अध्याय 185: श्रीकृष्ण और मार्कण्डेय का काम्यक में आगमन

काम्यकं प्राप्य कौरव्य युधिष्ठिरपुरोगमाः ।
कृतातिथ्या मुनिगणैर्निषेदुः सह कृष्णया

kāmyakaṃ prāpya kauravya yudhiṣṭhirapurogamāḥ |
kṛtātithyā munigaṇairniṣeduḥ saha kṛṣṇayā

ततस्तान्परिविश्वस्तान्वसतः पाण्डुनन्दनान् ।
ब्राह्मणा बहवस्तत्र समन्तात्पर्यवारयन्

tatastānpariviśvastānvasataḥ pāṇḍunandanān |
brāhmaṇā bahavastatra samantātparyavārayan

अथाब्रवीद्द्विजः कश्चिदर्जुनस्य प्रियः सखा ।
स एष्यति महाबाहुर्वशी शौरिरुदारधीः

athābravīddvijaḥ kaścidarjunasya priyaḥ sakhā |
sa eṣyati mahābāhurvaśī śaurirudāradhīḥ

विदिता हि हरेर्यूयमिहायाताः कुरूद्वहाः ।
सदा हि दर्शनाकाङ्क्षी श्रेयोन्वेषी च वो हरिः

viditā hi hareryūyamihāyātāḥ kurūdvahāḥ |
sadā hi darśanākāṅkṣī śreyonveṣī ca vo hariḥ

बहुवत्सरजीवी च मार्कण्डेयो महातपाः ।
स्वाध्यायतपसा युक्तः क्षिप्रं युष्मान्समेष्यति

bahuvatsarajīvī ca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
svādhyāyatapasā yuktaḥ kṣipraṃ yuṣmānsameṣyati

तथैव ब्रुवतस्तस्य प्रत्यदृश्यत केशवः ।
शैब्यसुग्रीवयुक्तेन रथेन रथिनारः

tathaiva bruvatastasya pratyadṛśyata keśavaḥ |
śaibyasugrīvayuktena rathena rathināraḥ

मघवानिव पौलोम्या सहितः सत्यभामया ।
उपायाद्देवकीपुत्रो दिदृक्षुः कुरुसत्तमान्

maghavāniva paulomyā sahitaḥ satyabhāmayā |
upāyāddevakīputro didṛkṣuḥ kurusattamān

अवतीर्य रथात्कृष्णो धर्मराजं यथाविधि ।
ववन्दे मुदितो धीमान्भीमं च बलिनां वरम्

avatīrya rathātkṛṣṇo dharmarājaṃ yathāvidhi |
vavande mudito dhīmānbhīmaṃ ca balināṃ varam

पूजयामास धौम्यं च यमाभ्यामभिवादितः ।
परिष्वज्यमहाभागां द्रौपदीं पर्यसान्त्वयत्

pūjayāmāsa dhaumyaṃ ca yamābhyāmabhivāditaḥ |
pariṣvajyamahābhāgāṃ draupadīṃ paryasāntvayat

स दृष्ट्वा फल्गुनं वीरं चिरस्य प्रियमागतम् ।
पर्यष्वजत दाशार्हः पुनः पुनररिंदमः

sa dṛṣṭvā phalgunaṃ vīraṃ cirasya priyamāgatam |
paryaṣvajata dāśārhaḥ punaḥ punarariṃdamaḥ

तथैव सत्यभामाऽपि द्रौपदीं परिषस्वजे ।
पाण्डवानां प्रियं भार्यां कृष्णस्य महिषी प्रिया

tathaiva satyabhāmā'pi draupadīṃ pariṣasvaje |
pāṇḍavānāṃ priyaṃ bhāryāṃ kṛṣṇasya mahiṣī priyā

ततस्ते पाण्डवाः सर्वेसभार्याः सपुरोहिताः ।
आनर्चुः पुण्डरीकाक्षं परिवव्रुश्च सर्वशः

tataste pāṇḍavāḥ sarvesabhāryāḥ sapurohitāḥ |
ānarcuḥ puṇḍarīkākṣaṃ parivavruśca sarvaśaḥ

कृष्णस्तु पार्थेन समेत्य विद्वान्
धनंजयेनासुरमर्दनेन ।
बभौ यथा भूतपतिर्महात्मा
समेत्य साक्षाद्भगवान्गुहेन

kṛṣṇastu pārthena sametya vidvān
dhanaṃjayenāsuramardanena |
babhau yathā bhūtapatirmahātmā
sametya sākṣādbhagavānguhena

ततः समस्तानि किरीटमाली
वनेषु वृत्तानि गदाग्रजाय ।
उक्त्वा यथावत्पुनरन्वपृच्छ-
त्तस्मिन्सुभद्रां च तथाऽभिमन्युम्

tataḥ samastāni kirīṭamālī
vaneṣu vṛttāni gadāgrajāya |
uktvā yathāvatpunaranvapṛccha-
ttasminsubhadrāṃ ca tathā'bhimanyum

धौम्यं च कृष्णां च युधिष्ठिरं च
यमौ च भीमं च दशार्हसिंहः ।
उवाच दिष्ट्या भवतां शिवेन
प्राप्तः किरीटी मुदितः कृतास्त्रः

dhaumyaṃ ca kṛṣṇāṃ ca yudhiṣṭhiraṃ ca
yamau ca bhīmaṃ ca daśārhasiṃhaḥ |
uvāca diṣṭyā bhavatāṃ śivena
prāptaḥ kirīṭī muditaḥ kṛtāstraḥ

स पूजयित्वा मधुहा यथाव-
त्पार्थांश्च कृष्णां च पुरोहितं च ।
उवाच राजानमभिप्रशंसन्
युधिष्ठिरं तेन सहोपविश्य

sa pūjayitvā madhuhā yathāva-
tpārthāṃśca kṛṣṇāṃ ca purohitaṃ ca |
uvāca rājānamabhipraśaṃsan
yudhiṣṭhiraṃ tena sahopaviśya

धर्मः परः पाण्डव राज्यलाभा-
त्तस्यादिमाहुस्तप एव राजन् ।
सत्यार्जवाभ्यां चरता स्वधर्मं
जितस्त्वयाऽचं परश्च लोकः

dharmaḥ paraḥ pāṇḍava rājyalābhā-
ttasyādimāhustapa eva rājan |
satyārjavābhyāṃ caratā svadharmaṃ
jitastvayā'caṃ paraśca lokaḥ

अधीतमग्रे चरता व्रतानि
सम्यग्धनुर्वेदमवाप्य कृत्स्नम् ।
क्षात्रेण धर्मेण वसूनि लब्ध्वा
सर्वे ह्यवाप्ताः क्रतवः पुराणाः

adhītamagre caratā vratāni
samyagdhanurvedamavāpya kṛtsnam |
kṣātreṇa dharmeṇa vasūni labdhvā
sarve hyavāptāḥ kratavaḥ purāṇāḥ

न ग्राम्यधर्मेषु रतिस्तवास्ति
कामान्न किंचित्कुरुषे नरेन्द्र ।
न चार्तलोभात्प्रजहासि धर्मं
तस्मात्प्रभावादसि धर्मराजः

na grāmyadharmeṣu ratistavāsti
kāmānna kiṃcitkuruṣe narendra |
na cārtalobhātprajahāsi dharmaṃ
tasmātprabhāvādasi dharmarājaḥ

दानं च सत्यं च तपश्च राजन्
क्षमा च शान्तिश्च दमो धृतिश्च ।
अवाप्य राष्ट्राणि वसूनि भोगा-
नेषा परा पार्थ सदा रतिस्ते

dānaṃ ca satyaṃ ca tapaśca rājan
kṣamā ca śāntiśca damo dhṛtiśca |
avāpya rāṣṭrāṇi vasūni bhogā-
neṣā parā pārtha sadā ratiste

हृतं च देशं कुरुजाङ्गलानां
कृष्णां सभायामशां च पश्यन् ।
अपेतधर्मव्यवहारवृत्तं
सहेत तत्पाण्डव कस्त्वदन्यः

hṛtaṃ ca deśaṃ kurujāṅgalānāṃ
kṛṣṇāṃ sabhāyāmaśāṃ ca paśyan |
apetadharmavyavahāravṛttaṃ
saheta tatpāṇḍava kastvadanyaḥ

असंशयं सर्वसमृद्धकामः
क्षिप्रं प्रजाः पालयितासि सम्यक् ।
अद्यैव तन्निग्रहणं कुरूणां
यदि प्रतिज्ञा भवतः समाप्ता

asaṃśayaṃ sarvasamṛddhakāmaḥ
kṣipraṃ prajāḥ pālayitāsi samyak |
adyaiva tannigrahaṇaṃ kurūṇāṃ
yadi pratijñā bhavataḥ samāptā

प्रोवाच कृष्णामपि याज्ञसेनीं
दशार्हभर्ता सहितः सुहृद्भिः ।
कदिष्ट्या समग्राऽसि धनंजयेन
समागतेत्येवमुवाच कृष्णः

provāca kṛṣṇāmapi yājñasenīṃ
daśārhabhartā sahitaḥ suhṛdbhiḥ |
kadiṣṭyā samagrā'si dhanaṃjayena
samāgatetyevamuvāca kṛṣṇaḥ

कृष्णे धनुर्वेदरतिप्रदाना-
स्तवात्मजास्ते शिशवः शुशीलाः ।
सद्भिः सदैवाचरितं समाधिं
चरन्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि

kṛṣṇe dhanurvedaratipradānā-
stavātmajāste śiśavaḥ śuśīlāḥ |
sadbhiḥ sadaivācaritaṃ samādhiṃ
caranti putrāstava yājñaseni

राज्ये नियुक्तैश्च निमन्त्र्यमाणाः
पित्रा च कृष्णे तव सोदरैश्च ।
न यज्ञसेनस्य न मातुलानां
गृहेषु बाला रतिमाप्नुवन्ति

rājye niyuktaiśca nimantryamāṇāḥ
pitrā ca kṛṣṇe tava sodaraiśca |
na yajñasenasya na mātulānāṃ
gṛheṣu bālā ratimāpnuvanti

आनर्तमेवाभिमुखाः शिवेन
गत्वाधनुर्वेदरतिप्रधानाः ।
तवात्मजा वृष्णिपुरं प्रविश्य
न दैवतेभ्यः स्पृहयन्ति कृष्णे

ānartamevābhimukhāḥ śivena
gatvādhanurvedaratipradhānāḥ |
tavātmajā vṛṣṇipuraṃ praviśya
na daivatebhyaḥ spṛhayanti kṛṣṇe

यथा त्वमेवार्हसि तेषु वृत्तं
प्रयोक्तुमार्या च यथैव कुन्ती ।
तेष्वप्रमादेन तथा करोति
तथैव भूयश्च तथा सुभद्रा

yathā tvamevārhasi teṣu vṛttaṃ
prayoktumāryā ca yathaiva kuntī |
teṣvapramādena tathā karoti
tathaiva bhūyaśca tathā subhadrā

यथाऽनिरुद्धस्य यथाऽभिमन्यो-
र्यथा सुनीथस्य यथैव भानोः ।
तथा विनेता च गतिश्च कृष्णे
तवात्मजानामपि रौक्मिणेयः

yathā'niruddhasya yathā'bhimanyo-
ryathā sunīthasya yathaiva bhānoḥ |
tathā vinetā ca gatiśca kṛṣṇe
tavātmajānāmapi raukmiṇeyaḥ

गदासिचर्मग्रहणेषु शूरा-
नस्त्रेषु शिक्षासु रथाश्वयाने ।
सम्यग्विनेता विनयेदतन्द्री-
स्तांश्चाभिमन्युं च सदा कुमारान्

gadāsicarmagrahaṇeṣu śūrā-
nastreṣu śikṣāsu rathāśvayāne |
samyagvinetā vinayedatandrī-
stāṃścābhimanyuṃ ca sadā kumārān

स चापि सम्यक्प्रणिधाय शिक्षां
शस्त्राणइ चैषां विधिवत्प्रदाय ।
तवात्मजानां च तथाऽभिमन्योः
पराक्रमैस्तुष्यति रौक्मिणेयः

sa cāpi samyakpraṇidhāya śikṣāṃ
śastrāṇai caiṣāṃ vidhivatpradāya |
tavātmajānāṃ ca tathā'bhimanyoḥ
parākramaistuṣyati raukmiṇeyaḥ

यथा विहारं प्रसमीक्षमाणाः
प्रयान्ति पुत्रास्तव याज्ञसेनि ।
एकैकमेषामनुयान्ति यत्र
रथाश्च यानानि च दन्तिनश्च

yathā vihāraṃ prasamīkṣamāṇāḥ
prayānti putrāstava yājñaseni |
ekaikameṣāmanuyānti yatra
rathāśca yānāni ca dantinaśca

अथाब्रवीद्धर्मराजं तु कृष्णो
दशार्हयोधाः कुकुरान्धकाश्च ।
एते निदेशं तव पालयन्त-
स्तिष्ठन्तु यत्रेच्छसि तत्र राजन्

athābravīddharmarājaṃ tu kṛṣṇo
daśārhayodhāḥ kukurāndhakāśca |
ete nideśaṃ tava pālayanta-
stiṣṭhantu yatrecchasi tatra rājan

आवर्ततां कार्मुकवेगवाता
हलायुधप्रग्रणा मधूनाम् ।
सेना तवार्थेषु नरेन्द्र यत्ता
ससादिपत्त्यश्वरथा सनागा

āvartatāṃ kārmukavegavātā
halāyudhapragraṇā madhūnām |
senā tavārtheṣu narendra yattā
sasādipattyaśvarathā sanāgā

प्रस्थाप्यतां पाण्डव धार्तराष्ट्रः
सुयोधनः पापकृतां वरिष्ठः ।
स सानुबन्धः ससुहद्गणश्च
भौमस्य सौबाधिपतेश्च मार्गम्

prasthāpyatāṃ pāṇḍava dhārtarāṣṭraḥ
suyodhanaḥ pāpakṛtāṃ variṣṭhaḥ |
sa sānubandhaḥ sasuhadgaṇaśca
bhaumasya saubādhipateśca mārgam

कामं तथा तिष्ठ नरेन्द्र तस्मि-
न्यथा कृतस्ते समयः सभायाम् ।
दाशार्हयोधैस्तु हतारियोधं
प्रतीक्षतां नागपुरं प्रभग्नम्

kāmaṃ tathā tiṣṭha narendra tasmi-
nyathā kṛtaste samayaḥ sabhāyām |
dāśārhayodhaistu hatāriyodhaṃ
pratīkṣatāṃ nāgapuraṃ prabhagnam

व्यपेतमन्युर्व्यपनीतपाप्मा
विहृत् यत्रेच्छसि तत्र कामम् ।
ततः समृद्धिप्रभवं विशोकः
प्रपत्स्यसे नागपुरं सराष्ट्रम्

vyapetamanyurvyapanītapāpmā
vihṛt yatrecchasi tatra kāmam |
tataḥ samṛddhiprabhavaṃ viśokaḥ
prapatsyase nāgapuraṃ sarāṣṭram

ततस्तदाज्ञाय मतं महात्मा
यथावदुक्तं पुरुषोत्तमेन ।
प्रशस्य विप्रेक्ष्य च धर्मराजः
कृताञ्जलिः केशवमित्युवाच

tatastadājñāya mataṃ mahātmā
yathāvaduktaṃ puruṣottamena |
praśasya viprekṣya ca dharmarājaḥ
kṛtāñjaliḥ keśavamityuvāca

असंशयं केशव पाण्डवानां
भवान्गतिस्त्वच्छरणा हि पार्थाः ।
कालोदये तच्च ततश्च भूयः
कर्ता भवान्कर्म न संशयोस्ति

asaṃśayaṃ keśava pāṇḍavānāṃ
bhavāngatistvaccharaṇā hi pārthāḥ |
kālodaye tacca tataśca bhūyaḥ
kartā bhavānkarma na saṃśayosti

यथाप्रतिज्ञं विहृतश्च कालः
सर्वाः समा द्वादश निर्जनेषु ।
अज्ञातचर्यां विधिवत्समाप्य
भवद्गताः केशव पाण्डवेयाः

yathāpratijñaṃ vihṛtaśca kālaḥ
sarvāḥ samā dvādaśa nirjaneṣu |
ajñātacaryāṃ vidhivatsamāpya
bhavadgatāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ

एषैव बुद्धिर्जुषतां सदा त्वां
सत्ये स्थिताः केशव पाण्डवेयाः ।
सदानधर्माः सजलाः सदाराः
सबान्धवास्त्वच्छरणा हि पार्थाः

eṣaiva buddhirjuṣatāṃ sadā tvāṃ
satye sthitāḥ keśava pāṇḍaveyāḥ |
sadānadharmāḥ sajalāḥ sadārāḥ
sabāndhavāstvaccharaṇā hi pārthāḥ

तथा वदतिवार्ष्णेये धर्मराजे च भारत ।
अथ पश्चात्तपोवृद्धो बहुवर्षसहस्रधृक् ।
प्रत्यदृश्यत धर्मात्मा मार्कण्डेयो महातपाः

tathā vadativārṣṇeye dharmarāje ca bhārata |
atha paścāttapovṛddho bahuvarṣasahasradhṛk |
pratyadṛśyata dharmātmā mārkaṇḍeyo mahātapāḥ

अजरश्चामरंश्चैव रूपौदार्यगुणान्वितः ।
व्यदृश्यत तथा युक्तो यथा स्यात्पञ्चविंशकः

ajaraścāmaraṃścaiva rūpaudāryaguṇānvitaḥ |
vyadṛśyata tathā yukto yathā syātpañcaviṃśakaḥ

तमागतमृषिं वृद्धं बहुवर्षसहस्रिणम् ।
उपातिष्ठन्त ते सर्वेपाण्डवाः सहयादवाः

tamāgatamṛṣiṃ vṛddhaṃ bahuvarṣasahasriṇam |
upātiṣṭhanta te sarvepāṇḍavāḥ sahayādavāḥ

तमर्चितं सुविश्वस्तमासीनमृषिसत्तमम् ।
ब्राह्मणानां मतेनाह पाण्डवानां च केशवः

tamarcitaṃ suviśvastamāsīnamṛṣisattamam |
brāhmaṇānāṃ matenāha pāṇḍavānāṃ ca keśavaḥ

शुश्रूपवः पाण्डवास्ते ब्राह्मणाश्च समागताः ।
द्रौपदी सत्यभामा च तथाऽहंपरमं वचः

śuśrūpavaḥ pāṇḍavāste brāhmaṇāśca samāgatāḥ |
draupadī satyabhāmā ca tathā'haṃparamaṃ vacaḥ

पुरावृत्ताः कथाः पुण्याः सदाचारान्सनातनान् ।
राज्ञांस्त्रीणामृषीणां च मार्कणअडेय प्रचक्ष्व नः

purāvṛttāḥ kathāḥ puṇyāḥ sadācārānsanātanān |
rājñāṃstrīṇāmṛṣīṇāṃ ca mārkaṇaaḍeya pracakṣva naḥ

तेषु तत्रोपविष्टेषु देवर्षिरपि नारदः ।
आजगाम विशुद्धात्मा पाण्डवानवलोककः

teṣu tatropaviṣṭeṣu devarṣirapi nāradaḥ |
ājagāma viśuddhātmā pāṇḍavānavalokakaḥ

तमप्यथ महात्मानं सर्वे ते पुरुषर्षभाः ।
पाद्यार्ध्याभ्यां यथान्यायमुपतस्थुर्मनीषिणः

tamapyatha mahātmānaṃ sarve te puruṣarṣabhāḥ |
pādyārdhyābhyāṃ yathānyāyamupatasthurmanīṣiṇaḥ

नारदस्त्वथ देवर्षिर्ज्ञात्वा तांस्तु कृतक्षणान् ।
मार्कण्डेयस्य वदतस्तां कथामन्वमोदत

nāradastvatha devarṣirjñātvā tāṃstu kṛtakṣaṇān |
mārkaṇḍeyasya vadatastāṃ kathāmanvamodata

उवाच चैनं कालज्ञं स्मयन्निव सनारदः ।
ब्रह्मर्षे कथ्यतां यत्ते पाण्डवेषु विवक्षितम्

uvāca cainaṃ kālajñaṃ smayanniva sanāradaḥ |
brahmarṣe kathyatāṃ yatte pāṇḍaveṣu vivakṣitam

एवमुक्तः प्रत्युवाच मार्कण्डेयो महातपाः ।
क्षणं कुरुध्वंविपुलमाख्यातव्यं भविष्यति

evamuktaḥ pratyuvāca mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
kṣaṇaṃ kurudhvaṃvipulamākhyātavyaṃ bhaviṣyati

एवमुक्ताः क्षणं चक्रुः पाण्डवाः सह तैर्द्विजैः ।
मध्यंदिने यथादित्यं प्रेक्षन्तस्ते महामुनिम्

evamuktāḥ kṣaṇaṃ cakruḥ pāṇḍavāḥ saha tairdvijaiḥ |
madhyaṃdine yathādityaṃ prekṣantaste mahāmunim