अध्याय 169: लोकपालों से अस्त्र और अर्जुन का स्वर्गवास

ततस्तामवसं प्रीतो रजनीं तत्र भारत ।
प्रसादाद्देवदेवस्यत्र्यम्बकस्य महात्मनः

tatastāmavasaṃ prīto rajanīṃ tatra bhārata |
prasādāddevadevasyatryambakasya mahātmanaḥ

व्युषितो रजनीं चाहंकृत्वापौर्वाह्णिकीः क्रियाः ।
अपश्यं तं द्विजश्रेष्ठं दृष्टवानस्मि यं पुरा

vyuṣito rajanīṃ cāhaṃkṛtvāpaurvāhṇikīḥ kriyāḥ |
apaśyaṃ taṃ dvijaśreṣṭhaṃ dṛṣṭavānasmi yaṃ purā

तस्मै चाहं यथावृत्तं सर्वमेव न्यवेदयम् ।
भगवन्तं महादेवं समेतोस्मीति भारत

tasmai cāhaṃ yathāvṛttaṃ sarvameva nyavedayam |
bhagavantaṃ mahādevaṃ sametosmīti bhārata

स मामुवाच राजेन्द्र प्रीयमाणो द्विजोत्तमः ।
दृष्टस्त्वया महादेवो यथा नान्येन केनचित्

sa māmuvāca rājendra prīyamāṇo dvijottamaḥ |
dṛṣṭastvayā mahādevo yathā nānyena kenacit

समेतं लोकपालैस्तु सर्वैर्वैवस्वतादिभिः ।
द्रष्टास्यनघ देवेन्द्रं स च तेऽस्त्राणि दास्यति

sametaṃ lokapālaistu sarvairvaivasvatādibhiḥ |
draṣṭāsyanagha devendraṃ sa ca te'strāṇi dāsyati

एवमुक्त्वा स मां राजन्नाश्लिष्य च पुनः पुनः ।
अगच्छत्स यथाकामं ब्राह्मणः सूर्यसन्निभः

evamuktvā sa māṃ rājannāśliṣya ca punaḥ punaḥ |
agacchatsa yathākāmaṃ brāhmaṇaḥ sūryasannibhaḥ

अथापराह्णे तस्याह्नः प्रावात्पुण्यः समीरणः ।
पुनर्नवमिमं लोकं कुर्वन्निव सपत्नहन्

athāparāhṇe tasyāhnaḥ prāvātpuṇyaḥ samīraṇaḥ |
punarnavamimaṃ lokaṃ kurvanniva sapatnahan

दिव्यानि चैव माल्यानि सुगन्धीनि नवानि च ।
शैशिरस्य गिरे पादे प्रादुरासन्समीपतः

divyāni caiva mālyāni sugandhīni navāni ca |
śaiśirasya gire pāde prādurāsansamīpataḥ

वादित्राणिच दिव्यानि सुघोषाणि समन्ततः ।
स्तुतयश्चेन्द्रसंयुक्ता अश्रूयन्त मनोहराः

vāditrāṇica divyāni sughoṣāṇi samantataḥ |
stutayaścendrasaṃyuktā aśrūyanta manoharāḥ

गणाश्चाप्सरसां तत्रगन्धर्वाणां तथैव च ।
पुरस्ताद्देवदेवस्य जगुर्गीतानि सर्वशः

gaṇāścāpsarasāṃ tatragandharvāṇāṃ tathaiva ca |
purastāddevadevasya jagurgītāni sarvaśaḥ

मरुतां च गणास्तत्र देवयानैरुपागमन् ।
महेन्द्रानुचरा ये च देवसद्मनिवासिनः

marutāṃ ca gaṇāstatra devayānairupāgaman |
mahendrānucarā ye ca devasadmanivāsinaḥ

ततो मरुत्वानहरिभिर्युक्तैर्वाहैः स्वलंकृतैः ।
शचीसहायस्तत्रायात्सह सर्वैस्तदाऽमरैः

tato marutvānaharibhiryuktairvāhaiḥ svalaṃkṛtaiḥ |
śacīsahāyastatrāyātsaha sarvaistadā'maraiḥ

एतस्मिन्नैव काले तु कुबेरो नरवाहनः ।
दर्शयामास मां राजँल्लक्ष्म्या परमया युतः

etasminnaiva kāle tu kubero naravāhanaḥ |
darśayāmāsa māṃ rājam̐llakṣmyā paramayā yutaḥ

दक्षिणस्यां दिशि यमं प्रत्यपश्यं व्यस्थितम् ।
वरुणं देवराजं च यथास्थानमवस्थितम्

dakṣiṇasyāṃ diśi yamaṃ pratyapaśyaṃ vyasthitam |
varuṇaṃ devarājaṃ ca yathāsthānamavasthitam

ते मामूचुर्महाराज सान्त्वयित्वा सुरर्षभाः ।
सव्यसाचिन्निरीक्षास्माँल्लोकपालानवस्थितान्

te māmūcurmahārāja sāntvayitvā surarṣabhāḥ |
savyasācinnirīkṣāsmām̐llokapālānavasthitān

सुरकार्यार्थसिद्ध्यर्थं दृष्टवानसि शंकरम् ।
अस्मत्तोऽपि गृहाण त्वमस्त्राणीति समन्ततः

surakāryārthasiddhyarthaṃ dṛṣṭavānasi śaṃkaram |
asmatto'pi gṛhāṇa tvamastrāṇīti samantataḥ

ततोऽहं प्रयतो भूत्वा प्रणिपत्य सुरर्षभान् ।
प्रत्यगृह्णां तदाऽस्त्राणि महान्ति विविधानि च

tato'haṃ prayato bhūtvā praṇipatya surarṣabhān |
pratyagṛhṇāṃ tadā'strāṇi mahānti vividhāni ca

गृहीतास्त्रस्ततो देवैरनुज्ञातोस्मि भारत ।
अथ देवा ययुः सर्वेयथागतमरिंदम

gṛhītāstrastato devairanujñātosmi bhārata |
atha devā yayuḥ sarveyathāgatamariṃdama

मघवानपि मां देवो रथमारोप्य सुप्रभम् ।
उवाच भगवान्वाक्यं स्मयन्निव महायशाः

maghavānapi māṃ devo rathamāropya suprabham |
uvāca bhagavānvākyaṃ smayanniva mahāyaśāḥ

पुरैवागमनादस्माद्वेदाहं त्वां धनंजय ।
अतः परं त्वहं वै त्वां दर्शये भरत्रषभ

puraivāgamanādasmādvedāhaṃ tvāṃ dhanaṃjaya |
ataḥ paraṃ tvahaṃ vai tvāṃ darśaye bharatraṣabha

त्वया हि तीर्थेषु पुरा समाप्लावः कृतोऽसकृत् ।
तपश्चेदं महत्त्प्तं स्वर्गं गन्तासि पाण्डव

tvayā hi tīrtheṣu purā samāplāvaḥ kṛto'sakṛt |
tapaścedaṃ mahattptaṃ svargaṃ gantāsi pāṇḍava

भूयश्चैव च तप्तव्यं तपश्चरणमुत्तमम् ।
दुश्चरं घोरमस्त्राणां तपोबलकरं तव

bhūyaścaiva ca taptavyaṃ tapaścaraṇamuttamam |
duścaraṃ ghoramastrāṇāṃ tapobalakaraṃ tava

स्वर्गस्त्ववश्यं गन्तव्यस्त्वया शत्रुनिषूदन ।
मातलिर्मन्नियोगात्त्वां त्रिदिवं प्रापयिष्यति

svargastvavaśyaṃ gantavyastvayā śatruniṣūdana |
mātalirmanniyogāttvāṃ tridivaṃ prāpayiṣyati

विदितस्त्वंहि देवानां मुनीनां च महात्मनाम् ।
इहस्थः पाण्डवश्रेष्ठ तपः कुर्वन्सुदुष्करम्

viditastvaṃhi devānāṃ munīnāṃ ca mahātmanām |
ihasthaḥ pāṇḍavaśreṣṭha tapaḥ kurvansuduṣkaram

ततोऽहमब्रुवं शक्रं प्रसीद भगवन्मम ।
आचार्यं वरयेऽहं त्वामस्त्रार्थं त्रिदशेश्वर

tato'hamabruvaṃ śakraṃ prasīda bhagavanmama |
ācāryaṃ varaye'haṃ tvāmastrārthaṃ tridaśeśvara

क्रूरकर्माऽस्त्रवित्तात भविष्यसि परंतप ।
यदर्थमस्त्राणीप्सुस्त्वं तं कामं पाण्डवाप्नुहि

krūrakarmā'stravittāta bhaviṣyasi paraṃtapa |
yadarthamastrāṇīpsustvaṃ taṃ kāmaṃ pāṇḍavāpnuhi

ततोऽहमब्रुवं नाहं दिव्यान्यस्त्राणि शत्रुहन् ।
मानुषेषु प्रयोक्ष्यामि विनाऽस्त्रप्रतिघातनात्

tato'hamabruvaṃ nāhaṃ divyānyastrāṇi śatruhan |
mānuṣeṣu prayokṣyāmi vinā'strapratighātanāt

तानि दिव्यानि मेऽस्त्राणि प्रयच्छ विबुधाधिप ।
लेकांश्चास्त्रजितान्पश्चाल्लभेयं सुरपुङ्गव

tāni divyāni me'strāṇi prayaccha vibudhādhipa |
lekāṃścāstrajitānpaścāllabheyaṃ surapuṅgava

परीक्षार्थं मयैतत्ते वाक्यमुक्तं धनंजय ।
ममात्मजस्य वचनं सूपपन्नमिदं तव

parīkṣārthaṃ mayaitatte vākyamuktaṃ dhanaṃjaya |
mamātmajasya vacanaṃ sūpapannamidaṃ tava

शिक्ष मे भवनं गत्वासर्वाण्यस्त्राणि भारत ।
वायोरग्नेर्वसुभ्योऽपि वरुणात्समरुद्गणात्

śikṣa me bhavanaṃ gatvāsarvāṇyastrāṇi bhārata |
vāyoragnervasubhyo'pi varuṇātsamarudgaṇāt

साध्यं पैतामहं चैव गन्धर्वोरगरक्षसाम् ।
वैष्णवानि च सर्वाणि नैर्ऋतानि तथैव च

sādhyaṃ paitāmahaṃ caiva gandharvoragarakṣasām |
vaiṣṇavāni ca sarvāṇi nairṛtāni tathaiva ca

मद्गतानि च जानीहि सर्वास्त्राणि कुरूद्वह ।
एवमुक्त्वा तु मां शक्रस्तत्रैवान्तरधीयत

madgatāni ca jānīhi sarvāstrāṇi kurūdvaha |
evamuktvā tu māṃ śakrastatraivāntaradhīyata

अथापश्यं हरियुजं रथमैन्द्रमुपस्थितम् ।
दिव्यं मायामयं पुण्यं यत्तं मातलिना नृप

athāpaśyaṃ hariyujaṃ rathamaindramupasthitam |
divyaṃ māyāmayaṃ puṇyaṃ yattaṃ mātalinā nṛpa

लोकपालेषु यातेषु मामुवाचाथ मातलिः ।
द्रष्टुमिच्छति शक्रस्त्वां देवराजो महाद्युते

lokapāleṣu yāteṣu māmuvācātha mātaliḥ |
draṣṭumicchati śakrastvāṃ devarājo mahādyute

संसिद्धस्त्वं महाबाहो कुरु कार्यमनुत्तमम् ।
पश्य पुण्यकृतां लोकान्सशरीरो दिवं व्रज

saṃsiddhastvaṃ mahābāho kuru kāryamanuttamam |
paśya puṇyakṛtāṃ lokānsaśarīro divaṃ vraja

देवराजः सहस्राक्षस्त्वां दिदृक्षति भारत ।
इत्युक्तोऽहं मातलिना गिरिमामन्त्र्य शैशिरम्

devarājaḥ sahasrākṣastvāṃ didṛkṣati bhārata |
ityukto'haṃ mātalinā girimāmantrya śaiśiram

प्रदक्षिणमुपावृत्य समारोहं रथोत्तमम् ।
चोदयामास स हयान्मनोमारुतरंहसः

pradakṣiṇamupāvṛtya samārohaṃ rathottamam |
codayāmāsa sa hayānmanomārutaraṃhasaḥ

[मातलिर्हयतत्त्वज्ञो यथावद्भूरिदक्षिणः ।
अवैक्षत च मे वक्रृंस्तितस्याथ ससारथिः ।
तथा भ्रान्ते रथे राजन्विस्मितश्चेदमब्रवीत्

[mātalirhayatattvajño yathāvadbhūridakṣiṇaḥ |
avaikṣata ca me vakrṛṃstitasyātha sasārathiḥ |
tathā bhrānte rathe rājanvismitaścedamabravīt

अत्यद्भुतमिदं त्वद्यविचित्रं प्रतिभाति मे ।
यदास्थितो रथं दिव्यं पदान्न चलितः पदम् ॥]

atyadbhutamidaṃ tvadyavicitraṃ pratibhāti me |
yadāsthito rathaṃ divyaṃ padānna calitaḥ padam ||]

देवराजोऽपिहि मया नित्यमत्रोपलक्षितः ।
विचलन्प्रथमोत्पाते हयानां भरतर्षभ

devarājo'pihi mayā nityamatropalakṣitaḥ |
vicalanprathamotpāte hayānāṃ bharatarṣabha

त्वं पुनः स्थित एवात्ररथे भ्रान्ते कुरूद्वह ।
अतिशक्रमिदं सर्वं तवेति प्रतिभाति मे

tvaṃ punaḥ sthita evātrarathe bhrānte kurūdvaha |
atiśakramidaṃ sarvaṃ taveti pratibhāti me

इत्युक्त्वाऽऽकाशमाविश्य मातलिर्विबुधालयान् ।
दर्शयामास मे राजन्विमानानि च भारत

ityuktvā''kāśamāviśya mātalirvibudhālayān |
darśayāmāsa me rājanvimānāni ca bhārata

[स रथो हरिभिर्युक्तो ह्यूर्ध्वमाचक्रमे ततः ।
ऋषयो देवताश्चैव पूजयन्ति नरोत्तम

[sa ratho haribhiryukto hyūrdhvamācakrame tataḥ |
ṛṣayo devatāścaiva pūjayanti narottama

ततः कामगमाँल्लोकानपश्यं वै सुरर्षिणाम् ।
गन्धर्वाप्सरसां चैव प्रभावममितौजसाम् ॥]

tataḥ kāmagamām̐llokānapaśyaṃ vai surarṣiṇām |
gandharvāpsarasāṃ caiva prabhāvamamitaujasām ||]

नन्दनादीनि देवानां वनान्युपवनानि च ।
दर्शयामास मे शीघ्रं मातलिः शक्रसारथिः

nandanādīni devānāṃ vanānyupavanāni ca |
darśayāmāsa me śīghraṃ mātaliḥ śakrasārathiḥ

ततः शक्रस्य भवनमपश्यभमरावतीम् ।
दिव्यैः कामफलैर्वृक्षै रत्नैश्च समलंकृताम्

tataḥ śakrasya bhavanamapaśyabhamarāvatīm |
divyaiḥ kāmaphalairvṛkṣai ratnaiśca samalaṃkṛtām

न तां भासयते सूर्यो न शीतोष्णे न च क्लमः ।
न बाधते तत्ररजस्तत्रास्ति न जरा नृप

na tāṃ bhāsayate sūryo na śītoṣṇe na ca klamaḥ |
na bādhate tatrarajastatrāsti na jarā nṛpa

न तत्रशोको दैन्यं वा वैवर्ण्यं चोपलक्ष्यते ।
दिवौकसां महाराज न ग्लानिररिमर्दन ।
न क्रोधलोभौ तत्रास्तामशुबं वा विशांपते

na tatraśoko dainyaṃ vā vaivarṇyaṃ copalakṣyate |
divaukasāṃ mahārāja na glānirarimardana |
na krodhalobhau tatrāstāmaśubaṃ vā viśāṃpate

नित्यं तुष्टाश् ते राजन्प्राणिनः सुरवेश्मनि ।
नित्यपुष्पफलास्तत्र पादपा हरितच्छदाः

nityaṃ tuṣṭāś te rājanprāṇinaḥ suraveśmani |
nityapuṣpaphalāstatra pādapā haritacchadāḥ

पुष्करिण्यश्च विविधाः पद्मसौगन्धिकायुताः ।
शीतस्तत्रववौ वायुः सुगन्धो वीजते शुभः

puṣkariṇyaśca vividhāḥ padmasaugandhikāyutāḥ |
śītastatravavau vāyuḥ sugandho vījate śubhaḥ

सर्वरत्नविचित्रा च भूमिः पुष्पविभूषिता ।
मृगद्विजाश्च बहवो रुचिरा मधुरस्वराः ।
विमानगामिनश्चात्रदृश्यन्ते बहवोऽमराः

sarvaratnavicitrā ca bhūmiḥ puṣpavibhūṣitā |
mṛgadvijāśca bahavo rucirā madhurasvarāḥ |
vimānagāminaścātradṛśyante bahavo'marāḥ

ततोऽपश्यं वसून्रुद्रान्साध्यांश्च समरुद्गणान् ।
आदित्यानश्विनौ चैव तान्सर्वान्प्रत्यपूजयम्

tato'paśyaṃ vasūnrudrānsādhyāṃśca samarudgaṇān |
ādityānaśvinau caiva tānsarvānpratyapūjayam

ते मां वीर्येण यशसा तेजसा च बलेन च ।
अस्त्रैश्चाप्यन्वजानन्त संग्रामे विजयेन च

te māṃ vīryeṇa yaśasā tejasā ca balena ca |
astraiścāpyanvajānanta saṃgrāme vijayena ca

प्रविश्य तां पुरीं दिव्यां देवगन्धर्वपूजिताम् ।
देवराजं सहस्राक्षमुपातिष्ठं कृताञ्जलिः

praviśya tāṃ purīṃ divyāṃ devagandharvapūjitām |
devarājaṃ sahasrākṣamupātiṣṭhaṃ kṛtāñjaliḥ

ददावर्धासनं प्रीतः शक्रो मे ददतांवरः ।
बहुमानाच्च गात्राणि पस्पर्श मम वासवः

dadāvardhāsanaṃ prītaḥ śakro me dadatāṃvaraḥ |
bahumānācca gātrāṇi pasparśa mama vāsavaḥ

तत्राहं देवगन्धर्वैः सहितो भूरिदक्षिणैः ।
अस्त्रार्तमवसं स्वर्गे शिक्षाणोऽस्त्राणि भारत

tatrāhaṃ devagandharvaiḥ sahito bhūridakṣiṇaiḥ |
astrārtamavasaṃ svarge śikṣāṇo'strāṇi bhārata

विश्वावसोश्च वै पुत्रश्चित्रसेनोऽभवत्सखा ।
स च गान्धर्वमखिलं ग्राहयामास मां नृप

viśvāvasośca vai putraścitraseno'bhavatsakhā |
sa ca gāndharvamakhilaṃ grāhayāmāsa māṃ nṛpa

तत्राहमवसं राजन्गृहीतास्त्रः सुपूजितः ।
सुखं शक्रस् भवने सर्वकामसमन्वितः

tatrāhamavasaṃ rājangṛhītāstraḥ supūjitaḥ |
sukhaṃ śakras bhavane sarvakāmasamanvitaḥ

शृण्वन्वै गीतशब्दं च तूर्यशब्दं च पुष्कलम् ।
पश्यंश्चाप्सरसः श्रेष्ठा नृत्यन्तीर्भरतर्षभ

śṛṇvanvai gītaśabdaṃ ca tūryaśabdaṃ ca puṣkalam |
paśyaṃścāpsarasaḥ śreṣṭhā nṛtyantīrbharatarṣabha

तत्सर्वमनवज्ञाय तथ्यं विज्ञाय भारत ।
अत्यर्थं प्रतिगृह्याहमस्त्रेष्वेव व्यवस्थितः

tatsarvamanavajñāya tathyaṃ vijñāya bhārata |
atyarthaṃ pratigṛhyāhamastreṣveva vyavasthitaḥ

ततोऽतुष्यत्सहस्राक्षस्तेन कामेन मे विभुः ।
एवं मे वसतो राजन्नेष कालोऽत्यगाद्दिवि

tato'tuṣyatsahasrākṣastena kāmena me vibhuḥ |
evaṃ me vasato rājanneṣa kālo'tyagāddivi