अध्याय 179: द्वैतवन की ओर लम्बी वापसी

नगोत्तमं प्रस्रवणैरुपेतं
दिशां गजैः किन्नरपक्षिभिश्च ।
सुखं निवासं जहतां हि तेषां
न प्रीतिरासीद्भरतर्षभाणाम्

nagottamaṃ prasravaṇairupetaṃ
diśāṃ gajaiḥ kinnarapakṣibhiśca |
sukhaṃ nivāsaṃ jahatāṃ hi teṣāṃ
na prītirāsīdbharatarṣabhāṇām

ततस्तु तेषां पुनरेव हर्षः
कैलासमालोक्य महान्बभूव ।
कुबेरकान्तं भरतर्षभाणां
महीधरं वारिधरप्रकाशम्

tatastu teṣāṃ punareva harṣaḥ
kailāsamālokya mahānbabhūva |
kuberakāntaṃ bharatarṣabhāṇāṃ
mahīdharaṃ vāridharaprakāśam

समुच्छ्रयान्पर्वतसंनिरोधान्
गोष्ठान्हरीणां गिरिगह्वराणि ।
बहुप्रकाराणि समीक्ष्यवीराः
स्थलानि निम्नानि च तत्र तत्र

samucchrayānparvatasaṃnirodhān
goṣṭhānharīṇāṃ girigahvarāṇi |
bahuprakārāṇi samīkṣyavīrāḥ
sthalāni nimnāni ca tatra tatra

तथैव चान्यानि महावनानि
मृगद्विजानेकपसेवितानि ।
आलोकयन्तोऽभिययुः प्रतीता-
स्ते धन्विनाः खङ्गधरा नराग्र्याः

tathaiva cānyāni mahāvanāni
mṛgadvijānekapasevitāni |
ālokayanto'bhiyayuḥ pratītā-
ste dhanvināḥ khaṅgadharā narāgryāḥ

वनानि रम्याणि नदीः सरांसि
गुहा गिरीणां गिरिगह्वराणि
एते निवासाः सततं बभूवु-
र्निशामुखं प्राप्य नरर्षभाणाम्

vanāni ramyāṇi nadīḥ sarāṃsi
guhā girīṇāṃ girigahvarāṇi
ete nivāsāḥ satataṃ babhūvu-
rniśāmukhaṃ prāpya nararṣabhāṇām

ते दुर्गवासं बहुधा निरुष्य
व्यतीत्य कैलासमचिन्त्यरूपम् ।
आसेदुरत्यर्थमनोरमं ते
तमाश्रमाग्र्यं वृषपर्वणस्तु

te durgavāsaṃ bahudhā niruṣya
vyatītya kailāsamacintyarūpam |
āseduratyarthamanoramaṃ te
tamāśramāgryaṃ vṛṣaparvaṇastu

समेत्य राज्ञा वृषपर्वणा ते
प्रत्यर्चितास्तेन च वीतमोहाः ।
शशंसिरे विस्तरशः प्रवासं
शिवं यथावद्वृषपर्वणस्ते

sametya rājñā vṛṣaparvaṇā te
pratyarcitāstena ca vītamohāḥ |
śaśaṃsire vistaraśaḥ pravāsaṃ
śivaṃ yathāvadvṛṣaparvaṇaste

सुखोषितास्तस्य त एकरात्रं
पुण्याश्रमे देवमहर्षिजुष्टे ।
अभ्याययुस्ते बदरीं विशालां
सुखेन वीराः पुनरेव वासम्

sukhoṣitāstasya ta ekarātraṃ
puṇyāśrame devamaharṣijuṣṭe |
abhyāyayuste badarīṃ viśālāṃ
sukhena vīrāḥ punareva vāsam

ऊषुस्ततस्तत्र महानुभावा
नारायणस्थानगताः समग्राः ।
कुबेरकान्तां नलिनीं विशोकाः
संपश्यमानाः सुरसिद्धजुष्टाम्

ūṣustatastatra mahānubhāvā
nārāyaṇasthānagatāḥ samagrāḥ |
kuberakāntāṃ nalinīṃ viśokāḥ
saṃpaśyamānāḥ surasiddhajuṣṭām

तां चाथ दृष्ट्वा नलिनीं विशोकाः
पाण्डोः सुताः सर्वनरप्रधानाः ।
ते रेमिरे नन्दनवासमेत्य
द्विजर्षयो वीतमला यथैव

tāṃ cātha dṛṣṭvā nalinīṃ viśokāḥ
pāṇḍoḥ sutāḥ sarvanarapradhānāḥ |
te remire nandanavāsametya
dvijarṣayo vītamalā yathaiva

ततः क्रमेणोपययुर्नृवीरा
यथागतेनैव पथा समग्राः ।
विहृत्य मासं सुखिनो बदर्यां
किरातराज्ञो विषयं सुबाहोः

tataḥ krameṇopayayurnṛvīrā
yathāgatenaiva pathā samagrāḥ |
vihṛtya māsaṃ sukhino badaryāṃ
kirātarājño viṣayaṃ subāhoḥ

चीनांस्तुषारान्दरदांश्च सर्वान्
देशान्कुलिन्दस्य च भूरिरम्यान् ।
अतीत्य दुर्गं हिमवत्प्रदेशं
पुरं सुबाहोर्ददृशुर्नृवीराः

cīnāṃstuṣārāndaradāṃśca sarvān
deśānkulindasya ca bhūriramyān |
atītya durgaṃ himavatpradeśaṃ
puraṃ subāhordadṛśurnṛvīrāḥ

श्रुत्वा च तान्पार्थिव पुत्रपौत्रा-
न्प्राप्तान्सुबाहुर्विषये समग्रान् ।
प्रत्युद्ययौ प्रीतियुतः स राजा
तं चाभ्यनन्दन्वृषभाः कुरूणाम्

śrutvā ca tānpārthiva putrapautrā-
nprāptānsubāhurviṣaye samagrān |
pratyudyayau prītiyutaḥ sa rājā
taṃ cābhyanandanvṛṣabhāḥ kurūṇām

समेत्य राज्ञा तु सुबाहुना ते
सुतैर्विशोकप्रमुखैश्च सर्वे ।
सहेनद्रसेनैः परिचारकैश्च
पौरोगवैर्ये च रमहानसस्थाः

sametya rājñā tu subāhunā te
sutairviśokapramukhaiśca sarve |
sahenadrasenaiḥ paricārakaiśca
paurogavairye ca ramahānasasthāḥ

सुखोपितास्तत्रत एकरात्रं
सूतान्समादाय रथांश्च सर्वान् ।
घटोत्कचं सानुचरं विसृज्य
ततोऽभ्ययुर्यामुनमद्रिराजम्

sukhopitāstatrata ekarātraṃ
sūtānsamādāya rathāṃśca sarvān |
ghaṭotkacaṃ sānucaraṃ visṛjya
tato'bhyayuryāmunamadrirājam

तस्मिन्गिरौ प्रस्रवणोपपन्न-
हिमोत्तरीयारुणपाण्डुसानौ ।
विशाखयूपं समुपेत्य चक्रु-
स्तदा निवासं पुरुषप्रवीराः

tasmingirau prasravaṇopapanna-
himottarīyāruṇapāṇḍusānau |
viśākhayūpaṃ samupetya cakru-
stadā nivāsaṃ puruṣapravīrāḥ

वराहनानामृगपक्षिजुष्टं
महावनं चैत्ररथप्रकाशम् ।
शिवेन यात्वा मृगयाप्रधानाः
संवत्सरं तत्रवने विजह्रुः

varāhanānāmṛgapakṣijuṣṭaṃ
mahāvanaṃ caitrarathaprakāśam |
śivena yātvā mṛgayāpradhānāḥ
saṃvatsaraṃ tatravane vijahruḥ

तत्राससादातिबलं भुजङ्गं
क्षुधार्दितं मृत्युमिवोग्ररूपम् ।
वृकोदरः पर्वतकन्दरायां
विषादमोहव्यथितान्तरात्मा

tatrāsasādātibalaṃ bhujaṅgaṃ
kṣudhārditaṃ mṛtyumivograrūpam |
vṛkodaraḥ parvatakandarāyāṃ
viṣādamohavyathitāntarātmā

द्वीपोऽभवद्यत्र वृकोदरस्य
युधिष्ठिरो धर्मभृतां वरिष्ठः ।
अमोक्षयद्यस्तमनन्ततेजा
ग्राहेण संवेष्टितसर्वगात्रम्

dvīpo'bhavadyatra vṛkodarasya
yudhiṣṭhiro dharmabhṛtāṃ variṣṭhaḥ |
amokṣayadyastamanantatejā
grāheṇa saṃveṣṭitasarvagātram

ते द्वादशं वर्षमथोपयान्तं
वने विहुर्तुं कुरवः प्रतीताः ।
तस्माद्वनाच्चैत्ररथप्रकाशा-
च्छ्रिया ज्वलन्तस्तपसा च युक्ताः

te dvādaśaṃ varṣamathopayāntaṃ
vane vihurtuṃ kuravaḥ pratītāḥ |
tasmādvanāccaitrarathaprakāśā-
cchriyā jvalantastapasā ca yuktāḥ

ततश्च यात्वा मरुधन्वपार्श्वं
सदा धनुर्वेदरतिप्रधानाः ।
सरस्वतीमेत्य निवासकामाः
सरस्ततो द्वैतवनं प्रतीयुः

tataśca yātvā marudhanvapārśvaṃ
sadā dhanurvedaratipradhānāḥ |
sarasvatīmetya nivāsakāmāḥ
sarastato dvaitavanaṃ pratīyuḥ

समीक्ष् तान्द्वैतवने निविष्टा-
न्निवासिनस्तत्रततोऽभिजग्मुः ।
तपोदमाचारसमाधियुक्ता-
स्तृणोदपात्रावरणाश्मकुट्टाः

samīkṣ tāndvaitavane niviṣṭā-
nnivāsinastatratato'bhijagmuḥ |
tapodamācārasamādhiyuktā-
stṛṇodapātrāvaraṇāśmakuṭṭāḥ

प्लक्षाक्षरौहीतकवेतसाश्च
तथा बदर्यः खदिराः शिरीषाः ।
बिल्वेङ्गुदाः पीलुशमीकरीराः
सरस्वतीतीररुहा बभूवुः

plakṣākṣarauhītakavetasāśca
tathā badaryaḥ khadirāḥ śirīṣāḥ |
bilveṅgudāḥ pīluśamīkarīrāḥ
sarasvatītīraruhā babhūvuḥ

तां यक्षगन्धर्वमहर्षिकान्ता-
मावासभूतामिव देवतानाम् ।
सरस्वतीं प्रीतियुताश्चरन्तः
सुखं विजह्रुर्नरदेवपुत्राः

tāṃ yakṣagandharvamaharṣikāntā-
māvāsabhūtāmiva devatānām |
sarasvatīṃ prītiyutāścarantaḥ
sukhaṃ vijahrurnaradevaputrāḥ