अध्याय 182: सर्प का प्रश्न: ब्राह्मण कौन है

युधिष्ठिरस्तमासाद्य सर्पभोगेन वेष्टितम् ।
दयितं भ्रातरं धीमानिदं वचनमब्रवीत्

yudhiṣṭhirastamāsādya sarpabhogena veṣṭitam |
dayitaṃ bhrātaraṃ dhīmānidaṃ vacanamabravīt

कुन्तीमातः कथमिमामापदं त्वमवाप्तवान् ।
कश्चायं पर्वताभोगप्रतिमः पन्नगोत्तमः

kuntīmātaḥ kathamimāmāpadaṃ tvamavāptavān |
kaścāyaṃ parvatābhogapratimaḥ pannagottamaḥ

स धर्मराजमालक्ष्य भ्राता भ्रतरमग्रजम् ।
कथयामास तत्सर्वं ग्रहणादिविचेष्टितम्

sa dharmarājamālakṣya bhrātā bhrataramagrajam |
kathayāmāsa tatsarvaṃ grahaṇādiviceṣṭitam

[अयमार्य महासत्वो भक्षार्थं मां गृहीतवान् ।
नहुषो नाम राजर्षिः प्राणवानिव संस्थितः

[ayamārya mahāsatvo bhakṣārthaṃ māṃ gṛhītavān |
nahuṣo nāma rājarṣiḥ prāṇavāniva saṃsthitaḥ

मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः ।
वयमाहारमन्यं ते दास्यामः क्षुन्निवारणम्

mucyatāmayamāyuṣmanbhrātā me'mitavikramaḥ |
vayamāhāramanyaṃ te dāsyāmaḥ kṣunnivāraṇam

मुच्यतामयमायुष्मन्भ्राता मेऽमितविक्रमः ।
गम्यतां नेह स्थातव्यं श्वो भवानपि मे भवेत्

mucyatāmayamāyuṣmanbhrātā me'mitavikramaḥ |
gamyatāṃ neha sthātavyaṃ śvo bhavānapi me bhavet

व्रतमेतन्महाबाहो विषयं मम यो ब्रजेत् ।
स म भक्षो भवेत्तात त्वं चापि विषये मम

vratametanmahābāho viṣayaṃ mama yo brajet |
sa ma bhakṣo bhavettāta tvaṃ cāpi viṣaye mama

चिरेणाद्य मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यमभिकाङ्क्षये ॥]

cireṇādya mayā''hāraḥ prāpto'yamanujastava |
nāhamenaṃ vimokṣyāmi na cānyamabhikāṅkṣaye ||]

देवो वा यदि वा दैत्य उरगो वा भवान्यदि ।
सत्यं सर्प वचो ब्रूहि पृच्छति त्वां युधिष्ठिरः

devo vā yadi vā daitya urago vā bhavānyadi |
satyaṃ sarpa vaco brūhi pṛcchati tvāṃ yudhiṣṭhiraḥ

किमर्थं च त्वया ग्रस्तो भीमसेनो भुजंगम ।
किमाहृत्यविदित्वा वा प्रीतिस्ते स्याद्भुजंगम ।
किमाहारं प्रयच्छामि कथं मुञ्चेद्भवानिमम्

kimarthaṃ ca tvayā grasto bhīmaseno bhujaṃgama |
kimāhṛtyaviditvā vā prītiste syādbhujaṃgama |
kimāhāraṃ prayacchāmi kathaṃ muñcedbhavānimam

नहुषो नाम राजाऽहमासं पूर्वस्तवानघ ।
प्रथितः पञ्चमः सोमादायोः पुत्रो नराधिप

nahuṣo nāma rājā'hamāsaṃ pūrvastavānagha |
prathitaḥ pañcamaḥ somādāyoḥ putro narādhipa

क्रतुभिस्तपसा चैवस्वाध्यायेन दमेन च ।
त्रैलोक्यैश्वर्यमव्यग्रं प्राप्तोऽहंविकर्मेण च

kratubhistapasā caivasvādhyāyena damena ca |
trailokyaiśvaryamavyagraṃ prāpto'haṃvikarmeṇa ca

तदैश्वर्यं समासाद्य दर्पो मामगमत्तदा ।
सहस्रं हि द्विजातीनामुवाह शिविकां मम

tadaiśvaryaṃ samāsādya darpo māmagamattadā |
sahasraṃ hi dvijātīnāmuvāha śivikāṃ mama

ऐश्वर्यमदमत्तोऽहमवमत्य ततो द्विजान् ।
इमामगस्त्येन दशामानीत इतिमे स्मृतिः

aiśvaryamadamatto'hamavamatya tato dvijān |
imāmagastyena daśāmānīta itime smṛtiḥ

न तु मामजहात्प्रज्ञा यावदन्वेति पाण्डवः ।
तस्यैवानुग्रहाद्राजन्नगस्त्यस्य महात्मनः

na tu māmajahātprajñā yāvadanveti pāṇḍavaḥ |
tasyaivānugrahādrājannagastyasya mahātmanaḥ

षष्ठे काले मयाऽऽहारः प्राप्तोऽयमनुजस्तव ।
नाहमेनं विमोक्ष्यामि न चान्यदपि कामये

ṣaṣṭhe kāle mayā''hāraḥ prāpto'yamanujastava |
nāhamenaṃ vimokṣyāmi na cānyadapi kāmaye

प्रश्नानुच्चारितानद्य वायहरिष्यसि चेन्मम ।
तथापश्चाद्विमोक्ष्यामि भ्रातरं ते वृकोदरम्

praśnānuccāritānadya vāyahariṣyasi cenmama |
tathāpaścādvimokṣyāmi bhrātaraṃ te vṛkodaram

ब्रूहि सर्प यथाकामं प्रतिवक्ष्यामि ते वचः ।
अपि चच्छक्नुयां प्रीतिमाहर्तुं ते भुजङ्गम्

brūhi sarpa yathākāmaṃ prativakṣyāmi te vacaḥ |
api cacchaknuyāṃ prītimāhartuṃ te bhujaṅgam

वेद्यंच ब्राह्मणेनेह तद्भवान्वेत्ति केवलम् ।
सर्पराज ततः श्रुत्वा प्रतिवक्ष्यामि ते वचः

vedyaṃca brāhmaṇeneha tadbhavānvetti kevalam |
sarparāja tataḥ śrutvā prativakṣyāmi te vacaḥ

ब्राह्मणः को भवेद्राजन्वेद्यं किंच युधिष्ठिर ।
ब्रवीह्यतिमतिं त्वां हि वाक्यैरनिमिनोमि ते

brāhmaṇaḥ ko bhavedrājanvedyaṃ kiṃca yudhiṣṭhira |
bravīhyatimatiṃ tvāṃ hi vākyairaniminomi te

सत्यं दानं क्षमा शीलमानृशंस्यं तपो घृणा ।
दृश्यन्ते यत्रनागेन्द्रस ब्राह्मण इति स्मृतः

satyaṃ dānaṃ kṣamā śīlamānṛśaṃsyaṃ tapo ghṛṇā |
dṛśyante yatranāgendrasa brāhmaṇa iti smṛtaḥ

वेद्यं सर्प परं ब्र्हम निर्दुःखमसुखं च यत् ।
यत्रगत्वा न शोचन्ति भवतः किं विवक्षितं

vedyaṃ sarpa paraṃ brhama nirduḥkhamasukhaṃ ca yat |
yatragatvā na śocanti bhavataḥ kiṃ vivakṣitaṃ

चातुर्वर्ण्यं प्रमाणं च सत्यं च ब्रह्म चैव हि ।
आनृशंस्यमहिंसा च घृणा चैव युधिष्ठिर

cāturvarṇyaṃ pramāṇaṃ ca satyaṃ ca brahma caiva hi |
ānṛśaṃsyamahiṃsā ca ghṛṇā caiva yudhiṣṭhira

वेद्यं यच्चात्र निर्दुःखमसुखं च नराधिप ।
ताभ्यां हीनं पदं चान्यन्न तदस्तीति लक्षये

vedyaṃ yaccātra nirduḥkhamasukhaṃ ca narādhipa |
tābhyāṃ hīnaṃ padaṃ cānyanna tadastīti lakṣaye

शूद्रे तु यद्भवेल्लक्ष्म द्विजे तच्च न विद्यते ।
न वै शूद्रो भवेच्छूद्रो ब्राह्मणो न च ब्राह्मणः

śūdre tu yadbhavellakṣma dvije tacca na vidyate |
na vai śūdro bhavecchūdro brāhmaṇo na ca brāhmaṇaḥ

यत्रैतल्लक्ष्यते सर्प वृत्तं स ब्राह्मणः स्मृतः ।
तत्रैतन्न वेत्सर्प तं शूद्रमिति निर्दिशेत्

yatraitallakṣyate sarpa vṛttaṃ sa brāhmaṇaḥ smṛtaḥ |
tatraitanna vetsarpa taṃ śūdramiti nirdiśet

यत्पुनर्भवता प्रोक्तं न वेद्यं विद्यतेति च ।
ताभ्यां हीनमतोऽन्यत्र पदं नास्तीति चेदपि

yatpunarbhavatā proktaṃ na vedyaṃ vidyateti ca |
tābhyāṃ hīnamato'nyatra padaṃ nāstīti cedapi

एवमेतन्मतं सर्प ताभ्यां हीनं तु विद्यते ।
यथा शीतोष्णयोर्मध्ये भवेन्नोष्णं न शीतता

evametanmataṃ sarpa tābhyāṃ hīnaṃ tu vidyate |
yathā śītoṣṇayormadhye bhavennoṣṇaṃ na śītatā

एवं वै सुखदुःखाभ्यां हीनमस्ति पदं क्वचित् ।
एषा मम मतिः सर्प यथा वा मन्यते भवान्

evaṃ vai sukhaduḥkhābhyāṃ hīnamasti padaṃ kvacit |
eṣā mama matiḥ sarpa yathā vā manyate bhavān

यदि ते वृत्ततो राजन्ब्राह्मणः प्रसमीक्षितः ।
वृथा जातिस्तदायुष्मन्कृतिर्यावन्न विद्यते

yadi te vṛttato rājanbrāhmaṇaḥ prasamīkṣitaḥ |
vṛthā jātistadāyuṣmankṛtiryāvanna vidyate

जातिरत्रमहासर्प मनुष्यत्वे महामते ।
संकरात्सर्ववर्णानां दुष्परीक्ष्येति मे मतिः

jātiratramahāsarpa manuṣyatve mahāmate |
saṃkarātsarvavarṇānāṃ duṣparīkṣyeti me matiḥ

सर्वे सर्वास्वपत्यानि जनयन्ति यदा नराः ।
वाङ्मैथुनमथो जन्म मरणं च समं नृणाम्

sarve sarvāsvapatyāni janayanti yadā narāḥ |
vāṅmaithunamatho janma maraṇaṃ ca samaṃ nṛṇām

इदमार्षं प्रमाणं च ये यजामह इत्यपि ।
तस्माच्छीलं प्रधानेष्टं विदुर्ये तत्त्वदर्शिनः

idamārṣaṃ pramāṇaṃ ca ye yajāmaha ityapi |
tasmācchīlaṃ pradhāneṣṭaṃ vidurye tattvadarśinaḥ

प्राङ्गाभिवर्धनात्पुंसो जातकर्म विधीयते ।
तथोपनयनं प्रोक्तं द्विजातीनां यथाक्रमम् ।
तत्रास्य माता सावित्री पिता त्वाचार्य उच्यते

prāṅgābhivardhanātpuṃso jātakarma vidhīyate |
tathopanayanaṃ proktaṃ dvijātīnāṃ yathākramam |
tatrāsya mātā sāvitrī pitā tvācārya ucyate

वृत्त्या शूद्रसमो ह्येष यावद्वेदेन जायते ।
तस्मिन्नेवं मतिद्वैधे मनुः स्वायंभुवोऽब्रवीत्

vṛttyā śūdrasamo hyeṣa yāvadvedena jāyate |
tasminnevaṃ matidvaidhe manuḥ svāyaṃbhuvo'bravīt

कृतकृत्याः सर्ववर्णा यदि वृत्तं न पश्यति ।
संकरस्त्वत्र नागेन्द्र बलवान्प्रसमीक्षितः

kṛtakṛtyāḥ sarvavarṇā yadi vṛttaṃ na paśyati |
saṃkarastvatra nāgendra balavānprasamīkṣitaḥ

यत्रेदानीं महासर्प संस्कृतं वृत्तमिष्यते ।
तं ब्राह्मणमहं पूर्वमुक्तवान्भुजगोत्तम

yatredānīṃ mahāsarpa saṃskṛtaṃ vṛttamiṣyate |
taṃ brāhmaṇamahaṃ pūrvamuktavānbhujagottama

श्रुतं विदितवेद्यस्य तव वाक्यं युधिष्ठिर ।
भक्षयेयमहं कस्माद्भ्रातरं ते वृकोदरम्

śrutaṃ viditavedyasya tava vākyaṃ yudhiṣṭhira |
bhakṣayeyamahaṃ kasmādbhrātaraṃ te vṛkodaram