अध्याय 168: अर्जुन द्वारा किरात और शिव की कथा

यथागतं गते शक्रे भ्रातृभिः सह संगतः ।
कृष्णया चैव बीभत्सुर्धर्मराजमपूजयत्

yathāgataṃ gate śakre bhrātṛbhiḥ saha saṃgataḥ |
kṛṣṇayā caiva bībhatsurdharmarājamapūjayat

अभिवादयमानं तं मूर्ध्न्युपाघ्राय पाण्डवम् ।
हर्षगद्गदया वाचा प्रहृष्टोऽर्जुनमब्रवीत्

abhivādayamānaṃ taṃ mūrdhnyupāghrāya pāṇḍavam |
harṣagadgadayā vācā prahṛṣṭo'rjunamabravīt

कथमर्जुन कालोऽयं स्वर्गे रव्यतिगतस्तव ।
कथं चास्त्राण्यवाप्तानि देवराजश्च तोषितः

kathamarjuna kālo'yaṃ svarge ravyatigatastava |
kathaṃ cāstrāṇyavāptāni devarājaśca toṣitaḥ

सम्यग्वा ते गृहीतानि कच्चिदस्त्राणि पाण्डव ।
कच्चित्सुराधिपः प्रीतो रुद्रश्चास्त्राण्यदात्तव

samyagvā te gṛhītāni kaccidastrāṇi pāṇḍava |
kaccitsurādhipaḥ prīto rudraścāstrāṇyadāttava

यथा दृष्टश्च ते शक्रो भगवान्वा पिनाकधृत् ।
यथैवास्त्राण्यवाप्तानि यथैवाराधिताश्च ते

yathā dṛṣṭaśca te śakro bhagavānvā pinākadhṛt |
yathaivāstrāṇyavāptāni yathaivārādhitāśca te

यथोक्तवांस्त्वां भगवाञ्शतक्रतुररिंदम ।
कृतप्रियस्त्वयाऽस्मीति तस्य ते किं प्रियं कृतम्

yathoktavāṃstvāṃ bhagavāñśatakraturariṃdama |
kṛtapriyastvayā'smīti tasya te kiṃ priyaṃ kṛtam

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं विस्तरेण महाद्युते ।
यथा तुष्टो महादेवो देवराजस्तथाऽनघ

etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vistareṇa mahādyute |
yathā tuṣṭo mahādevo devarājastathā'nagha

यच्चापि वज्रपाणेस्तु प्रियं कृतमरिंदम ।
एतदाख्याहि मे सर्वमखिलेन धनंजय

yaccāpi vajrapāṇestu priyaṃ kṛtamariṃdama |
etadākhyāhi me sarvamakhilena dhanaṃjaya

शृणु हन्त महाराज विधिना येन दृष्टवान् ।
शतक्रतुमहं देवं भगवन्तं च शंकरम्

śṛṇu hanta mahārāja vidhinā yena dṛṣṭavān |
śatakratumahaṃ devaṃ bhagavantaṃ ca śaṃkaram

विद्यामधीत्य तां राजंस्त्वयोक्तामरिमर्दन ।
भवता च समादिष्टस्तपसे प्रस्थितो वनम्

vidyāmadhītya tāṃ rājaṃstvayoktāmarimardana |
bhavatā ca samādiṣṭastapase prasthito vanam

भृगुतुन्दमथो गत्वा काम्यकादास्थितस्तपः ।
एकरात्रोषितः कंचिदपश्यं ब्राह्मणं पथि

bhṛgutundamatho gatvā kāmyakādāsthitastapaḥ |
ekarātroṣitaḥ kaṃcidapaśyaṃ brāhmaṇaṃ pathi

स मामपृच्छत्कौन्तेय क्वासि गन्ता ब्रवीहि मे ।
तस्मा अवितथं सर्वमब्रवं कुरुनन्दन

sa māmapṛcchatkaunteya kvāsi gantā bravīhi me |
tasmā avitathaṃ sarvamabravaṃ kurunandana

स तथ्यं मम तच्छ्रुत्वा ब्राह्मणो राजसत्तम ।
अपूजयत मां राजन्प्रीतिमांश्चाभवन्मयि

sa tathyaṃ mama tacchrutvā brāhmaṇo rājasattama |
apūjayata māṃ rājanprītimāṃścābhavanmayi

ततो मामब्रवीत्प्रीतस्तप आतिष्ठ भारत ।
तपस्वी नचिरेण त्वं द्रक्ष्यसे विबुधाधिषम्

tato māmabravītprītastapa ātiṣṭha bhārata |
tapasvī nacireṇa tvaṃ drakṣyase vibudhādhiṣam

ततोऽहं वचनात्तस्य गिरिमारुह्य शैशिरम् ।
तपोऽतप्यं महाराज मासं मूलफलाशनः

tato'haṃ vacanāttasya girimāruhya śaiśiram |
tapo'tapyaṃ mahārāja māsaṃ mūlaphalāśanaḥ

द्वितीयश्चापि मे मासो जलं भक्षयतो गतः ।
निराहारस्तृतीयेऽथ मासे पाण्डवनन्दन

dvitīyaścāpi me māso jalaṃ bhakṣayato gataḥ |
nirāhārastṛtīye'tha māse pāṇḍavanandana

ऊर्ध्वबाहुश्चतुर्थं तु मासमस्मि स्थितस्तदा ।
न च मे हीयते प्राणस्तदद्भुतमिवाभवत्

ūrdhvabāhuścaturthaṃ tu māsamasmi sthitastadā |
na ca me hīyate prāṇastadadbhutamivābhavat

पञ्चमे त्वथ संप्राप्ते प्रथमे दिवसे गते ।
वराहसंस्थितं भूतं मत्समीपं समागमत्

pañcame tvatha saṃprāpte prathame divase gate |
varāhasaṃsthitaṃ bhūtaṃ matsamīpaṃ samāgamat

निघ्नन्प्रोथेन पृथिवीं विलिखंश्चरणैरपि ।
संमार्जञ्जठरेणोर्वीं विवर्तंश्च मुहुर्मुहुः

nighnanprothena pṛthivīṃ vilikhaṃścaraṇairapi |
saṃmārjañjaṭhareṇorvīṃ vivartaṃśca muhurmuhuḥ

अनु तस्यापरं भूतं महत्कैरातसंस्थितम् ।
धनुर्बाणासिमत्प्राप्तं स्त्रीगणानुगतं तदा

anu tasyāparaṃ bhūtaṃ mahatkairātasaṃsthitam |
dhanurbāṇāsimatprāptaṃ strīgaṇānugataṃ tadā

ततोऽहं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी ।
अताडयं शरेणाथ तद्भूतं रोमहर्षणम्

tato'haṃ dhanurādāya tathā'kṣayye maheṣudhī |
atāḍayaṃ śareṇātha tadbhūtaṃ romaharṣaṇam

युपत्तं किरातस्तु विकृष्य बलवद्धनुः ।
अभ्याजघ्ने दृढतरं कम्पयन्निव मेदिनीम्

yupattaṃ kirātastu vikṛṣya balavaddhanuḥ |
abhyājaghne dṛḍhataraṃ kampayanniva medinīm

सतु मामब्रवीद्राजन्मम पूर्वपरिग्रहः ।
मृगयाधर्ममुत्सृज्य किमर्थं ताडितस्त्वया

satu māmabravīdrājanmama pūrvaparigrahaḥ |
mṛgayādharmamutsṛjya kimarthaṃ tāḍitastvayā

एष ते निशितैर्बाणैर्दर्पं हन्मि स्थिरो भव ।
संघर्षवान्महाकायस्ततो मामभ्यधावत

eṣa te niśitairbāṇairdarpaṃ hanmi sthiro bhava |
saṃgharṣavānmahākāyastato māmabhyadhāvata

ततो गिरिमिवात्यर्थमावृणोन्मां महाशरैः ।
तं चाहं शरवर्षेण महता समवाकिरम्

tato girimivātyarthamāvṛṇonmāṃ mahāśaraiḥ |
taṃ cāhaṃ śaravarṣeṇa mahatā samavākiram

ततः शरैर्दीप्तमुखैर्यन्त्रितैरनु यन्त्रितैः ।
प्रत्यविध्यमहं तं तु वज्रैरिव शिलोच्चयम्

tataḥ śarairdīptamukhairyantritairanu yantritaiḥ |
pratyavidhyamahaṃ taṃ tu vajrairiva śiloccayam

तस्य तच्छतधा रूपमभवच्च सहस्रधा ।
तानि चास्य शरीराणि शरैरहमताडयम्

tasya tacchatadhā rūpamabhavacca sahasradhā |
tāni cāsya śarīrāṇi śarairahamatāḍayam

पुनस्तानि शरीराणि एकीभूतानि भारत ।
अदृश्यन्त महाराज तान्यहं व्यधमं पुनः

punastāni śarīrāṇi ekībhūtāni bhārata |
adṛśyanta mahārāja tānyahaṃ vyadhamaṃ punaḥ

अणुर्बृहच्छिरा भूत्वा बृहच्चाणुशिराः पुनः ।
एकीभूतस्तदा राजन्सोऽभ्यवर्तत मां युधि

aṇurbṛhacchirā bhūtvā bṛhaccāṇuśirāḥ punaḥ |
ekībhūtastadā rājanso'bhyavartata māṃ yudhi

यदाऽभिभवितुं बाणैर्न च शक्नोमि तं रणे ।
ततो महास्त्रमातिष्ठं वायव्यं भरतर्षभ

yadā'bhibhavituṃ bāṇairna ca śaknomi taṃ raṇe |
tato mahāstramātiṣṭhaṃ vāyavyaṃ bharatarṣabha

न चैनमशकं हन्तुं तदद्भुतमिवाभवत् ।
तस्मिन्प्रतिहते चास्त्रे विस्मयो मे महानभूत्

na cainamaśakaṃ hantuṃ tadadbhutamivābhavat |
tasminpratihate cāstre vismayo me mahānabhūt

तत्रापि च महाराज सविशेषमहं ततः ।
अस्त्रपूगेन महता रणे भूतमवाकिरम्

tatrāpi ca mahārāja saviśeṣamahaṃ tataḥ |
astrapūgena mahatā raṇe bhūtamavākiram

स्थूणाकर्णमथो जालं शरवर्षं शरोल्वणम् ।
शलभास्त्रमश्मवर्षं समास्थायाहमभ्ययाम्

sthūṇākarṇamatho jālaṃ śaravarṣaṃ śarolvaṇam |
śalabhāstramaśmavarṣaṃ samāsthāyāhamabhyayām

जग्रास प्रसभं तानि सर्वाण्यस्त्राणि मे नृप ।
तेषु सर्वेषु जग्धेषु ब्रह्मास्त्रं महदादिशम्

jagrāsa prasabhaṃ tāni sarvāṇyastrāṇi me nṛpa |
teṣu sarveṣu jagdheṣu brahmāstraṃ mahadādiśam

ततः प्रज्वलितैर्बाणैः सर्वतश्चोपचीयत ।
उपचीयमानश्च तदा महास्त्रेण व्यवर्धत

tataḥ prajvalitairbāṇaiḥ sarvataścopacīyata |
upacīyamānaśca tadā mahāstreṇa vyavardhata

ततः संतापिता लोका मत्प्रसूतेन तेजसा ।
क्षणएन हि दिशः स्वं च सर्वतो हि विदीपितं

tataḥ saṃtāpitā lokā matprasūtena tejasā |
kṣaṇaena hi diśaḥ svaṃ ca sarvato hi vidīpitaṃ

तदप्यस्त्रं महातेजाः क्षणेनैव व्यशामयत् ।
ब्र्हमास्त्रे तु हते राजन्भयं मां महदाविशत्

tadapyastraṃ mahātejāḥ kṣaṇenaiva vyaśāmayat |
brhamāstre tu hate rājanbhayaṃ māṃ mahadāviśat

ततोऽहं धनुरादाय तथाऽक्षय्ये महेषुधी ।
सहसाऽभ्यहनं भूतं तान्यप्यस्त्राण्यभक्षयत्

tato'haṃ dhanurādāya tathā'kṣayye maheṣudhī |
sahasā'bhyahanaṃ bhūtaṃ tānyapyastrāṇyabhakṣayat

एतेष्वस्त्रेषु भूतेन भक्षितेष्वायुधेषु च ।
मम तस् च भूतस्य बाहुयुद्धमवर्तत

eteṣvastreṣu bhūtena bhakṣiteṣvāyudheṣu ca |
mama tas ca bhūtasya bāhuyuddhamavartata

व्यायामं मुष्टिभिः कृत्वा तलैरभिसमाहतौ ।
अपायच्च तद्भूतमहं चापातयं महीम्

vyāyāmaṃ muṣṭibhiḥ kṛtvā talairabhisamāhatau |
apāyacca tadbhūtamahaṃ cāpātayaṃ mahīm

ततः प्रहस्य तद्भूतं तत्रैवान्तरधीयत ।
सह स्त्रीभिर्महाराज पश्यतो मेऽद्भुतोपमम्

tataḥ prahasya tadbhūtaṃ tatraivāntaradhīyata |
saha strībhirmahārāja paśyato me'dbhutopamam

मुख्यं कृत्वा स भगवांस्ततोऽन्यद्रूपमात्मनः ।
दिव्यमेव महाराज वरानोऽद्भुतमम्बरम्

mukhyaṃ kṛtvā sa bhagavāṃstato'nyadrūpamātmanaḥ |
divyameva mahārāja varāno'dbhutamambaram

हित्वा किरातरूपं च भगवांस्त्रिदशेश्वरः ।
स्वरूपं दिव्यमास्थाय तस्यौ महेश्वरः

hitvā kirātarūpaṃ ca bhagavāṃstridaśeśvaraḥ |
svarūpaṃ divyamāsthāya tasyau maheśvaraḥ

सोऽदृश्यत ततः साक्षाद्भगवान्गोवृषध्वजः ।
धनुर्गृह्यतदा पाणौ बहुरूपः पिनाकधृत्

so'dṛśyata tataḥ sākṣādbhagavāngovṛṣadhvajaḥ |
dhanurgṛhyatadā pāṇau bahurūpaḥ pinākadhṛt

स मामभ्येत्य समरे तथैवाभिमुखं स्थितम् ।
शूलपाणिरथोवाच तुष्टोस्मीति परंतप

sa māmabhyetya samare tathaivābhimukhaṃ sthitam |
śūlapāṇirathovāca tuṣṭosmīti paraṃtapa

ततस्तद्धनुरादाय तूणौ चाक्षय्यसायकौ ।
प्रादान्ममैव भगवान्वरयस्वेति चाब्रवीत्

tatastaddhanurādāya tūṇau cākṣayyasāyakau |
prādānmamaiva bhagavānvarayasveti cābravīt

तुष्टोस्मि तव कौन्तेय ब्रूहि किं करवाणि ते ।
मनोगतं वीर यत्ते तद्ब्रूहि वितराम्यहम् ।
अमरत्वमपाहाय ब्रूहि यत्ते मनोगतम्

tuṣṭosmi tava kaunteya brūhi kiṃ karavāṇi te |
manogataṃ vīra yatte tadbrūhi vitarāmyaham |
amaratvamapāhāya brūhi yatte manogatam

ततः प्राञ्डलिरेवाहमस्त्रेषु कृतमानसः ।
प्रणम्य शिरसा शर्वं ततो वचनमाददे

tataḥ prāñḍalirevāhamastreṣu kṛtamānasaḥ |
praṇamya śirasā śarvaṃ tato vacanamādade

भगवानमे प्रसन्नश्चेदीप्सितोऽयं वरो मम ।
अस्त्राणीच्छाम्यहं ज्ञातुं यानि देवेषु कानिचित्

bhagavāname prasannaścedīpsito'yaṃ varo mama |
astrāṇīcchāmyahaṃ jñātuṃ yāni deveṣu kānicit

ददानीत्येव भगवानब्रवीत्र्यम्बकश्च माम् ।
रौद्रमस्त्रं मदीयं त्वामुपस्थास्यति पाण्डव

dadānītyeva bhagavānabravītryambakaśca mām |
raudramastraṃ madīyaṃ tvāmupasthāsyati pāṇḍava

प्रददौ च मम प्रीतः सोऽस्त्रं पाशुपतं प्रभुः ।
उवाच च महादेवो दत्त्वा मेऽस्त्रं सनातनम्

pradadau ca mama prītaḥ so'straṃ pāśupataṃ prabhuḥ |
uvāca ca mahādevo dattvā me'straṃ sanātanam

न प्रयोज्यंभवेदेतन्मानुषेषु कथंचन ।
[जगद्विनिर्दहेदेवमल्पतेजसि पातितम्

na prayojyaṃbhavedetanmānuṣeṣu kathaṃcana |
[jagadvinirdahedevamalpatejasi pātitam

पीड्यमानन बलवत्प्रयोज्यंस्याद्धनंजय ।
अस्त्राणां प्रतिघाते च सर्वथैव प्रयोजयेः

pīḍyamānana balavatprayojyaṃsyāddhanaṃjaya |
astrāṇāṃ pratighāte ca sarvathaiva prayojayeḥ

ततोऽप्रतिहतं दिव्यं सर्वास्त्रप्रतिषेधनम् ।
मूर्तिमन्मे स्थितं पार्श्वे प्रसन्ने गोवृषध्वजे

tato'pratihataṃ divyaṃ sarvāstrapratiṣedhanam |
mūrtimanme sthitaṃ pārśve prasanne govṛṣadhvaje

उत्सादनममित्राणां परसेनानिकर्तनम् ।
दुरासदं दुष्प्रसहं सुरदानवराक्षसैः

utsādanamamitrāṇāṃ parasenānikartanam |
durāsadaṃ duṣprasahaṃ suradānavarākṣasaiḥ

अनुज्ञातस्त्वहं तेन तत्रैव समुपाविशम् ।
प्रेक्षतश्चैवमे देवस्तत्रैवान्तरधीयत

anujñātastvahaṃ tena tatraiva samupāviśam |
prekṣataścaivame devastatraivāntaradhīyata