अध्याय 17: प्रद्युम्न और शाल्व का द्वन्द्व, प्रद्युम्न मूर्च्छित

एवमुक्त्वा रौक्मिणेयो यादवान्यादवर्षभ ।
दंशितैर्हरिभिर्युक्तं रथमास्थाय काञ्चनम्

evamuktvā raukmiṇeyo yādavānyādavarṣabha |
daṃśitairharibhiryuktaṃ rathamāsthāya kāñcanam

उच्छ्रित्य मकरं केतुं व्यात्ताननमलङ्कृतम् ।
उत्पतद्भिरिवाकाशं तैर्हयैरन्वयात्परान्

ucchritya makaraṃ ketuṃ vyāttānanamalaṅkṛtam |
utpatadbhirivākāśaṃ tairhayairanvayātparān

विक्षिपन्नादयंश्चापि धनुः श्रेष्ठं महाबलैः ।
तूणखङ्गधरः शूरो बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्

vikṣipannādayaṃścāpi dhanuḥ śreṣṭhaṃ mahābalaiḥ |
tūṇakhaṅgadharaḥ śūro baddhagodhāṅgulitravān

सविद्युच्छुरितं चापं विहरन्वै तलात्तलम् ।
मोहयामास दैतेयान्सर्वान्सौभनिवासिनः

savidyucchuritaṃ cāpaṃ viharanvai talāttalam |
mohayāmāsa daiteyānsarvānsaubhanivāsinaḥ

तस्य विक्षिपतश्चापं संदधानस्य चासकृत् ।
नान्तरं ददृशे कश्चिन्नघ्नितः शात्रवान्रणे

tasya vikṣipataścāpaṃ saṃdadhānasya cāsakṛt |
nāntaraṃ dadṛśe kaścinnaghnitaḥ śātravānraṇe

मुखस्य वर्णो न विकल्पतेऽस्य
चेलुश्च गात्राणि न चापि तस्य ।
सिंहोन्नतं चाप्यभिगर्जतोऽस्य
शुश्राव लोकोऽद्भुतवीर्यमग्र्यम्

mukhasya varṇo na vikalpate'sya
celuśca gātrāṇi na cāpi tasya |
siṃhonnataṃ cāpyabhigarjato'sya
śuśrāva loko'dbhutavīryamagryam

जलेचरः काञ्चनयष्टिसंस्थो
व्यात्ताननः शत्रुबलप्रमाथी ।
वित्रासयन्राजति वाहमुख्ये
साल्वस्य सेनाप्रमुखे ध्वजाग्र्यः

jalecaraḥ kāñcanayaṣṭisaṃstho
vyāttānanaḥ śatrubalapramāthī |
vitrāsayanrājati vāhamukhye
sālvasya senāpramukhe dhvajāgryaḥ

ततस्तूर्णं विनिष्पत्य प्रद्युम्नः शत्रुकर्शनः ।
साल्वमेवाभिदुद्राव विधित्सुः कलहं नृप

tatastūrṇaṃ viniṣpatya pradyumnaḥ śatrukarśanaḥ |
sālvamevābhidudrāva vidhitsuḥ kalahaṃ nṛpa

अभियानं तु वीरेण प्रद्युम्नेन महारणे ।
नामर्षयत संक्रुद्वः साल्वः कुरुकुलोद्वह

abhiyānaṃ tu vīreṇa pradyumnena mahāraṇe |
nāmarṣayata saṃkrudvaḥ sālvaḥ kurukulodvaha

सरोषमहमत्तो वै कामगादवरुह्य च ।
प्रद्युम्नं योधयामास साल्वः परपुरंजयः

saroṣamahamatto vai kāmagādavaruhya ca |
pradyumnaṃ yodhayāmāsa sālvaḥ parapuraṃjayaḥ

तयोः सुतुमुलं युद्धं साल्ववृष्णिप्रवीरयोः ।
समेता ददृशुर्लोका बलिवासवयोरिव

tayoḥ sutumulaṃ yuddhaṃ sālvavṛṣṇipravīrayoḥ |
sametā dadṛśurlokā balivāsavayoriva

तस्य मायामयो वीर रथो हेमपरिष्कृतः ।
सपताकः सध्वजश्च सानुकर्षः स तूणवान्

tasya māyāmayo vīra ratho hemapariṣkṛtaḥ |
sapatākaḥ sadhvajaśca sānukarṣaḥ sa tūṇavān

स तं रथवरं श्रीमान्समारुह्य किल प्रभो ।
मुमोच बाणान्कौख्य प्रद्युम्नाय महाबलः

sa taṃ rathavaraṃ śrīmānsamāruhya kila prabho |
mumoca bāṇānkaukhya pradyumnāya mahābalaḥ

ततो बाणमयं वर्षं व्यसृजत्तरसा रणे ।
प्रद्युम्नो भुजवेगेन साल्वं संमोहयन्निव

tato bāṇamayaṃ varṣaṃ vyasṛjattarasā raṇe |
pradyumno bhujavegena sālvaṃ saṃmohayanniva

स तैरभिहतः सङ्ख्ये नामर्यत सौभराट् ।
शरान्दीप्ताग्निसंकाशान्मुमोच तनये मम

sa tairabhihataḥ saṅkhye nāmaryata saubharāṭ |
śarāndīptāgnisaṃkāśānmumoca tanaye mama

तमापतन्तं बाणौधं स चिच्छेद महाबलः ।
ततश्चान्याञ्शरान्दीप्तान्प्रचिक्षेप सुते मम

tamāpatantaṃ bāṇaudhaṃ sa ciccheda mahābalaḥ |
tataścānyāñśarāndīptānpracikṣepa sute mama

स साल्वबाणै राजेन्द्र विद्धो रुक्मिणिनन्दनः ।
मुमोच बाणं त्वरितो मर्मभेदिनमाहवे

sa sālvabāṇai rājendra viddho rukmiṇinandanaḥ |
mumoca bāṇaṃ tvarito marmabhedinamāhave

तस्य वर्म विभिद्याशु स बाणो मत्सुतेरितः ।
विवेश हृदयं पत्री स पपात भृशहतः

tasya varma vibhidyāśu sa bāṇo matsuteritaḥ |
viveśa hṛdayaṃ patrī sa papāta bhṛśahataḥ

तस्मिन्निपतिते वीरे साल्वराजे विचेतसि ।
संप्रद्रबन्दानवेन्द्रा दारयन्तो वसुंधराम्

tasminnipatite vīre sālvarāje vicetasi |
saṃpradrabandānavendrā dārayanto vasuṃdharām

हाहाकृतमभूत्सैन्यं साल्वस्य पृथिवीपते ।
नष्टसंज्ञे निपतिते तदा सौभपतौ नृपे

hāhākṛtamabhūtsainyaṃ sālvasya pṛthivīpate |
naṣṭasaṃjñe nipatite tadā saubhapatau nṛpe

तत उत्थाय राजेन्द्र प्रतिलभ्य च चेतनाम् ।
मुमोच बाणान्सहसा प्रद्युम्नाय महाबलः

tata utthāya rājendra pratilabhya ca cetanām |
mumoca bāṇānsahasā pradyumnāya mahābalaḥ

तेन बाणेन महता प्रद्युम्नः समरे स्थितः ।
जत्रुदेशे भृशं विद्धो व्यथितो ददृशे तदा

tena bāṇena mahatā pradyumnaḥ samare sthitaḥ |
jatrudeśe bhṛśaṃ viddho vyathito dadṛśe tadā

तं स विद्ध्वा महाराज साल्वो रुक्मिणिनन्दनम् ।
ननाद सिंहनादं वै नादेनापूरयन्महीम्

taṃ sa viddhvā mahārāja sālvo rukmiṇinandanam |
nanāda siṃhanādaṃ vai nādenāpūrayanmahīm

ततो मोहं समापन्ने तनये मम भारत ।
मुमोच बाणांस्त्वरितः पुनरन्यान्दुरात्मवान्

tato mohaṃ samāpanne tanaye mama bhārata |
mumoca bāṇāṃstvaritaḥ punaranyāndurātmavān

स तैरभिहतो बाणैर्बहुभिस्तेन मोहितः ।
निश्चेष्टः कौरवश्रेष्ठ प्रद्युम्नोऽभूद्रणाजिरे

sa tairabhihato bāṇairbahubhistena mohitaḥ |
niśceṣṭaḥ kauravaśreṣṭha pradyumno'bhūdraṇājire