वन पर्व

अध्याय 166: इन्द्र के रथ पर अर्जुन का आगमन

इति श्रीमन्महाभारते अरण्यपर्वणि निवातकवचयुद्धपर्वणि षट्‌षष्ट्यधिकशततमोऽध्यायः ॥

14 श्लोक · 166 में से 315

इस अध्याय में क्या होता है

इन्द्र के रथ पर अर्जुन का आगमन

एक दिन मातलि द्वारा हाँका गया इन्द्र का रथ आकाश में बड़ी उल्का के समान चमकता आता है, और अर्जुन का स्मरण करते भाई हर्ष से भर जाते हैं। मुकुट और नए आभूषण धारण किए अर्जुन उतरते हैं। वे पहले धौम्य के, फिर युधिष्ठिर और भीम के चरणों में प्रणाम करते हैं, नकुल सहदेव का अभिवादन लेते हैं और द्रौपदी को सान्त्वना देते हैं। पाण्डव उस रथ की परिक्रमा करते हैं जिस पर इन्द्र ने दैत्यों को मारा था, मातलि का इन्द्र के समान सत्कार करते हैं। मातलि पिता की तरह आशीर्वाद देकर स्वर्ग लौटते हैं। अर्जुन इन्द्र से मिले सूर्य जैसे आभूषण द्रौपदी को देते हैं, संक्षेप में बताते हैं कि इन्द्र, वायु और स्वयं शिव से अस्त्र सीखे।

वैशंपायन उवाच

166.1

ततः कदाचिद्धरिसंप्रयुक्तं
महेन्द्रवाहं सहसोपयातम् ।
विद्युत्प्रभं प्रेक्ष्य महारथानां
हर्षोऽर्जुनं चिन्तयतां बभूव

tataḥ kadāciddharisaṃprayuktaṃ
mahendravāhaṃ sahasopayātam |
vidyutprabhaṃ prekṣya mahārathānāṃ
harṣo'rjunaṃ cintayatāṃ babhūva

166.2

स दीप्यमानः सहसाऽन्तरिक्षं
प्रकाशयन्मातलिसंगृहीतः ।
बभौ महोल्केव घनान्तरस्था
शिखेव चाग्नेर्ज्वलिता विधूमा

sa dīpyamānaḥ sahasā'ntarikṣaṃ
prakāśayanmātalisaṃgṛhītaḥ |
babhau maholkeva ghanāntarasthā
śikheva cāgnerjvalitā vidhūmā

166.3

तमास्थितः संददृशे किरीटी
स्रग्वी नवान्याभरणानि बिभ्रत् ।
धनंजयो वज्रधरप्रभावः
श्रिया ज्वलन्पर्वतमाजगाम्

tamāsthitaḥ saṃdadṛśe kirīṭī
sragvī navānyābharaṇāni bibhrat |
dhanaṃjayo vajradharaprabhāvaḥ
śriyā jvalanparvatamājagām

166.4

स शैलमासाद्य किरीटमाली
महेन्द्रवाहादवरुह्य तस्मात् ।
धौम्यस्य पादावभिवाद्य पूर्व-
मजातशत्रोस्तदनन्तरं च

sa śailamāsādya kirīṭamālī
mahendravāhādavaruhya tasmāt |
dhaumyasya pādāvabhivādya pūrva-
majātaśatrostadanantaraṃ ca

166.5

वृकोदरस्यापि च वन्द्य पादौ
माद्रीसुताभ्यामभिवादितश्च ।
समेत्य कृष्णां परिसान्त्व्य चैनां
प्रह्वोऽभवद्भ्रातुरुपह्वरे सः

vṛkodarasyāpi ca vandya pādau
mādrīsutābhyāmabhivāditaśca |
sametya kṛṣṇāṃ parisāntvya caināṃ
prahvo'bhavadbhrāturupahvare saḥ

166.6

बभूव तेषां परमः प्रहर्ष-
स्तेनाप्रमेयेण समेत्य तत्र ।
स चापि तान्प्रेक्ष्य किरीटमाली
ननन्द राजानमभिप्रशंसन्

babhūva teṣāṃ paramaḥ praharṣa-
stenāprameyeṇa sametya tatra |
sa cāpi tānprekṣya kirīṭamālī
nananda rājānamabhipraśaṃsan

166.7

यमास्थितः सप्त जघान पूगान्
दितेः सुतानां नमुचेर्निहन्ता ।
तमिन्द्रवाहं समुपेत्य पार्थाः
प्रदक्षिणं चक्रुरदीनसत्वाः

yamāsthitaḥ sapta jaghāna pūgān
diteḥ sutānāṃ namucernihantā |
tamindravāhaṃ samupetya pārthāḥ
pradakṣiṇaṃ cakruradīnasatvāḥ

166.8

ते मातलेश्चक्रुरतीव हृष्टाः
सत्कारमग्र्यं सुरराजतुल्यम् ।
सर्वं यथावच्च दिवौकसङ्घं
पप्रच्युरेनं कुरुराजपुत्राः

te mātaleścakruratīva hṛṣṭāḥ
satkāramagryaṃ surarājatulyam |
sarvaṃ yathāvacca divaukasaṅghaṃ
papracyurenaṃ kururājaputrāḥ

166.9

तानप्यसौ मातलिरभ्यनन्द-
त्पितेव पुत्राननुशिष्य पार्थान् ।
ययौ रथेनाप्रतिमप्रभेण
पुनः सकाशं त्रिदिवेश्वरस्य

tānapyasau mātalirabhyananda-
tpiteva putrānanuśiṣya pārthān |
yayau rathenāpratimaprabheṇa
punaḥ sakāśaṃ tridiveśvarasya

166.10

गते तु तस्मिन्वरदेववाहे
शक्रात्मजः सर्वरिपुप्रमाथी ।
साक्षात्सहस्राक्ष इव प्रतीतः
श्रीमान्स्वदेहादवमुच्य जिष्णुः

gate tu tasminvaradevavāhe
śakrātmajaḥ sarvaripupramāthī |
sākṣātsahasrākṣa iva pratītaḥ
śrīmānsvadehādavamucya jiṣṇuḥ

166.11

शक्रेण दत्तानिददौ महात्मा
महाधनान्युत्तमरूपवन्ति ।
दिवाकराभाणि विभूषणानि
प्रीतः प्रियायै सुतसोममात्रे

śakreṇa dattānidadau mahātmā
mahādhanānyuttamarūpavanti |
divākarābhāṇi vibhūṣaṇāni
prītaḥ priyāyai sutasomamātre

166.12

ततऋः स तेषां कुरुपुङ्गवानां
तेषां च सूर्याग्निसमप्रभाणाम् ।
विप्रर्षभाणामुपविश्य मध्ये
सर्वं यथावत्कथयांबभूव

tataṛḥ sa teṣāṃ kurupuṅgavānāṃ
teṣāṃ ca sūryāgnisamaprabhāṇām |
viprarṣabhāṇāmupaviśya madhye
sarvaṃ yathāvatkathayāṃbabhūva

166.13

एवं मयाऽस्त्राण्युपशिक्षितानि
शक्राच्च वायोश्च शिवाच्च साक्षात् ।
तथैव शीलेन समाधिना च
प्रीताः सुरा मे सहिताः सहेन्द्राः

evaṃ mayā'strāṇyupaśikṣitāni
śakrācca vāyośca śivācca sākṣāt |
tathaiva śīlena samādhinā ca
prītāḥ surā me sahitāḥ sahendrāḥ

166.14

संक्षेपतो वै स विशुद्धकर्मा
तेभ्यः समाख्याय दिवःप्रवेशम् ।
माद्रीसुताभ्यां सहितः किरीटी
सुष्वाप तामावसतिं प्रतीतः

saṃkṣepato vai sa viśuddhakarmā
tebhyaḥ samākhyāya divaḥpraveśam |
mādrīsutābhyāṃ sahitaḥ kirīṭī
suṣvāpa tāmāvasatiṃ pratītaḥ

पाठ का स्रोत: Wikisource · CC BY-SA 4.0 (Wikisource transcription of a public-domain text)