अध्याय 149: भीम हनुमान की पूँछ नहीं उठा पाए

एतच्छ्रुत्वा वचस्तस्य वानरेन्द्रस्य धीमतः ।
भीमसेनस्तदा वीरः प्रोवाचामितविक्रमः

etacchrutvā vacastasya vānarendrasya dhīmataḥ |
bhīmasenastadā vīraḥ provācāmitavikramaḥ

को भवान्किंनिमित्तं वा वानरं वपुराश्रितः ।
ब्राह्मणानन्तरो वर्णः क्षत्रियस्त्वाऽनुपृच्छति

ko bhavānkiṃnimittaṃ vā vānaraṃ vapurāśritaḥ |
brāhmaṇānantaro varṇaḥ kṣatriyastvā'nupṛcchati

कौरवः सोमवंशीयः कुन्त्या गर्भेण धारितः ।
पाण्डवो वायुतनयो भीमसेन इति श्रुतः

kauravaḥ somavaṃśīyaḥ kuntyā garbheṇa dhāritaḥ |
pāṇḍavo vāyutanayo bhīmasena iti śrutaḥ

स वाक्यं भीमसेनस्य स्मितेन प्रतिगृह्य तत् ।
हनुमान्वायुतनयो वायुपुत्रमभाषत

sa vākyaṃ bhīmasenasya smitena pratigṛhya tat |
hanumānvāyutanayo vāyuputramabhāṣata

वानरोऽहं न ते मार्गं प्रदास्यामि यथोप्सितम् ।
साधु गच्छ निवर्तस्व मा त्वं प्राप्स्यसि वैशसम्

vānaro'haṃ na te mārgaṃ pradāsyāmi yathopsitam |
sādhu gaccha nivartasva mā tvaṃ prāpsyasi vaiśasam

वैशसं वाऽस्तु यद्वान्यन्न त्वां रपृच्चामि वानर ।
प्रयच्छ मार्गमुत्तिष्ठ मा मत्तः प्राप्स्यसे व्यथाम्

vaiśasaṃ vā'stu yadvānyanna tvāṃ rapṛccāmi vānara |
prayaccha mārgamuttiṣṭha mā mattaḥ prāpsyase vyathām

नास्ति शक्तिर्ममोत्थातुं जरया क्लेशितो ह्यहम् ।
यद्यवश्यं प्रयातव्यं लङ्घयित्वा प्रयाहि माम्

nāsti śaktirmamotthātuṃ jarayā kleśito hyaham |
yadyavaśyaṃ prayātavyaṃ laṅghayitvā prayāhi mām

निर्गुणः परमात्मा तु देहं ते व्याप्य तिष्ठते ।
तमहं ज्ञानविज्ञेयं नावमन्ये न लङ्घये

nirguṇaḥ paramātmā tu dehaṃ te vyāpya tiṣṭhate |
tamahaṃ jñānavijñeyaṃ nāvamanye na laṅghaye

यद्यागमैर्न विद्यां च तमहं भूतभावनम् ।
क्रमेयं त्वां गिरिं चैव हनीमानिव सागरम्

yadyāgamairna vidyāṃ ca tamahaṃ bhūtabhāvanam |
krameyaṃ tvāṃ giriṃ caiva hanīmāniva sāgaram

क एष हनुमान्नाम सागरो येन लङ्घितः ।
पृच्चामि त्वां नरश्रेष्ठ कथ्यतां यदि शक्यते

ka eṣa hanumānnāma sāgaro yena laṅghitaḥ |
pṛccāmi tvāṃ naraśreṣṭha kathyatāṃ yadi śakyate

भ्राता मम गुणश्लाघ्यो बुद्धिसत्वबलान्वितः ।
रामायणेऽतिविख्यातः श्रीमान्वानरपुङ्गवः

bhrātā mama guṇaślāghyo buddhisatvabalānvitaḥ |
rāmāyaṇe'tivikhyātaḥ śrīmānvānarapuṅgavaḥ

रामपत्नीकृते येन शतयोजनविस्तृतः ।
सागरः प्लवगेन्द्रेण क्रमेणैकेन लङ्घितः

rāmapatnīkṛte yena śatayojanavistṛtaḥ |
sāgaraḥ plavagendreṇa krameṇaikena laṅghitaḥ

स मे भ्राता महावीर्यस्तुल्योऽहं तस् तेजसा ।
बले पराक्रमे युद्धे शक्तोऽहं तव निग्रहे

sa me bhrātā mahāvīryastulyo'haṃ tas tejasā |
bale parākrame yuddhe śakto'haṃ tava nigrahe

इमं देशमनुप्राप्तः कारणेनास्मि केनचित् ।
उत्तिष्ठ देहि मे मार्गं पश्य मे चाद्य पौरुषम् ।
मच्छासनमकुर्वाणं त्वां वा नेष्ये यमक्षयम्

imaṃ deśamanuprāptaḥ kāraṇenāsmi kenacit |
uttiṣṭha dehi me mārgaṃ paśya me cādya pauruṣam |
macchāsanamakurvāṇaṃ tvāṃ vā neṣye yamakṣayam

विज्ञाय तं बलोन्मत्तं बाहुवीर्येण दर्पितम् ।
हृदयेनावहस्यैनं हनूमान्वाक्यमब्रवीत्

vijñāya taṃ balonmattaṃ bāhuvīryeṇa darpitam |
hṛdayenāvahasyainaṃ hanūmānvākyamabravīt

प्रसीद नास्ति मे शक्तिरुत्थातुं जरयाऽनघ ।
ममानुकम्पया त्वेतत्पुच्छमुत्सार्य गम्यताम्

prasīda nāsti me śaktirutthātuṃ jarayā'nagha |
mamānukampayā tvetatpucchamutsārya gamyatām

[एवमुक्ते हनुमता हीनवीर्यपराक्रमम् ।
मनसाऽचिनतयद्भीमः स्वबाहुबलदर्पितः

[evamukte hanumatā hīnavīryaparākramam |
manasā'cinatayadbhīmaḥ svabāhubaladarpitaḥ

पुच्छे प्रगृह्य तरसा हीनवीर्यपराक्रमम् ।
सालोक्यमन्तकस्यैनं नयाम्यद्येह वानरम् ॥]

pucche pragṛhya tarasā hīnavīryaparākramam |
sālokyamantakasyainaṃ nayāmyadyeha vānaram ||]

सावज्ञमथ वामेन स्मयञ्जग्राह पाणिना ।
न चाशकच्चालयितुं भीमः पुच्छं महाकपेः

sāvajñamatha vāmena smayañjagrāha pāṇinā |
na cāśakaccālayituṃ bhīmaḥ pucchaṃ mahākapeḥ

उच्चिक्षेप पुनर्दोर्भ्यामिन्द्रायुधमिवोच्छ्रितम् ।
नोद्धर्तुमशकद्भीमो दोर्भ्यामपि महाबलः

uccikṣepa punardorbhyāmindrāyudhamivocchritam |
noddhartumaśakadbhīmo dorbhyāmapi mahābalaḥ

उत्क्षिप्तभ्रूर्विवृत्ताक्षः संहतभ्रकुटीमुखः ।
स्विन्नगात्रोऽभवद्भीमो न चोद्धर्तुंशशाक तम्

utkṣiptabhrūrvivṛttākṣaḥ saṃhatabhrakuṭīmukhaḥ |
svinnagātro'bhavadbhīmo na coddhartuṃśaśāka tam

यत्नवानपि तु श्रीमाँल्लाङ्गूलोद्धरणे ततः ।
कपेः पार्श्वगतो भीमस्तस्थौ व्रीडडानताननः

yatnavānapi tu śrīmām̐llāṅgūloddharaṇe tataḥ |
kapeḥ pārśvagato bhīmastasthau vrīḍaḍānatānanaḥ

प्रणिपत्य च कौन्तेयः प्राञ्जलिर्वाक्यमब्रवीत् ।
प्रसीद कपिशार्दूल दुरुक्तं क्षम्यतां मम

praṇipatya ca kaunteyaḥ prāñjalirvākyamabravīt |
prasīda kapiśārdūla duruktaṃ kṣamyatāṃ mama

सिद्धो वा यदि वा देवो गन्धर्वो वाऽथ गुह्यकः ।
पृष्टः सन्को मया ब्रूहि कस्त्वं वानररूपधृत्

siddho vā yadi vā devo gandharvo vā'tha guhyakaḥ |
pṛṣṭaḥ sanko mayā brūhi kastvaṃ vānararūpadhṛt

न चेद्गुह्यं महाबाहो श्रोतव्यं चेद्भवेन्मम ।
शिष्यवत्त्वां तु पृच्छामि उपपन्नोऽस्मि तेऽनघ

na cedguhyaṃ mahābāho śrotavyaṃ cedbhavenmama |
śiṣyavattvāṃ tu pṛcchāmi upapanno'smi te'nagha

यत्ते मम परिज्ञाने कौतूहलमरिंदम ।
तत्सर्वमखिलेन त्वं शृणु पाण्डवनन्दन

yatte mama parijñāne kautūhalamariṃdama |
tatsarvamakhilena tvaṃ śṛṇu pāṇḍavanandana

अहं केसरिणः क्षेत्रे वायुना जगदायुषा ।
जातः कमलपत्राक्ष हनूमान्नाम वानरः

ahaṃ kesariṇaḥ kṣetre vāyunā jagadāyuṣā |
jātaḥ kamalapatrākṣa hanūmānnāma vānaraḥ

सूर्यपुत्रं च सुग्रीवं शक्रपुत्रं च वालिनम् ।
सर्ववानरराजानौ सर्ववानरयूथपाः

sūryaputraṃ ca sugrīvaṃ śakraputraṃ ca vālinam |
sarvavānararājānau sarvavānarayūthapāḥ

उपतस्थुर्महावीर्या मम चामित्रकर्शन ।
सुग्रीवेणाभवत्प्रीतिरनिलस्याग्निना यथा

upatasthurmahāvīryā mama cāmitrakarśana |
sugrīveṇābhavatprītiranilasyāgninā yathā

निकृतः स ततो भ्रात्रा कस्मिंश्चित्कारणान्तरे ।
ऋश्यमूके मया सार्धं सुग्रीवो न्यवसच्चिरम्

nikṛtaḥ sa tato bhrātrā kasmiṃścitkāraṇāntare |
ṛśyamūke mayā sārdhaṃ sugrīvo nyavasacciram

अथ दाशरथिर्वीरो रामो नाम महाबलः ।
विष्णुर्मानुषरूपेण चचार वसुधातलम्

atha dāśarathirvīro rāmo nāma mahābalaḥ |
viṣṇurmānuṣarūpeṇa cacāra vasudhātalam

स पितुः प्रियमन्विच्छन्सहभार्यः सहानुजः ।
सधनुर्धन्विनांश्रेष्ठो दण्डकारण्यमाश्रितः

sa pituḥ priyamanvicchansahabhāryaḥ sahānujaḥ |
sadhanurdhanvināṃśreṣṭho daṇḍakāraṇyamāśritaḥ

तस्य भार्या जनस्थानाच्छलेनापहृता बलात् ।
राक्षसेन्द्रेण बलिना रावणेन दुरात्मना

tasya bhāryā janasthānācchalenāpahṛtā balāt |
rākṣasendreṇa balinā rāvaṇena durātmanā

सुवर्णरत्नचित्रेण मृगरूपेण रक्षसा ।
वञ्चयित्वा नरव्याघ्रं मारीचेन तदाऽनघ

suvarṇaratnacitreṇa mṛgarūpeṇa rakṣasā |
vañcayitvā naravyāghraṃ mārīcena tadā'nagha