

यथा स राजा ऐक्ष्वाकः कुवलाश्वो महीपतिः ।
धुन्धुमारत्वमगमत्तच्छृणुष्व महीपते

yathā sa rājā aikṣvākaḥ kuvalāśvo mahīpatiḥ |
dhundhumāratvamagamattacchṛṇuṣva mahīpate

महर्षिर्विश्रुतस्तात उदङ्क इति भारत ।
मरुधन्वसु रम्येषु आश्रमस्तस्य कौरव

maharṣirviśrutastāta udaṅka iti bhārata |
marudhanvasu ramyeṣu āśramastasya kaurava

उदङ्कस्तु महाराज तपोतप्यत्सुदुश्चरम् ।
आरिराधयिषुर्विष्णुं बहून्वर्षगणान्विभुः

udaṅkastu mahārāja tapotapyatsuduścaram |
ārirādhayiṣurviṣṇuṃ bahūnvarṣagaṇānvibhuḥ

तस्य प्रीतः स भगवान्साक्षाद्दर्शनमेयिवान् ।
दृष्ट्वा महर्षिस्तद्ब्रह्म तुष्टाव विविधैः स्तवैः

tasya prītaḥ sa bhagavānsākṣāddarśanameyivān |
dṛṣṭvā maharṣistadbrahma tuṣṭāva vividhaiḥ stavaiḥ

त्वया देव प्रजाः सर्वाः ससुरासुरमानवाः ।
स्थावराणि च भूतानि जङ्गमानि तथैव च

tvayā deva prajāḥ sarvāḥ sasurāsuramānavāḥ |
sthāvarāṇi ca bhūtāni jaṅgamāni tathaiva ca

ब्रह्म वेदाश्च वेद्यं च त्वया सृष्टं महाद्युते ।
शिरस्ते गगनं देव नेत्रे शशिदिवाकरौ

brahma vedāśca vedyaṃ ca tvayā sṛṣṭaṃ mahādyute |
śiraste gaganaṃ deva netre śaśidivākarau

निःश्वासः पवनश्चापि तेजोऽग्निश्च तवाच्युत ।
बाहवस्ते दिशः सर्वाः कुक्षिश्चापि महार्णवः

niḥśvāsaḥ pavanaścāpi tejo'gniśca tavācyuta |
bāhavaste diśaḥ sarvāḥ kukṣiścāpi mahārṇavaḥ

ऊरू ते पर्वता देव स्वं नाभिर्मधुसूदन ।
पादौ ते पृथिवी चैव रोमाण्योषधयस्तथा

ūrū te parvatā deva svaṃ nābhirmadhusūdana |
pādau te pṛthivī caiva romāṇyoṣadhayastathā

इन्द्रसोमाग्निवरुणा देवासुरमहोरगाः ।
प्रह्वास्त्वामुपतिष्ठन्ति स्तुवन्तो विविधैः स्तवैः

indrasomāgnivaruṇā devāsuramahoragāḥ |
prahvāstvāmupatiṣṭhanti stuvanto vividhaiḥ stavaiḥ

त्वया व्याप्तानि सर्वाणि भूतानि भुवनेश्वर ।
योगिनः सुमहावीर्याः स्तुवन्ति त्वां महर्षयः

tvayā vyāptāni sarvāṇi bhūtāni bhuvaneśvara |
yoginaḥ sumahāvīryāḥ stuvanti tvāṃ maharṣayaḥ

त्वयि तुष्टे जगच्छान्तं त्वयि क्रुद्धे महद्भयम् ।
भयानामपनेतासि त्वमेकः पुरुषोत्तम

tvayi tuṣṭe jagacchāntaṃ tvayi kruddhe mahadbhayam |
bhayānāmapanetāsi tvamekaḥ puruṣottama

देवानां मानुषाणां च सर्वभूतसुखावहः ।
त्रिभिर्विक्रमणैर्देव त्रयो लोकास्त्वया वृताः

devānāṃ mānuṣāṇāṃ ca sarvabhūtasukhāvahaḥ |
tribhirvikramaṇairdeva trayo lokāstvayā vṛtāḥ

असुराणां समृद्धानां विनाशश्च त्वया कृतः ।
तव विक्रमणैर्देवा निर्वाणमगमन्परम्

asurāṇāṃ samṛddhānāṃ vināśaśca tvayā kṛtaḥ |
tava vikramaṇairdevā nirvāṇamagamanparam

पराभवं च दैत्येन्द्रास्त्वयि क्रुद्धे महाद्युते ।
त्वं हि कर्ता विकर्ता च भूतानामिह सर्वशः ।
आराधयित्वा त्वां देवाः सुखमेधन्ति नित्यशः

parābhavaṃ ca daityendrāstvayi kruddhe mahādyute |
tvaṃ hi kartā vikartā ca bhūtānāmiha sarvaśaḥ |
ārādhayitvā tvāṃ devāḥ sukhamedhanti nityaśaḥ

एवं स्तुतो हृषीकेश उदङ्केन महात्मना ।
उदङ्कमब्रवीद्विष्णुः प्रीतस्तेऽहं वरं वृणु

evaṃ stuto hṛṣīkeśa udaṅkena mahātmanā |
udaṅkamabravīdviṣṇuḥ prītaste'haṃ varaṃ vṛṇu

पर्याप्तो मे वरो ह्येष यदहं दृष्टवान्हरिम् ।
पुरुषं शाश्वतं दिव्यं स्रष्टारं जगतः प्रभुम्

paryāpto me varo hyeṣa yadahaṃ dṛṣṭavānharim |
puruṣaṃ śāśvataṃ divyaṃ sraṣṭāraṃ jagataḥ prabhum

प्रीतस्तेऽहमलौल्येन भक्त्या तव च सत्तम ।
अवश्यं हि त्वया ब्रह्मन्मत्तो ग्राह्यो वरो द्विज

prītaste'hamalaulyena bhaktyā tava ca sattama |
avaśyaṃ hi tvayā brahmanmatto grāhyo varo dvija

एवं स च्छन्द्यमानस्तु वरेण हरिणा तदा ।
उदङ्कः प्राञ्जलिर्वव्रे वरं भरतसत्तम

evaṃ sa cchandyamānastu vareṇa hariṇā tadā |
udaṅkaḥ prāñjalirvavre varaṃ bharatasattama

यदि मे भगवन्प्रीतः पुण्डरीकनिभेक्षण ।
धर्मे सत्ये दमे चैव बुद्धिर्भवतु मे सदा ।
अभ्यासश्च भवेद्भक्त्या त्वयि नित्यं ममेश्वर

yadi me bhagavanprītaḥ puṇḍarīkanibhekṣaṇa |
dharme satye dame caiva buddhirbhavatu me sadā |
abhyāsaśca bhavedbhaktyā tvayi nityaṃ mameśvara

सर्वमेतद्धि भविता मत्प्रसादात्तव द्विज

sarvametaddhi bhavitā matprasādāttava dvija

प्रतिभास्यति योगश्च येन युक्तो दिवौकसाम् ।
त्रयाणामपि लोकानां महत्कार्यं करिष्यसि

pratibhāsyati yogaśca yena yukto divaukasām |
trayāṇāmapi lokānāṃ mahatkāryaṃ kariṣyasi

उत्सादनार्थं लोकानां धुन्धुर्नाम महासुरः ।
तपस्यति तपो घोरं शृणु यस्तं हनिष्यति

utsādanārthaṃ lokānāṃ dhundhurnāma mahāsuraḥ |
tapasyati tapo ghoraṃ śṛṇu yastaṃ haniṣyati

[राजा हि वीर्यवांस्तात इक्ष्वाकुरपराजितः]
बृहदश्व इति ख्यातो भविष्यति महीपतिः

[rājā hi vīryavāṃstāta ikṣvākuraparājitaḥ]
bṛhadaśva iti khyāto bhaviṣyati mahīpatiḥ

तस्य पुत्रः शुचिर्दान्तः कुवलाश्व इति श्रुतः ।
स योगबलामास्थाय मामकं पार्थिवोत्तमः ।
शासनात्तव विप्रर्षे धुन्धुमारो भविष्यति

tasya putraḥ śucirdāntaḥ kuvalāśva iti śrutaḥ |
sa yogabalāmāsthāya māmakaṃ pārthivottamaḥ |
śāsanāttava viprarṣe dhundhumāro bhaviṣyati

उदङ्कमेवमुक्त्वा तु विष्णुरन्तरधीयत

udaṅkamevamuktvā tu viṣṇurantaradhīyata