अध्याय 186: कर्म जीव के साथ कैसे चलता है

तं विवक्षन्तमालक्ष्यकुरुराजो महामुनिम् ।
कथासंजननार्थाय चोदयामास पाण्डवः

taṃ vivakṣantamālakṣyakururājo mahāmunim |
kathāsaṃjananārthāya codayāmāsa pāṇḍavaḥ

भवान्दैवतदैत्यानामृषीणां च महात्मनाम् ।
राजर्षीणां च सर्वेषां चरितज्ञः पुरातनः

bhavāndaivatadaityānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
rājarṣīṇāṃ ca sarveṣāṃ caritajñaḥ purātanaḥ

सेव्यश्चोपासितव्यश् मतो नः काङ्क्षितश्चिरम् ।
अयं च देवकीपुत्रः प्राप्तोऽस्मानवलोककः

sevyaścopāsitavyaś mato naḥ kāṅkṣitaściram |
ayaṃ ca devakīputraḥ prāpto'smānavalokakaḥ

भ्रमत्येव हि मे बुद्धिर्दृष्ट्वाऽऽत्मानं सुखाच्च्युतम् ।
धार्तराष्ट्रांश्च रदुर्त्तानृद्ध्यतः प्रेक्ष्य सर्वशः

bhramatyeva hi me buddhirdṛṣṭvā''tmānaṃ sukhāccyutam |
dhārtarāṣṭrāṃśca radurttānṛddhyataḥ prekṣya sarvaśaḥ

कर्मणः पुरुषः कर्ता शुभस्याप्यशुभस्य वा ।
स्वफलं तदुपाश्नापि कथं कर्ता स्विदीश्वरः

karmaṇaḥ puruṣaḥ kartā śubhasyāpyaśubhasya vā |
svaphalaṃ tadupāśnāpi kathaṃ kartā svidīśvaraḥ

अथवा सुखदुःखेषु नृणां ब्रह्मविदांवर ।
इह वा कृतमन्वेति परदेहेऽथवा पुनः

athavā sukhaduḥkheṣu nṛṇāṃ brahmavidāṃvara |
iha vā kṛtamanveti paradehe'thavā punaḥ

देही च देहं संत्यज्य मृग्यमाणः शुभाशुभैः ।
कथं संयुज्यतेप्रेत्य इह वा द्विजसत्तम

dehī ca dehaṃ saṃtyajya mṛgyamāṇaḥ śubhāśubhaiḥ |
kathaṃ saṃyujyatepretya iha vā dvijasattama

ऐहलौकिकमेवैतदुताहो पारलौकिकम् ।
क्व वा कर्माणि तिष्ठन्ति जन्तोः प्रेतस्य भार्गव

aihalaukikamevaitadutāho pāralaukikam |
kva vā karmāṇi tiṣṭhanti jantoḥ pretasya bhārgava

त्वद्युक्तोऽयमनुप्रश्नो यथावद्वदतांवर ।
विदितं वेदितव्यं ते स्थित्यर्थं त्वं तु पृच्छसि

tvadyukto'yamanupraśno yathāvadvadatāṃvara |
viditaṃ veditavyaṃ te sthityarthaṃ tvaṃ tu pṛcchasi

अत्र ते कथयिष्यामि तदिहैकमनाः शृणु ।
यथेहामुत्र च नर सुखदुःखमुपाश्नुते

atra te kathayiṣyāmi tadihaikamanāḥ śṛṇu |
yathehāmutra ca nara sukhaduḥkhamupāśnute

निर्मलानि शरीराणि विशुद्धानि शरीरिणाम् ।
ससर्ज धऱ्मतन्त्राणि पूर्वोत्पन्नः प्रजापतिः

nirmalāni śarīrāṇi viśuddhāni śarīriṇām |
sasarja dhaṟmatantrāṇi pūrvotpannaḥ prajāpatiḥ

अमोघफलसंकल्पाः सुव्रताः सत्यवादिनः ।
ब्रह्मभूता नराः पुण्याः पुराणाः कुरुसत्तम

amoghaphalasaṃkalpāḥ suvratāḥ satyavādinaḥ |
brahmabhūtā narāḥ puṇyāḥ purāṇāḥ kurusattama

सर्वे देवैः समायान्ति स्वच्छन्देन नभस्तलम् ।
ततश्च पुनरायान्ति सर्वे स्वच्छन्दचारिणः

sarve devaiḥ samāyānti svacchandena nabhastalam |
tataśca punarāyānti sarve svacchandacāriṇaḥ

स्वच्चन्दमरणाश्चासन्नराः स्वच्छन्दजीविनः ।
अल्पबाधा निरातङ्काः सिद्धार्था निरुपद्रवाः

svaccandamaraṇāścāsannarāḥ svacchandajīvinaḥ |
alpabādhā nirātaṅkāḥ siddhārthā nirupadravāḥ

द्रष्टारोदेवसङ्घानामृषीणां च महात्मनाम् ।
प्रत्यक्षाः सर्वधर्माणां दान्ता विगतमत्सराः

draṣṭārodevasaṅghānāmṛṣīṇāṃ ca mahātmanām |
pratyakṣāḥ sarvadharmāṇāṃ dāntā vigatamatsarāḥ

आसन्वर्षसहस्राणि तथा पुत्रसहस्रिणः ।
ततः कालान्तरे तस्मिन्पृथिवीतलचारिणः

āsanvarṣasahasrāṇi tathā putrasahasriṇaḥ |
tataḥ kālāntare tasminpṛthivītalacāriṇaḥ

कामक्रोधाभिभूतास्ते मायाव्याजोपजीविनः ।
लोभमोहाभिभूताश्च त्यक्ता देवैस्ततो नराः

kāmakrodhābhibhūtāste māyāvyājopajīvinaḥ |
lobhamohābhibhūtāśca tyaktā devaistato narāḥ

अशुभैः कर्मभिः पापास्तिर्यङ्गिरयगामिनः ।
संसारेषु विचित्रेषु पच्यमानाः पुनः पुनः

aśubhaiḥ karmabhiḥ pāpāstiryaṅgirayagāminaḥ |
saṃsāreṣu vicitreṣu pacyamānāḥ punaḥ punaḥ

मोघेष्टा मोघसंकल्पा मोघज्ञाना विचेतसः ।
काङ्क्षिणः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नसेतवः

mogheṣṭā moghasaṃkalpā moghajñānā vicetasaḥ |
kāṅkṣiṇaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnasetavaḥ

सर्वाभिशङ्खिनश्चैव संवृत्ताः क्लेदायिनः ।
अशुभैः कर्मभिश्चापि प्रायशः परिचिह्निताः

sarvābhiśaṅkhinaścaiva saṃvṛttāḥ kledāyinaḥ |
aśubhaiḥ karmabhiścāpi prāyaśaḥ paricihnitāḥ

दौष्कुल्या व्याधिबहुला दुरात्मानोऽभितापिनः ।
भवन्त्यल्पायुषः पापा रौद्रकर्मफलोदयाः ।
नाथन्तः सर्वकामानां नास्तिका भिन्नचेतसः

dauṣkulyā vyādhibahulā durātmāno'bhitāpinaḥ |
bhavantyalpāyuṣaḥ pāpā raudrakarmaphalodayāḥ |
nāthantaḥ sarvakāmānāṃ nāstikā bhinnacetasaḥ

जन्तोः प्रेतस्य कौन्तेय गतिः स्वैरिह कर्मभिः ।
प्राज्ञस्य हीनबुद्धेश्च कर्मकोशः क्व तिष्ठति

jantoḥ pretasya kaunteya gatiḥ svairiha karmabhiḥ |
prājñasya hīnabuddheśca karmakośaḥ kva tiṣṭhati

क्वस्थस्तत्समुपाश्नाति सुकृतं यदि वेतरत् ।
इति ते दर्शनं यच्च तत्राप्यनुनयं शृणु

kvasthastatsamupāśnāti sukṛtaṃ yadi vetarat |
iti te darśanaṃ yacca tatrāpyanunayaṃ śṛṇu

अयमादिशरीरेण देवसृष्टेन मानवः ।
शुभानामशुभानां च कुरुते संचयं महत्

ayamādiśarīreṇa devasṛṣṭena mānavaḥ |
śubhānāmaśubhānāṃ ca kurute saṃcayaṃ mahat

आयुषोऽन्ते प्रहायेदं क्षीणप्रायं कलेबरम् ।
संभवत्येव युगपद्योनौ नास्त्यन्तराऽभवः

āyuṣo'nte prahāyedaṃ kṣīṇaprāyaṃ kalebaram |
saṃbhavatyeva yugapadyonau nāstyantarā'bhavaḥ

तत्रास्य स्वकृतं कर्म च्छायेवानुगतं सदा ।
फलत्यथ सुखार्हो वा दुःखार्होवाऽथ जायते

tatrāsya svakṛtaṃ karma cchāyevānugataṃ sadā |
phalatyatha sukhārho vā duḥkhārhovā'tha jāyate

कृतान्तविधिसंयुक्तः स जन्तुर्लक्षणैः शुभैः ।
अशुभैर्वा निरादानो लक्ष्यते ज्ञानदृष्टिभिः

kṛtāntavidhisaṃyuktaḥ sa janturlakṣaṇaiḥ śubhaiḥ |
aśubhairvā nirādāno lakṣyate jñānadṛṣṭibhiḥ

एषा तावदबुद्धीनां गतिरुक्ता युधिष्ठिर ।
अतः परं ज्ञानवतां निबोध गतिमुत्तमाम्

eṣā tāvadabuddhīnāṃ gatiruktā yudhiṣṭhira |
ataḥ paraṃ jñānavatāṃ nibodha gatimuttamām

मनुष्यास्तप्ततपसः सर्वागमपरायणाः ।
स्थिरव्रताः सत्यपरा गुरुशुश्रूषणे रताः

manuṣyāstaptatapasaḥ sarvāgamaparāyaṇāḥ |
sthiravratāḥ satyaparā guruśuśrūṣaṇe ratāḥ

सुशीलाः शुक्लजातीयाः क्षान्ता दान्ताः सुतेजसः ।
शुचियोन्यन्तरगताः प्रायशः शुभलक्षणाः

suśīlāḥ śuklajātīyāḥ kṣāntā dāntāḥ sutejasaḥ |
śuciyonyantaragatāḥ prāyaśaḥ śubhalakṣaṇāḥ

जितेनद्रियत्वाद्वशिनः सत्कृत्यान्मन्दरागिणः ।
अल्पाबाधपरित्रासा भवन्ति निरुपद्रवाः

jitenadriyatvādvaśinaḥ satkṛtyānmandarāgiṇaḥ |
alpābādhaparitrāsā bhavanti nirupadravāḥ

च्यवन्तं जायमानं च गर्भस्यं चैव सर्वशः ।
स्वमात्मानं परं चैव बुध्यन्ते ज्ञानचक्षुषः

cyavantaṃ jāyamānaṃ ca garbhasyaṃ caiva sarvaśaḥ |
svamātmānaṃ paraṃ caiva budhyante jñānacakṣuṣaḥ

ऋषयस्ते महात्मानः प्रत्यक्षागमबुद्धयः ।
कर्मभूमिमिमां प्राप्य पुनर्यान्ति सुरालयम् ।
कृत्वा शुभानि कर्माणि ज्ञानेन भरतर्षभ

ṛṣayaste mahātmānaḥ pratyakṣāgamabuddhayaḥ |
karmabhūmimimāṃ prāpya punaryānti surālayam |
kṛtvā śubhāni karmāṇi jñānena bharatarṣabha

किंचिद्दैवाद्धठात्किंचित्किंचिदेव स्वकर्मभिः ।
प्राप्नुवन्ति नरा राजन्मा तेऽस्त्वन्याविचारणा

kiṃciddaivāddhaṭhātkiṃcitkiṃcideva svakarmabhiḥ |
prāpnuvanti narā rājanmā te'stvanyāvicāraṇā

इमामत्रोपमां चापि निबोध वदतांवर ।
मनुष्यलोके यच्छ्रेयः परंमन्ये युधिष्ठिर

imāmatropamāṃ cāpi nibodha vadatāṃvara |
manuṣyaloke yacchreyaḥ paraṃmanye yudhiṣṭhira

इहैवैकस्य नामुत्र अमुत्रैकस्य नो इह ।
इह चामुत्र चैकस् नामुत्रैकस्य नो इह

ihaivaikasya nāmutra amutraikasya no iha |
iha cāmutra caikas nāmutraikasya no iha

धनानि येषां विपुलानि सन्ति
नित्यंरमन्ते सुविभूषिताङ्गाः ।
तेषामयं शत्रुवरघ्नलोको
नासौ सदा ग्राम्यसुखे रतानाम्

dhanāni yeṣāṃ vipulāni santi
nityaṃramante suvibhūṣitāṅgāḥ |
teṣāmayaṃ śatruvaraghnaloko
nāsau sadā grāmyasukhe ratānām

ये योगयुक्तास्तपसि प्रसक्ताः
स्वाध्यायशीला जरयन्ति देहान् ।
जितेन्द्रिया भूतहिते निविष्टा
स्तेषामसौ नायमरिघ्नलोकः

ye yogayuktāstapasi prasaktāḥ
svādhyāyaśīlā jarayanti dehān |
jitendriyā bhūtahite niviṣṭā
steṣāmasau nāyamarighnalokaḥ

ये धर्ममेव प्रथमं चरन्ति
धर्मेण लब्ध्वा च धनानि काले ।
दारानवाप्य क्रतुभिर्यजन्ते
तेषामयं चैव परश्च लोकः

ye dharmameva prathamaṃ caranti
dharmeṇa labdhvā ca dhanāni kāle |
dārānavāpya kratubhiryajante
teṣāmayaṃ caiva paraśca lokaḥ

ये नैव विद्यां न तपो न दानं
न चापि मूढाः प्रजने यतन्ते ।
न चापिगच्छन्ति शुभान्यभाग्या-
स्तेषामयं चैव परश्च नास्ति

ye naiva vidyāṃ na tapo na dānaṃ
na cāpi mūḍhāḥ prajane yatante |
na cāpigacchanti śubhānyabhāgyā-
steṣāmayaṃ caiva paraśca nāsti

सर्वे भवन्तस्त्वतिवीर्यसत्वा
दिव्यौजसः संहननोपपन्नाः ।
लोकादमुष्मादवनिं प्रपन्नाः
स्वधीतविद्याः सुरकार्यहेतोः

sarve bhavantastvativīryasatvā
divyaujasaḥ saṃhananopapannāḥ |
lokādamuṣmādavaniṃ prapannāḥ
svadhītavidyāḥ surakāryahetoḥ

कृत्वैव कर्माणइ महान्ति शूरा-
स्तपोदमाचारविहारशीलाः ।
देवानृषीन्प्रेतगतांसच् सर्वा-
न्संतर्पयित्वा विधिना परेण

kṛtvaiva karmāṇai mahānti śūrā-
stapodamācāravihāraśīlāḥ |
devānṛṣīnpretagatāṃsac sarvā-
nsaṃtarpayitvā vidhinā pareṇa

स्वर्गं परं पुण्यकृतां निवासं
क्रमेण संप्राप्स्यथ कर्मभिः स्वैः ।
माभूद्विशङ्का तव कौरवेन्द्र
दृष्ट्वाऽऽत्मनः क्लेशमिमं सुखार्थम्

svargaṃ paraṃ puṇyakṛtāṃ nivāsaṃ
krameṇa saṃprāpsyatha karmabhiḥ svaiḥ |
mābhūdviśaṅkā tava kauravendra
dṛṣṭvā''tmanaḥ kleśamimaṃ sukhārtham