अध्याय 2: शौनक का युधिष्ठिर को शोक और तृष्णा पर उपदेश

प्रभातायां तु शर्वर्यां तेषामक्लिष्टकर्मणाम् ।
वनं यियासतां विप्रास्तस्थुर्भिक्षाभुजोऽग्रतः ।
तानुवाच ततो राजा कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः

prabhātāyāṃ tu śarvaryāṃ teṣāmakliṣṭakarmaṇām |
vanaṃ yiyāsatāṃ viprāstasthurbhikṣābhujo'grataḥ |
tānuvāca tato rājā kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ

वयं हि हृतसर्वस्वा हृतराज्या हृतश्रियः ।
फलमूलामिषाहारा वनं यास्याम दुःखिताः

vayaṃ hi hṛtasarvasvā hṛtarājyā hṛtaśriyaḥ |
phalamūlāmiṣāhārā vanaṃ yāsyāma duḥkhitāḥ

वनं च दोषबहुलं बहुव्यालसरीसृपम् ।
परिक्लेशश्चवो मन्ये ध्रुवं तत्र भविष्यति

vanaṃ ca doṣabahulaṃ bahuvyālasarīsṛpam |
parikleśaścavo manye dhruvaṃ tatra bhaviṣyati

ब्राह्मणानां परिक्लेशो दैवतान्यपि सादयेत् ।
किंपुनर्मामितो विप्रा निवर्तध्वं यथेष्टतः

brāhmaṇānāṃ parikleśo daivatānyapi sādayet |
kiṃpunarmāmito viprā nivartadhvaṃ yatheṣṭataḥ

गतिर्या भवतां राजंस्तां वयं गन्तुमुद्यताः ।
नार्हथास्मान्परित्यक्तुं भक्तान्सद्धर्मदर्शिन

gatiryā bhavatāṃ rājaṃstāṃ vayaṃ gantumudyatāḥ |
nārhathāsmānparityaktuṃ bhaktānsaddharmadarśina

स्नेहकर्माणि भक्तेषु दैवतान्यपि कुर्वते ।
विशेषतो ब्राह्मणेषु सदाचारावलम्बिषु

snehakarmāṇi bhakteṣu daivatānyapi kurvate |
viśeṣato brāhmaṇeṣu sadācārāvalambiṣu

ममापि परमा भक्तिर्ब्राह्मणेषु सदा द्विजाः ।
सहायविपरिभ्रंशस्त्वयं सादयतीव माम्

mamāpi paramā bhaktirbrāhmaṇeṣu sadā dvijāḥ |
sahāyaviparibhraṃśastvayaṃ sādayatīva mām

आहरेयुर्हि ये सर्वे फलमूलमृगांस्तथा ।
त इमे शोकजैर्दुःखैर्भ्रातरो मे विमोहिताः

āhareyurhi ye sarve phalamūlamṛgāṃstathā |
ta ime śokajairduḥkhairbhrātaro me vimohitāḥ

द्रौपद्या विप्रकर्षेण राज्यापहरणेन च ।
दुःखार्दितानिमान्क्लेशैर्नाहं योक्तुमिहोत्सहे

draupadyā viprakarṣeṇa rājyāpaharaṇena ca |
duḥkhārditānimānkleśairnāhaṃ yoktumihotsahe

अस्मत्पोषणजा चिन्ता मा भूत्ते हृदि पार्थिव ।
स्वयमाहृत्य वन्यानि त्वानुयास्यामहे वयम्

asmatpoṣaṇajā cintā mā bhūtte hṛdi pārthiva |
svayamāhṛtya vanyāni tvānuyāsyāmahe vayam

अनुध्यानेन जप्येन विधास्यामः शिव तव ।
कथाभिश्चानुकूलाभिः सह रंस्यामहे वने

anudhyānena japyena vidhāsyāmaḥ śiva tava |
kathābhiścānukūlābhiḥ saha raṃsyāmahe vane

एवमेतन्न संदेहो रमेयं ब्राह्मणैः सह ।
न्यूनभावात्तु पश्यामि प्रत्यादेशमिवात्मनः

evametanna saṃdeho rameyaṃ brāhmaṇaiḥ saha |
nyūnabhāvāttu paśyāmi pratyādeśamivātmanaḥ

कथं द्रक्ष्यामि वः सर्वान्स्वयमाहृत्य भोजिनः ।
मद्भक्त्या क्लिश्यतोऽनर्हान्धिक्पापान्धृतराष्ट्रजान्

kathaṃ drakṣyāmi vaḥ sarvānsvayamāhṛtya bhojinaḥ |
madbhaktyā kliśyato'narhāndhikpāpāndhṛtarāṣṭrajān

इत्युक्त्वा नृपतिः शोचन्निषसाद महीतले

ityuktvā nṛpatiḥ śocanniṣasāda mahītale

तमध्यात्मरतो विद्वाञ्शौनको नाम वै द्विजः ।
योगे साङ्ख्ये च कुशलो राजानमिदमब्रवीत्

tamadhyātmarato vidvāñśaunako nāma vai dvijaḥ |
yoge sāṅkhye ca kuśalo rājānamidamabravīt

शोकस्थानसहस्राणि हर्षस्थानशतानि च ।
दिवसेदिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम्

śokasthānasahasrāṇi harṣasthānaśatāni ca |
divasedivase mūḍhamāviśanti na paṇḍitam

न हि ज्ञानविरुद्धेषु बहुदोषेषु कर्मसु ।
श्रेयोघातिषु सज्जन्ते बुद्धिमन्तो भवद्विधाः

na hi jñānaviruddheṣu bahudoṣeṣu karmasu |
śreyoghātiṣu sajjante buddhimanto bhavadvidhāḥ

अष्टाङ्गां बुद्धिमाहुर्यां सर्वाश्रेयोभिघातिनीम् ।
श्रुतिस्मृतिसमायुक्तां राजन्सा त्वय्यवस्थिता

aṣṭāṅgāṃ buddhimāhuryāṃ sarvāśreyobhighātinīm |
śrutismṛtisamāyuktāṃ rājansā tvayyavasthitā

शुश्रूषा श्रवणं चैव ग्रहणं धारणं तथा ।
ऊहापोहोऽर्थविज्ञानं तत्वज्ञानं च धीगुणाः

śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā |
ūhāpoho'rthavijñānaṃ tatvajñānaṃ ca dhīguṇāḥ

अर्थकृच्छ्रेषु दुर्गेषु व्यापत्सु स्वजनेष्वपि ।
शारीरमानसैर्दुःखैर्न सीदन्ति भवद्विधाः

arthakṛcchreṣu durgeṣu vyāpatsu svajaneṣvapi |
śārīramānasairduḥkhairna sīdanti bhavadvidhāḥ

श्रूयतां चाभिधास्यामि जनकेन यथा पुरा ।
आत्मव्यवस्थानकरागीताः श्लोका महात्मना

śrūyatāṃ cābhidhāsyāmi janakena yathā purā |
ātmavyavasthānakarāgītāḥ ślokā mahātmanā

मनोदेहसमुत्थाभ्यां दुःखाभ्यामर्दितं जगत् ।
तयोर्व्याससमासाभ्यांशमोपायमिमं शृणु

manodehasamutthābhyāṃ duḥkhābhyāmarditaṃ jagat |
tayorvyāsasamāsābhyāṃśamopāyamimaṃ śṛṇu

व्याधेरनिष्टसंस्पर्शाच्छ्रमादिष्टविवर्जनात् ।
दुःखं चतुर्भिः शारीरं कारणैः संप्रवर्तते

vyādheraniṣṭasaṃsparśācchramādiṣṭavivarjanāt |
duḥkhaṃ caturbhiḥ śārīraṃ kāraṇaiḥ saṃpravartate

तदा तत्प्रतिकाराच्च सततं चाविचिन्तनात् ।
आधिव्याधिप्रशमनं क्रियायोगबलेन तु

tadā tatpratikārācca satataṃ cāvicintanāt |
ādhivyādhipraśamanaṃ kriyāyogabalena tu

मतिमन्तो व्यथोपेताः शमं प्रागेव कुर्वते ।
मानसस्य प्रियाख्यानैः संभोगोपनयैर्नृणाम्

matimanto vyathopetāḥ śamaṃ prāgeva kurvate |
mānasasya priyākhyānaiḥ saṃbhogopanayairnṛṇām

मानसेन हि दुःखेन शरीरमुपतप्यते ।
अयःपिण्डेन तप्तेन कुम्भसंस्थमिवोदकम्

mānasena hi duḥkhena śarīramupatapyate |
ayaḥpiṇḍena taptena kumbhasaṃsthamivodakam

मानसं शमयेत्तस्माज्ज्ञानेनाग्निमिवाम्बुना ।
प्रशन्ते मानसे दुःखे शारीरमुपशाम्यति

mānasaṃ śamayettasmājjñānenāgnimivāmbunā |
praśante mānase duḥkhe śārīramupaśāmyati

मनसो दुःखमूलं तु स्नेह इत्युपलभ्यते ।
स्नेहात्तु सज्जते जन्तुर्दुःखयोगमुपैति च

manaso duḥkhamūlaṃ tu sneha ityupalabhyate |
snehāttu sajjate janturduḥkhayogamupaiti ca

स्नेहमूलानि दुःखानि स्नेहजानि भयानि च ।
शोकहर्षौ तथायासः सर्वं स्नेहात्प्रवर्तते

snehamūlāni duḥkhāni snehajāni bhayāni ca |
śokaharṣau tathāyāsaḥ sarvaṃ snehātpravartate

स्नेहात्कारुण्यरागौ च प्रजास्वीर्ष्यादयस्तथा ।
अश्रेयस्कावुभावेतौ पूर्वस्तत्र गुरुः स्मृतः

snehātkāruṇyarāgau ca prajāsvīrṣyādayastathā |
aśreyaskāvubhāvetau pūrvastatra guruḥ smṛtaḥ

कोटराग्निर्यथाऽशेषं समूलं पादपं दहेत् ।
धर्मार्थिनं तथाऽल्पोपि रागदोषो विनाशयेत्

koṭarāgniryathā'śeṣaṃ samūlaṃ pādapaṃ dahet |
dharmārthinaṃ tathā'lpopi rāgadoṣo vināśayet

विप्रयोगे न तु त्यागी दोषदर्शी समागमे ।
विरागं भजते जन्तुर्निर्वैरो निष्परिग्रहः

viprayoge na tu tyāgī doṣadarśī samāgame |
virāgaṃ bhajate janturnirvairo niṣparigrahaḥ

तस्मात्स्नेहं स्वपक्षेभ्यो मित्रेभ्यो धनसंचयात् ।
स्वशरीरसमुत्थं च ज्ञानेन विनिवर्तयेत्

tasmātsnehaṃ svapakṣebhyo mitrebhyo dhanasaṃcayāt |
svaśarīrasamutthaṃ ca jñānena vinivartayet

ज्ञानान्वितेषु युक्तेषु शास्त्रज्ञेषु कृतात्मसु ।
न तेषु सज्जते स्नेहः पद्मपत्रेष्विवोदकम्

jñānānviteṣu yukteṣu śāstrajñeṣu kṛtātmasu |
na teṣu sajjate snehaḥ padmapatreṣvivodakam

रागाभिभूतः पुरुषः कामेन परिकृष्यते ।
इच्छा संजायते तस्य ततस्तृष्णा विवर्धते

rāgābhibhūtaḥ puruṣaḥ kāmena parikṛṣyate |
icchā saṃjāyate tasya tatastṛṣṇā vivardhate

तृष्णा हि सर्वपापिष्ठा नित्योद्देगकरी नृणाम् ।
अधर्मबहुला चैव घोरा पापानुबन्धिनी

tṛṣṇā hi sarvapāpiṣṭhā nityoddegakarī nṛṇām |
adharmabahulā caiva ghorā pāpānubandhinī

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः ।
योसौ प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णांत्यजतः सुखम्

yā dustyajā durmatibhiryā na jīryati jīryataḥ |
yosau prāṇāntiko rogastāṃ tṛṣṇāṃtyajataḥ sukham

अनाद्यन्ता तु सा तृष्णा अन्तर्देहगता नृणाम् ।
विनाशयति भूतानि अयोनिज इवानलः

anādyantā tu sā tṛṣṇā antardehagatā nṛṇām |
vināśayati bhūtāni ayonija ivānalaḥ

यथैधः स्वसमुत्थेन वह्निना नाशमृच्छति ।
तथाऽकृतात्मा लोभेन सहजेन विनश्यति

yathaidhaḥ svasamutthena vahninā nāśamṛcchati |
tathā'kṛtātmā lobhena sahajena vinaśyati

राजतः सलिलादग्नेश्चोरतः स्वजनादपि ।
अर्थिभ्यः कालतस्तस्मान्नित्यमर्थवतां भयम् ।
भयमर्थवतां नित्यं मृत्योः प्राणभृतामिव

rājataḥ salilādagneścorataḥ svajanādapi |
arthibhyaḥ kālatastasmānnityamarthavatāṃ bhayam |
bhayamarthavatāṃ nityaṃ mṛtyoḥ prāṇabhṛtāmiva

यथा ह्याभिषमाकाशे पक्षिभिः श्वापदैर्भुवि ।
भक्ष्यते सलिले मत्स्यैस्तथा सर्वेण वित्तवान्

yathā hyābhiṣamākāśe pakṣibhiḥ śvāpadairbhuvi |
bhakṣyate salile matsyaistathā sarveṇa vittavān

अर्थ एव हि केषांचिदनर्थं भजते नृणाम् ।
अर्थश्रेयसि चासक्तो न श्रेयो विन्दते नरः ।
तस्मादर्थागमाः सर्वे मनोमोहविवर्धनाः

artha eva hi keṣāṃcidanarthaṃ bhajate nṛṇām |
arthaśreyasi cāsakto na śreyo vindate naraḥ |
tasmādarthāgamāḥ sarve manomohavivardhanāḥ

कार्पण्यं दर्पमानौ च भयमुद्वेग एव च ।
अर्थजानि विदुः प्राज्ञा दुःखान्येतानि देहिनाम्

kārpaṇyaṃ darpamānau ca bhayamudvega eva ca |
arthajāni viduḥ prājñā duḥkhānyetāni dehinām

अर्थस्योपार्जने दुःखमार्जितानां च रक्षणे ।
नाशे दुःखं व्यये दुःखं घ्नन्ति चैवार्थकारणात्

arthasyopārjane duḥkhamārjitānāṃ ca rakṣaṇe |
nāśe duḥkhaṃ vyaye duḥkhaṃ ghnanti caivārthakāraṇāt

अर्था दुःखं परित्यक्तुं पालिताश्चैव शत्रवः ।
दुःखेन चाधिगम्यन्ते तेषां नाशं न चिन्तयेत्

arthā duḥkhaṃ parityaktuṃ pālitāścaiva śatravaḥ |
duḥkhena cādhigamyante teṣāṃ nāśaṃ na cintayet

असन्तोषपरा मूढाः संतोषं यान्ति पण्डिताः ।
अन्तो नास्ति पिपासायाः संतोषः परमं सुखम् ।
तस्मात्संतोषमेवेह परं पश्यन्ति पण्डितः

asantoṣaparā mūḍhāḥ saṃtoṣaṃ yānti paṇḍitāḥ |
anto nāsti pipāsāyāḥ saṃtoṣaḥ paramaṃ sukham |
tasmātsaṃtoṣameveha paraṃ paśyanti paṇḍitaḥ

अनित्यं यौवनं रूपं जीवितं रत्नसंचयः ।
ऐश्वर्यं प्रियसंवासो गृद्ध्येत्तत्र न पण्डितः

anityaṃ yauvanaṃ rūpaṃ jīvitaṃ ratnasaṃcayaḥ |
aiśvaryaṃ priyasaṃvāso gṛddhyettatra na paṇḍitaḥ

त्यजेत स च यांस्तस्मात्तज्जान्क्लेशान्सहेत च ।
न हि संचयवान्कश्चिद्दृश्यते निरुपद्रवः ।
अतश्च धार्मिकैः पुम्भिरनीहार्थः प्रशस्यते

tyajeta sa ca yāṃstasmāttajjānkleśānsaheta ca |
na hi saṃcayavānkaściddṛśyate nirupadravaḥ |
ataśca dhārmikaiḥ pumbhiranīhārthaḥ praśasyate

धर्मार्थं यस्य वित्तेहा वरं तस्य नरीहता ।
प्रक्षालनाद्धि पङ्कस्य श्रेयो ह्यस्पर्शनं नृणाम्

dharmārthaṃ yasya vittehā varaṃ tasya narīhatā |
prakṣālanāddhi paṅkasya śreyo hyasparśanaṃ nṛṇām

युधिष्ठिरैवमर्थेषु न स्पृहां कर्तुमर्हसि ।
धर्मेण यदि ते कार्यं विमुक्तेच्छो भवार्थतः

yudhiṣṭhiraivamartheṣu na spṛhāṃ kartumarhasi |
dharmeṇa yadi te kāryaṃ vimukteccho bhavārthataḥ

नार्थोपभोगलिप्सार्थमियमर्थेप्सुता मम ।
भरणार्थं तु विप्राणां ब्रह्मन्काङ्क्षे न लोभतः

nārthopabhogalipsārthamiyamarthepsutā mama |
bharaṇārthaṃ tu viprāṇāṃ brahmankāṅkṣe na lobhataḥ

कथं ह्यस्मद्विधो ब्रह्मन्वर्तमानो गृहाश्रमे ।
भरणं पालनं चापि न कुर्यादनुयायिनाम्

kathaṃ hyasmadvidho brahmanvartamāno gṛhāśrame |
bharaṇaṃ pālanaṃ cāpi na kuryādanuyāyinām

संविभागो हि भूतानां सर्वेषामेव दृश्यते ।
तथैवापचमानेभ्यः प्रदेयं गृहमेधिना

saṃvibhāgo hi bhūtānāṃ sarveṣāmeva dṛśyate |
tathaivāpacamānebhyaḥ pradeyaṃ gṛhamedhinā

तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदाचन

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadācana

देयमार्तस्य शयनं स्थितश्रान्तस्य चासनम् ।
तृषितस्य च पानीयं क्षुधितस्य च भोजनम्

deyamārtasya śayanaṃ sthitaśrāntasya cāsanam |
tṛṣitasya ca pānīyaṃ kṣudhitasya ca bhojanam

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
उत्थाय चासनं दद्यादेष धर्मः सनातनः ।
प्रत्युत्थायाभिगमनं कुर्यान्न्यायेन चार्चनाम्

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām |
utthāya cāsanaṃ dadyādeṣa dharmaḥ sanātanaḥ |
pratyutthāyābhigamanaṃ kuryānnyāyena cārcanām

अग्निहोत्रमनड्वांश्च ज्ञातयोऽतिथिवान्धवाः ।
पुत्रा दाराश्च भृत्याश्च निर्दहेयुरपूजिताः

agnihotramanaḍvāṃśca jñātayo'tithivāndhavāḥ |
putrā dārāśca bhṛtyāśca nirdaheyurapūjitāḥ

आत्मार्थं पाचयेन्नान्नं न वृथा घातयेत्पशून् ।
न चैकः स्वयमश्नीयाद्विधिवर्जं न निर्वपेत्

ātmārthaṃ pācayennānnaṃ na vṛthā ghātayetpaśūn |
na caikaḥ svayamaśnīyādvidhivarjaṃ na nirvapet

श्वभ्यश्च श्वपचेभ्यश्च वयोभ्यश्चावपेद्भुवि ।
वैश्वदेवं हि नामैतत्सायं प्रातश्च दीयते

śvabhyaśca śvapacebhyaśca vayobhyaścāvapedbhuvi |
vaiśvadevaṃ hi nāmaitatsāyaṃ prātaśca dīyate

विघसाशी भवेत्तस्मान्नित्यं चामृतभोजनः ।
विघसो भुक्तशेषं तु यज्ञशेषं तथाऽमृतम्

vighasāśī bhavettasmānnityaṃ cāmṛtabhojanaḥ |
vighaso bhuktaśeṣaṃ tu yajñaśeṣaṃ tathā'mṛtam

चक्षुर्दद्यान्मनो दद्याद्वाचं दद्याच्च सूनृताम् ।
अनुव्रजेदुपासीत स यज्ञः पञ्चदक्षिणः

cakṣurdadyānmano dadyādvācaṃ dadyācca sūnṛtām |
anuvrajedupāsīta sa yajñaḥ pañcadakṣiṇaḥ

यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमद्वनि वर्तते ।
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय तस्य पुण्यफलं महत्

yo dadyādaparikliṣṭamannamadvani vartate |
śrāntāyādṛṣṭapūrvāya tasya puṇyaphalaṃ mahat

एवं यो वर्तते वृत्तिं वर्तमानो गृहाश्रमे ।
तस्य धर्मं परंप्राहुः कथं वा विप्र मन्यसे

evaṃ yo vartate vṛttiṃ vartamāno gṛhāśrame |
tasya dharmaṃ paraṃprāhuḥ kathaṃ vā vipra manyase

अहो बत महत्कष्टं विपरीतमिदं जगत् ।
येनापत्रपते साधुरसाधुस्तेन तुष्यति

aho bata mahatkaṣṭaṃ viparītamidaṃ jagat |
yenāpatrapate sādhurasādhustena tuṣyati

शिश्नोदरकृतेऽप्राज्ञः करोति विषसं बहु ।
मोहरागवशाक्रान्त इन्द्रियार्थवशानुगः

śiśnodarakṛte'prājñaḥ karoti viṣasaṃ bahu |
moharāgavaśākrānta indriyārthavaśānugaḥ

ह्रियते बुध्यमानोपि नरो हारिभिरिन्द्रियैः ।
विमूढसंज्ञो दुष्टाश्वैरुद्धान्तैरिव सारथिः

hriyate budhyamānopi naro hāribhirindriyaiḥ |
vimūḍhasaṃjño duṣṭāśvairuddhāntairiva sārathiḥ

षडिन्द्रियाणि विषयं समागच्छन्ति वै यदा ।
तद्रा प्रादुर्भवत्यषां पूर्वसंकल्पजं मनः

ṣaḍindriyāṇi viṣayaṃ samāgacchanti vai yadā |
tadrā prādurbhavatyaṣāṃ pūrvasaṃkalpajaṃ manaḥ

मनो यस्येन्द्रियस्येह विषयान्याति सेवितुम् ।
वस्यौत्सुक्यं संभवति प्रवृत्तिश्चोपजायते

mano yasyendriyasyeha viṣayānyāti sevitum |
vasyautsukyaṃ saṃbhavati pravṛttiścopajāyate

ततः संकल्पवीर्येण कामेन विषयेषुभिः ।
विद्धः पतति लोभाग्नौज्योतिर्लोभात्पतङ्गवत्

tataḥ saṃkalpavīryeṇa kāmena viṣayeṣubhiḥ |
viddhaḥ patati lobhāgnaujyotirlobhātpataṅgavat

ततो दारैर्विहारैश्च मोहितश्च यथेप्सया ।
महामोहमुखे मग्नो नात्मानमवबुध्यते

tato dārairvihāraiśca mohitaśca yathepsayā |
mahāmohamukhe magno nātmānamavabudhyate

एवं पतति संसारे तासुतास्विह योनिषु ।
अविद्याकर्मतृष्णाभिर्भ्राम्यमाणोऽथ चक्रवत्

evaṃ patati saṃsāre tāsutāsviha yoniṣu |
avidyākarmatṛṣṇābhirbhrāmyamāṇo'tha cakravat

ब्रह्मादिषु तृणान्तेषु भूतेषु परिवर्तते ।
जले भुवि तथाऽऽकाशे जायमानः पुनःपुनः

brahmādiṣu tṛṇānteṣu bhūteṣu parivartate |
jale bhuvi tathā''kāśe jāyamānaḥ punaḥpunaḥ

अबुधानां गतिस्त्वेषा बुधानामपि मे शृणु ।
ये धर्मे श्रेयसि रता विमोक्षरतयो जनाः

abudhānāṃ gatistveṣā budhānāmapi me śṛṇu |
ye dharme śreyasi ratā vimokṣaratayo janāḥ

तदिदं वेदवचनं कुरु कर्म त्यजेति च ।
तस्माद्धर्मानिमान्सर्वान्नाभिमानात्समाचरेत्

tadidaṃ vedavacanaṃ kuru karma tyajeti ca |
tasmāddharmānimānsarvānnābhimānātsamācaret

इज्याध्ययनदानानि तपः सत्यं क्षमा दमः ।
अलोभ इतिमार्गोऽयं धर्ममस्याष्टविधः स्मृतः

ijyādhyayanadānāni tapaḥ satyaṃ kṣamā damaḥ |
alobha itimārgo'yaṃ dharmamasyāṣṭavidhaḥ smṛtaḥ

अत्र पूर्वश्चतुर्वर्गः पितृयाणपथे स्थितः ।
कर्तव्यमिति यत्कार्यं नाभिमानात्समाचरेत्

atra pūrvaścaturvargaḥ pitṛyāṇapathe sthitaḥ |
kartavyamiti yatkāryaṃ nābhimānātsamācaret

उत्तरो देवयानस्तु सद्भिराचरितः सदा ।
अष्टाङ्गेनैव मार्गेण विशुद्धात्मा समाचरेत्

uttaro devayānastu sadbhirācaritaḥ sadā |
aṣṭāṅgenaiva mārgeṇa viśuddhātmā samācaret

सम्यक्संकल्पसंबन्धात्सम्यक्चेन्द्रियनिग्रहात् ।
सम्यग्द्व्रतविशेषाच्च सम्यक्च गुरुसेवनात्

samyaksaṃkalpasaṃbandhātsamyakcendriyanigrahāt |
samyagdvrataviśeṣācca samyakca gurusevanāt

सम्यगाहारयोगाच्च सम्यक्चाध्ययनागमात् ।
सम्यक्कर्मोपसंन्यासात्सम्यक्चित्तनिरोधनात्

samyagāhārayogācca samyakcādhyayanāgamāt |
samyakkarmopasaṃnyāsātsamyakcittanirodhanāt

एवं कर्माणि कुर्वन्ति संसारविजिगीषवः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता ऐश्वर्यवशमागताः

evaṃ karmāṇi kurvanti saṃsāravijigīṣavaḥ |
rāgadveṣavinirmuktā aiśvaryavaśamāgatāḥ

रुद्राः साध्यास्तथाऽऽदित्या वसवोऽथ तथाश्विनौ ।
योगैश्वर्येण संयुक्ता धारयन्ति प्रजा इमाः

rudrāḥ sādhyāstathā''dityā vasavo'tha tathāśvinau |
yogaiśvaryeṇa saṃyuktā dhārayanti prajā imāḥ

तथा त्वमपि कौन्तेय शममास्थाय पुष्कलम् ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ योगसिद्धिं च भारत

tathā tvamapi kaunteya śamamāsthāya puṣkalam |
tapasā siddhimanviccha yogasiddhiṃ ca bhārata

पितृमातृमयी सिद्धिः प्राप्ता कर्ममयी च ते ।
तपसा सिद्धिमन्विच्छ द्विजानां भरणाय वै

pitṛmātṛmayī siddhiḥ prāptā karmamayī ca te |
tapasā siddhimanviccha dvijānāṃ bharaṇāya vai

सिद्धा हि यद्यदिच्छन्ति कुर्वते तदनुग्रहम् ।
तस्मात्तपः समास्थाय कुरुष्वात्ममनोरथम्

siddhā hi yadyadicchanti kurvate tadanugraham |
tasmāttapaḥ samāsthāya kuruṣvātmamanoratham