अध्याय 181: नहुष की कथा और भीम का विलाप

स भीमसेनस्तेजस्वी तदा सर्पवशं गतः ।
चिन्तयामास सर्पस्य वीर्यमत्यद्भुतं महत्

sa bhīmasenastejasvī tadā sarpavaśaṃ gataḥ |
cintayāmāsa sarpasya vīryamatyadbhutaṃ mahat

उवाच च महासर्पं कामयाब्रूहि पन्नग ।
कस्त्वं भो भुजगश्रेष्ठ किं मया च करिष्यसि

uvāca ca mahāsarpaṃ kāmayābrūhi pannaga |
kastvaṃ bho bhujagaśreṣṭha kiṃ mayā ca kariṣyasi

पाण्डवो भीमसेनोऽहं धर्मराजादनन्तरः ।
नागायुतसमप्राणस्त्वया नीतः कथं वशम्

pāṇḍavo bhīmaseno'haṃ dharmarājādanantaraḥ |
nāgāyutasamaprāṇastvayā nītaḥ kathaṃ vaśam

सिंहाः केसरिणो व्याघ्रा महिषा वारणास्तथा ।
समागताश्च बहुशो निहताश्च मया युधि

siṃhāḥ kesariṇo vyāghrā mahiṣā vāraṇāstathā |
samāgatāśca bahuśo nihatāśca mayā yudhi

राक्षसाश्च पिशाचाश्च पन्नगाश्च महाबलाः ।
भुजवेगमशक्ता मे सोढुं पन्नगसत्तम

rākṣasāśca piśācāśca pannagāśca mahābalāḥ |
bhujavegamaśaktā me soḍhuṃ pannagasattama

किंनु विद्याबलं किंनु वरदानमथो तव ।
उद्योगमपि कुर्वाणो वशगोस्मि कृतस्त्वया

kiṃnu vidyābalaṃ kiṃnu varadānamatho tava |
udyogamapi kurvāṇo vaśagosmi kṛtastvayā

अनुत्यो विक्रमो नॄणामिति मे धीयते मतिः ।
यथेदं मे त्वया नाग बलं प्रतिहतं महत्

anutyo vikramo nṝṇāmiti me dhīyate matiḥ |
yathedaṃ me tvayā nāga balaṃ pratihataṃ mahat

इत्येवंवादिनं वीरं भीममक्लिष्टकारिणम् ।
भोगेन महता गृह्य समन्तात्पर्यवेष्टयत्

ityevaṃvādinaṃ vīraṃ bhīmamakliṣṭakāriṇam |
bhogena mahatā gṛhya samantātparyaveṣṭayat

निगृह्यैनं महाबाहुं ततः स भुजगस्तदा ।
विमुच्यास्य भुजौ पीनाविदं वचनमब्रवीत्

nigṛhyainaṃ mahābāhuṃ tataḥ sa bhujagastadā |
vimucyāsya bhujau pīnāvidaṃ vacanamabravīt

दिष्टस्त्वं क्षुधितस्याद्य देवैर्भक्षो महाभुज ।
दिष्ट्या कालस्य महतः प्रियाः प्राणा हि देहिनां

diṣṭastvaṃ kṣudhitasyādya devairbhakṣo mahābhuja |
diṣṭyā kālasya mahataḥ priyāḥ prāṇā hi dehināṃ

यथा त्विदं मया प्राप्तं भुजङ्गत्वमरिंदम ।
तदवश्यं त्वया मत्तः श्रोतव्यं शृणु यन्मम

yathā tvidaṃ mayā prāptaṃ bhujaṅgatvamariṃdama |
tadavaśyaṃ tvayā mattaḥ śrotavyaṃ śṛṇu yanmama

इमामवस्थां संप्राप्तो ह्यहं कोपान्महर्षिणा ।
शापस्यान्तं परिप्रेप्सुः सर्वस् कथयामि तत्

imāmavasthāṃ saṃprāpto hyahaṃ kopānmaharṣiṇā |
śāpasyāntaṃ pariprepsuḥ sarvas kathayāmi tat

नहुषो नाम राजर्षिर्व्यक्तं ते श्रोत्रमागतः ।
तवैव पूर्वः पूर्वेषामायोर्वंशधरः सुतः

nahuṣo nāma rājarṣirvyaktaṃ te śrotramāgataḥ |
tavaiva pūrvaḥ pūrveṣāmāyorvaṃśadharaḥ sutaḥ

सोहं शापादगस्त्यस्य ब्राह्मणानवमत्य च ।
इमामवस्थामापन्नः पश्य दैवमिदं मम

sohaṃ śāpādagastyasya brāhmaṇānavamatya ca |
imāmavasthāmāpannaḥ paśya daivamidaṃ mama

त्वां चेदवध्यमायान्तमतीव प्रियदर्शनम् ।
अहमद्योपयोक्ष्यामि विधानं पश्य यादृशम्

tvāṃ cedavadhyamāyāntamatīva priyadarśanam |
ahamadyopayokṣyāmi vidhānaṃ paśya yādṛśam

न हि मे मुच्यते कश्चित्कथंचित्प्रग्रहं गतः ।
गचजोवा महिषो वाऽपि षष्ठे काले नरोत्तम

na hi me mucyate kaścitkathaṃcitpragrahaṃ gataḥ |
gacajovā mahiṣo vā'pi ṣaṣṭhe kāle narottama

नासि केवलसर्पेण तिर्यग्योनिषु वर्तता ।
गृहीतः कौरवश्रेष्ठ वरदानमिदं मम

nāsi kevalasarpeṇa tiryagyoniṣu vartatā |
gṛhītaḥ kauravaśreṣṭha varadānamidaṃ mama

पतता हि विमानाग्रान्मया शक्रासनाद्द्रुतम् ।
कुरु शापान्तमित्युक्तो भगवान्मुनिसत्तमः

patatā hi vimānāgrānmayā śakrāsanāddrutam |
kuru śāpāntamityukto bhagavānmunisattamaḥ

यस्त्वया वेष्टितो राजन्मोहमेति महाबलः ।
मोक्षस्ते भविता राजन्कस्माच्चित्कालपर्ययात्

yastvayā veṣṭito rājanmohameti mahābalaḥ |
mokṣaste bhavitā rājankasmāccitkālaparyayāt

ततोस्मि पतितो भूमौ न च मामजहात्स्मृतिः ।
स्मार्तमस्ति पुराणं मे यथैवाधिगतं तथा

tatosmi patito bhūmau na ca māmajahātsmṛtiḥ |
smārtamasti purāṇaṃ me yathaivādhigataṃ tathā

यस्तु ते व्याहृतान्प्रश्नान्प्रतिब्रूयाद्विभागवित् ।
स त्वां मोक्षयिता शापादिति मामब्रवीदृषिः

yastu te vyāhṛtānpraśnānpratibrūyādvibhāgavit |
sa tvāṃ mokṣayitā śāpāditi māmabravīdṛṣiḥ

गृहीतस्य त्वया राजन्प्राणिनोपि बलीयसः ।
सत्वभ्रंशोऽधिकस्यापि सर्वस्याशु भविष्यति

gṛhītasya tvayā rājanprāṇinopi balīyasaḥ |
satvabhraṃśo'dhikasyāpi sarvasyāśu bhaviṣyati

इतिचाप्यहमश्रौषं वचस्तेषां दयावताम् ।
मयि संजातहार्दानामथ तेऽन्तर्हिता द्विजाः

iticāpyahamaśrauṣaṃ vacasteṣāṃ dayāvatām |
mayi saṃjātahārdānāmatha te'ntarhitā dvijāḥ

सोहं परमदुष्कर्मा वसामि निरयेऽशुचौ ।
सर्पयोनिमिमां प्राप्यकालाकाङ्क्षी महाद्युते

sohaṃ paramaduṣkarmā vasāmi niraye'śucau |
sarpayonimimāṃ prāpyakālākāṅkṣī mahādyute

तमुवाच महाबाहुर्भीमसेनो भुजङ्गमम् ।
न ते कुप्ये महासर्प नात्मने द्विजसत्तम

tamuvāca mahābāhurbhīmaseno bhujaṅgamam |
na te kupye mahāsarpa nātmane dvijasattama

यस्मादभावी भावी वा मनुष्यः सुखदुःखयोः ।
आगमे यदि वाऽपाये न तत्र ग्लपयेन्मनः

yasmādabhāvī bhāvī vā manuṣyaḥ sukhaduḥkhayoḥ |
āgame yadi vā'pāye na tatra glapayenmanaḥ

दैवं पुरुषकारेण को वञ्चयितुमर्हति ।
दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम्

daivaṃ puruṣakāreṇa ko vañcayitumarhati |
daivameva paraṃ manye pauruṣaṃ tu nirarthakam

पश्य दैवोपघाताद्धि भुजवीर्यव्यपाश्रयम् ।
इमामवस्थां संप्राप्तमनिमित्तमिहाद्य माम्

paśya daivopaghātāddhi bhujavīryavyapāśrayam |
imāmavasthāṃ saṃprāptamanimittamihādya mām

किंतु नाद्यानुशोचामि तथाऽऽत्मानं विनाशितम् ।
तथा तु विपिने न्यस्तान्भ्रातॄन्राज्यपरिच्युतान्

kiṃtu nādyānuśocāmi tathā''tmānaṃ vināśitam |
tathā tu vipine nyastānbhrātṝnrājyaparicyutān

हिमवांश्च सुदुर्गोऽयं यक्षराक्षससंकुलः ।
मां समुद्वीक्षमाणास्ते प्रयतिष्यन्ति विह्वलाः

himavāṃśca sudurgo'yaṃ yakṣarākṣasasaṃkulaḥ |
māṃ samudvīkṣamāṇāste prayatiṣyanti vihvalāḥ

विनष्टमथ मां श्रुत्वा भविष्यन्ति निरुद्यमाः ।
धर्मशीला मया ते हि बाध्यन्ते राज्यगृद्धिना

vinaṣṭamatha māṃ śrutvā bhaviṣyanti nirudyamāḥ |
dharmaśīlā mayā te hi bādhyante rājyagṛddhinā

अथवा नार्जुनो धीमान्विषादमुपयास्यति ।
सर्वास्त्रविदनाधृष्यो देवगन्धर्वराक्षसैः

athavā nārjuno dhīmānviṣādamupayāsyati |
sarvāstravidanādhṛṣyo devagandharvarākṣasaiḥ

समर्थः स महाबाहुरेकाङ्ना सुमहाबलः ।
देवराजमपि स्थानात्प्रच्यावयितुमञ्जसा

samarthaḥ sa mahābāhurekāṅnā sumahābalaḥ |
devarājamapi sthānātpracyāvayitumañjasā

किं पुनर्धृतराष्ट्रस् पुत्रं दुर्द्यूतदेविनम् ।
विद्विष्टं सर्वलोकस्य दम्भमोहपरायणम्

kiṃ punardhṛtarāṣṭras putraṃ durdyūtadevinam |
vidviṣṭaṃ sarvalokasya dambhamohaparāyaṇam

मातरं चैव शोचामि कृपणां पुत्रगृद्धिनीम् ।
याऽस्माकं नित्यमाशास्ते महत्त्वमधिकं परैः

mātaraṃ caiva śocāmi kṛpaṇāṃ putragṛddhinīm |
yā'smākaṃ nityamāśāste mahattvamadhikaṃ paraiḥ

तस्याः कथं त्वनाथाया मद्विनाशाद्भुजङ्गम् ।
सफलास्ते भविष्यन्ति मयि सर्वे मनोरथाः

tasyāḥ kathaṃ tvanāthāyā madvināśādbhujaṅgam |
saphalāste bhaviṣyanti mayi sarve manorathāḥ

नकुलः सहदेवश्च यमौ च गुरुवर्तिनौ ।
मद्वाहुबलसंगुप्तौ नित्यं पुरुषमानिनौ

nakulaḥ sahadevaśca yamau ca guruvartinau |
madvāhubalasaṃguptau nityaṃ puruṣamāninau

भविष्यतो निरुत्साहौ भ्रष्टवीर्यपराक्रमौ ।
मद्विनाशात्परिद्यूनाविति मे वर्तते मतिः

bhaviṣyato nirutsāhau bhraṣṭavīryaparākramau |
madvināśātparidyūnāviti me vartate matiḥ

एवंविधं बहु तदा विललाप वृकोदरः ।
भुजङ्गभोगसंरुद्धो नाशकच्च विचेष्टितुम्

evaṃvidhaṃ bahu tadā vilalāpa vṛkodaraḥ |
bhujaṅgabhogasaṃruddho nāśakacca viceṣṭitum

युधिष्ठिरस्तु कौन्तेयो बभूवास्वस्तचेतनः ।
अनिष्टदर्शनान्घोरानुत्पातान्परिचिन्तयन्

yudhiṣṭhirastu kaunteyo babhūvāsvastacetanaḥ |
aniṣṭadarśanānghorānutpātānparicintayan

दारुणं ह्यशिवं नादं शिवा दक्षिणतः स्थिता ।
दीप्तायां दिशि वित्रस्ता रौति तस्याश्रमस्य ह

dāruṇaṃ hyaśivaṃ nādaṃ śivā dakṣiṇataḥ sthitā |
dīptāyāṃ diśi vitrastā rauti tasyāśramasya ha

एकपक्षाक्षिचरणा वर्तिका घोरदर्शना ।
रक्तं वमन्ती ददृशे प्रत्यादित्यमभासुरा

ekapakṣākṣicaraṇā vartikā ghoradarśanā |
raktaṃ vamantī dadṛśe pratyādityamabhāsurā

प्रववौ चानिलो रूक्षश्चण्डः सर्करकर्षणः ।
अपसव्यानि सर्वाणि मृगपक्षिरुतानि च

pravavau cānilo rūkṣaścaṇḍaḥ sarkarakarṣaṇaḥ |
apasavyāni sarvāṇi mṛgapakṣirutāni ca

पृष्ठतो वायसः कृष्णो याहियाहीति वाशति ।
मुहुर्मुहुः स्फुरति च दक्षिणोऽस्य भुजस्तथा

pṛṣṭhato vāyasaḥ kṛṣṇo yāhiyāhīti vāśati |
muhurmuhuḥ sphurati ca dakṣiṇo'sya bhujastathā

हृदयं चरणश्चापि वामोऽस्य परितप्यति ।
सव्यस्याक्ष्णओ विकारश्चाप्यनिष्टः समपद्यत

hṛdayaṃ caraṇaścāpi vāmo'sya paritapyati |
savyasyākṣṇao vikāraścāpyaniṣṭaḥ samapadyata

धर्मराजोपि मेधावी शङ्कमानो महद्भयम् ।
द्रौपदीं परिपप्रच्छ क्व भीम इति भारत

dharmarājopi medhāvī śaṅkamāno mahadbhayam |
draupadīṃ paripapraccha kva bhīma iti bhārata

शंस तस्मै पाञ्चाली चिरयातं वृकोदरम् ।
स प्रतस्थे महाबाहुर्धौम्येन सहितो नृपः

śaṃsa tasmai pāñcālī cirayātaṃ vṛkodaram |
sa pratasthe mahābāhurdhaumyena sahito nṛpaḥ

द्रौपद्या रक्षणं कार्यमित्युवाच धनंजयम् ।
नकुलं सहदेवं च व्यादिदेश द्विजान्प्रति

draupadyā rakṣaṇaṃ kāryamityuvāca dhanaṃjayam |
nakulaṃ sahadevaṃ ca vyādideśa dvijānprati

स तस्य पदमुन्नीय तस्मादेवाश्रमात्प्रभुः ।
मृगयामास कौन्तेयो भीमसेनं महावने

sa tasya padamunnīya tasmādevāśramātprabhuḥ |
mṛgayāmāsa kaunteyo bhīmasenaṃ mahāvane

स प्राचीं दिशमास्थाय महतो गजयूथपान् ।
ददर्श पृथिवीं चिह्नैर्भीमस्य परिचिह्निताम्

sa prācīṃ diśamāsthāya mahato gajayūthapān |
dadarśa pṛthivīṃ cihnairbhīmasya paricihnitām

ततो मृगसहस्राणि मृगेनद्राणां शतानि च ।
पतितानि वने दृष्ट्वा मार्गं तस्याविशन्नृपः

tato mṛgasahasrāṇi mṛgenadrāṇāṃ śatāni ca |
patitāni vane dṛṣṭvā mārgaṃ tasyāviśannṛpaḥ

धावतस्तस्य वीरस् मृगार्थं वातरंहसः ।
ऊरुवातविनिर्भग्नान्द्रुमान्व्यावर्जितान्पथिः

dhāvatastasya vīras mṛgārthaṃ vātaraṃhasaḥ |
ūruvātavinirbhagnāndrumānvyāvarjitānpathiḥ

स गत्वा तैस्तदा चिह्नैर्ददर्श गिरिगह्वरे ।
[रूक्षमारुतभूयिष्ठे निष्पत्रद्रुमसंकुले

sa gatvā taistadā cihnairdadarśa girigahvare |
[rūkṣamārutabhūyiṣṭhe niṣpatradrumasaṃkule

ईरिणे निर्जले देशे कण्टकिद्रुमसंकुले ।
अश्मस्थाणुक्षुपाकीर्णे सुदुर्गे विषमोत्कटे ।]
गृहीतं भुजगेन्द्रेण निश्चेष्टमनुजं तदा

īriṇe nirjale deśe kaṇṭakidrumasaṃkule |
aśmasthāṇukṣupākīrṇe sudurge viṣamotkaṭe |]
gṛhītaṃ bhujagendreṇa niśceṣṭamanujaṃ tadā