अध्याय 16: साम्ब और चारुदेष्ण द्वारा शाल्व सेना का प्रतिरोध

तां तूपयातो राजेन्द्र साल्वः सौभपतिस्तदा ।
प्रभूतनरनागेन बलेनोपविवेश ह

tāṃ tūpayāto rājendra sālvaḥ saubhapatistadā |
prabhūtanaranāgena balenopaviveśa ha

समे निविष्टां सा सेना प्रभूतसलिलाशये ।
चतुरङ्गबलोपेता साल्वराजाभिपालिता

same niviṣṭāṃ sā senā prabhūtasalilāśaye |
caturaṅgabalopetā sālvarājābhipālitā

वर्जयित्वा श्मशानानि देवतायतनानि च ।
वल्मीकांश्चैव चैत्यांश्च संनिविष्टमभूद्बलम्

varjayitvā śmaśānāni devatāyatanāni ca |
valmīkāṃścaiva caityāṃśca saṃniviṣṭamabhūdbalam

अनीकानां विभागेन पन्थानः सुकृतास्तथा ।
प्रथमा नवमाश्चैव साल्वस्य शिबिरे नृप

anīkānāṃ vibhāgena panthānaḥ sukṛtāstathā |
prathamā navamāścaiva sālvasya śibire nṛpa

सर्वायुधसमोपेतं सर्वशस्त्रविशारदम् ।
रथनागाश्वकलिलं पदातिजनसंकुलम्

sarvāyudhasamopetaṃ sarvaśastraviśāradam |
rathanāgāśvakalilaṃ padātijanasaṃkulam

तुष्टपुष्टबलोपेतं वीरलक्षणलक्षितम् ।
विचित्रध्वजसन्नाहं विचित्ररथकार्मुकम्

tuṣṭapuṣṭabalopetaṃ vīralakṣaṇalakṣitam |
vicitradhvajasannāhaṃ vicitrarathakārmukam

संनिवेश्य च कौरव्य द्वारकायां नरर्षभ ।
अभिसारयामास तदा वेगैन पतगेन्द्रवत्

saṃniveśya ca kauravya dvārakāyāṃ nararṣabha |
abhisārayāmāsa tadā vegaina patagendravat

तदापतन्तं संदृश्य बलं साल्वपतेस्तदा ।
निर्याय योधयामासुः कुमारा वृष्णिनन्दनाः

tadāpatantaṃ saṃdṛśya balaṃ sālvapatestadā |
niryāya yodhayāmāsuḥ kumārā vṛṣṇinandanāḥ

असहन्तोऽभियानं तत्साल्वराजस्य कौरव ।
चारुदेष्णश्च साम्बश्च प्रद्युम्नश्च रमहारथः

asahanto'bhiyānaṃ tatsālvarājasya kaurava |
cārudeṣṇaśca sāmbaśca pradyumnaśca ramahārathaḥ

ते रथैर्दंशिताः सर्वेविचित्राभरणध्वजाः ।
संसक्ताः साल्वराजस्य बहुभिर्योधपुङ्गवैः

te rathairdaṃśitāḥ sarvevicitrābharaṇadhvajāḥ |
saṃsaktāḥ sālvarājasya bahubhiryodhapuṅgavaiḥ

गृहीत्वा कार्मुकं साम्बः साल्वस्य सचिवं रणे ।
यीधयामास संहृष्टः क्षेमधूर्तिं चमूपतिम्

gṛhītvā kārmukaṃ sāmbaḥ sālvasya sacivaṃ raṇe |
yīdhayāmāsa saṃhṛṣṭaḥ kṣemadhūrtiṃ camūpatim

तस्य बाणमयं वर्षं जाम्बवत्याः सुतो महत् ।
मुमोच भरतश्रेष्ठ यथावर्षं सहस्रदृक्

tasya bāṇamayaṃ varṣaṃ jāmbavatyāḥ suto mahat |
mumoca bharataśreṣṭha yathāvarṣaṃ sahasradṛk

तद्बाणवर्षं तुमुलं विषेहे स चमूपतिः ।
क्षेमधूर्तिर्महाराज हिमवानिव निश्चलः

tadbāṇavarṣaṃ tumulaṃ viṣehe sa camūpatiḥ |
kṣemadhūrtirmahārāja himavāniva niścalaḥ

ततः साम्बाय राजेन्द्र क्षेमधूर्तिरपि स्वयम् ।
मुमोच मायाविहितं शरजालं महत्तरम्

tataḥ sāmbāya rājendra kṣemadhūrtirapi svayam |
mumoca māyāvihitaṃ śarajālaṃ mahattaram

ततो मायामयं जालं माययैव विदार्यसः ।
साम्बः शरसहस्रेण रथमस्याभ्यवर्षत

tato māyāmayaṃ jālaṃ māyayaiva vidāryasaḥ |
sāmbaḥ śarasahasreṇa rathamasyābhyavarṣata

ततः स विद्धः साम्बेन क्षेमधूर्तिश्चमूपतिः ।
अपायाज्जवनैरश्वैः साम्बबाणप्रपीडितः

tataḥ sa viddhaḥ sāmbena kṣemadhūrtiścamūpatiḥ |
apāyājjavanairaśvaiḥ sāmbabāṇaprapīḍitaḥ

तस्मिन्विप्रद्रुते शरे साल्वस्याथ चमूपतौ ।
वेगवान्नाम दैतेयः सुतं मेऽभ्यद्रवद्बली

tasminvipradrute śare sālvasyātha camūpatau |
vegavānnāma daiteyaḥ sutaṃ me'bhyadravadbalī

अभिपन्नस्तु राजेन्द्र साम्बो वृष्णिकुलोद्वहः ।
वेगं वेगवतो राजंस्तस्थौ वीरो विधारयन्

abhipannastu rājendra sāmbo vṛṣṇikulodvahaḥ |
vegaṃ vegavato rājaṃstasthau vīro vidhārayan

स वेगवति कौन्तेय साम्बो वेगवतीं गदाम् ।
चिक्षेप तरसा वीरो व्याविद्ध्यन्सत्यविक्रमः

sa vegavati kaunteya sāmbo vegavatīṃ gadām |
cikṣepa tarasā vīro vyāviddhyansatyavikramaḥ

तया त्वभिहतो राजन्वेगवान्न्यपतद्भुवि ।
वातरुग्णं इव क्षुण्णो जीर्णमूलोवनस्पतिः

tayā tvabhihato rājanvegavānnyapatadbhuvi |
vātarugṇaṃ iva kṣuṇṇo jīrṇamūlovanaspatiḥ

तस्मिन्निपतिते वीरे गदारुग्णे महासुरे ।
प्रविश्य महतीं सेनां योधयामास मे सुतः

tasminnipatite vīre gadārugṇe mahāsure |
praviśya mahatīṃ senāṃ yodhayāmāsa me sutaḥ

चारुदेष्णेन संसक्तो विविन्ध्यो नाम दानवः ।
महारथः समाज्ञातो महाराज महाधनुः

cārudeṣṇena saṃsakto vivindhyo nāma dānavaḥ |
mahārathaḥ samājñāto mahārāja mahādhanuḥ

ततः सुतुमुलं युद्धं चारुदेष्णविविन्ध्ययोः ।
वृत्रवासवयो राजन्यथापूर्वं तथाऽभवत्

tataḥ sutumulaṃ yuddhaṃ cārudeṣṇavivindhyayoḥ |
vṛtravāsavayo rājanyathāpūrvaṃ tathā'bhavat

अन्योन्यस्याभिसंक्रुद्धावन्योन्यं जघ्नतुः शरैः ।
विनदन्तौ महाराज सिंहाविव महाबलौ

anyonyasyābhisaṃkruddhāvanyonyaṃ jaghnatuḥ śaraiḥ |
vinadantau mahārāja siṃhāviva mahābalau

रौक्मिणेयस्ततो बाणमग्न्यर्कोपमवर्चसम् ।
अभिमन्त्र्य महास्त्रेण संदधे शत्रुनाशनम्

raukmiṇeyastato bāṇamagnyarkopamavarcasam |
abhimantrya mahāstreṇa saṃdadhe śatrunāśanam

स विविन्ध्याय सक्रोधः समाहूय महारथः ।
चिक्षेप मे सुतो राजन्स गतासुरथापतत्

sa vivindhyāya sakrodhaḥ samāhūya mahārathaḥ |
cikṣepa me suto rājansa gatāsurathāpatat

विविन्ध्यं निहृतं दृष्ट्वा तां च विक्षोभितां चमूम् ।
कामगेन स सौभेन साल्वः पुनरुपागमत्

vivindhyaṃ nihṛtaṃ dṛṣṭvā tāṃ ca vikṣobhitāṃ camūm |
kāmagena sa saubhena sālvaḥ punarupāgamat

ततो व्याकुलितं सर्वं द्वारकावासि तद्बलम् ।
दृष्ट्वा साल्वं महाबाहो सौभस्थं पृथिवीगतम्

tato vyākulitaṃ sarvaṃ dvārakāvāsi tadbalam |
dṛṣṭvā sālvaṃ mahābāho saubhasthaṃ pṛthivīgatam

ततो निर्याय कौरव्य अवस्थाप्य च तद्बलम् ।
आनर्तानां महाराज प्रद्युम्नो वाक्यमब्रवीत्

tato niryāya kauravya avasthāpya ca tadbalam |
ānartānāṃ mahārāja pradyumno vākyamabravīt

सर्वे भवन्तस्तिष्ठन्तु सर्वे पश्यन्तु मां युधि ।
निवारयन्तं संग्रामे बलात्सौभं सराजकम्

sarve bhavantastiṣṭhantu sarve paśyantu māṃ yudhi |
nivārayantaṃ saṃgrāme balātsaubhaṃ sarājakam

अयं सौभपतेः सेनामायसैर्भुजगैरिव ।
धनुर्भुजविनिर्मुक्तैर्नाशयम्यद्य यादवाः

ayaṃ saubhapateḥ senāmāyasairbhujagairiva |
dhanurbhujavinirmuktairnāśayamyadya yādavāḥ

आश्वसध्वं न भीः कार्या सौभराडद्य नश्यति ।
मयाऽभिपन्नो दुष्टात्मा ससौभो विनशिष्यति

āśvasadhvaṃ na bhīḥ kāryā saubharāḍadya naśyati |
mayā'bhipanno duṣṭātmā sasaubho vinaśiṣyati

एवं ब्रुवति संहृष्टे प्रद्युम्ने पाण्डुनन्दन ।
धिष्टितं तद्बलं द्वारि युयुधे च यथासुखम्

evaṃ bruvati saṃhṛṣṭe pradyumne pāṇḍunandana |
dhiṣṭitaṃ tadbalaṃ dvāri yuyudhe ca yathāsukham