अध्याय 148: सौगन्धिक की खोज में भीम और हनुमान की भेंट

तत्र ते पुरुषव्याघ्राः परमं शौचमास्थिताः ।
षड्रात्रमवसन्वीरा धनंजयदिदृक्षया

tatra te puruṣavyāghrāḥ paramaṃ śaucamāsthitāḥ |
ṣaḍrātramavasanvīrā dhanaṃjayadidṛkṣayā

तस्मिन्विहरमाणाश्च रममाणाश्च पाण्डवाः ।
मनोज्ञे काननवरे सर्व भूतमनोरमे

tasminviharamāṇāśca ramamāṇāśca pāṇḍavāḥ |
manojñe kānanavare sarva bhūtamanorame

पादपैः पुष्पविकचैः फलभारावनामितैः ।
शोभितः पर्वतो रम्यः पुंस्कोकिलकुलाकुलैः ।
स्निग्धपत्रैरविरलैः शीतच्छायैर्मनोरमैः

pādapaiḥ puṣpavikacaiḥ phalabhārāvanāmitaiḥ |
śobhitaḥ parvato ramyaḥ puṃskokilakulākulaiḥ |
snigdhapatrairaviralaiḥ śītacchāyairmanoramaiḥ

सरांसि च विचित्राणि प्रसन्नसलिलानि च ।
कमलैः सोत्पलैस्तत्रभ्राजमानानि सर्वशः ।
पश्यन्तश्चारुरूपाणइ रेमिरे तत्र पाण्डवाः

sarāṃsi ca vicitrāṇi prasannasalilāni ca |
kamalaiḥ sotpalaistatrabhrājamānāni sarvaśaḥ |
paśyantaścārurūpāṇai remire tatra pāṇḍavāḥ

पुण्यगन्धः सुखस्पर्शो ववौ तत्र समीरणः ।
ह्लादयन्पाण्डवान्सर्बान्सकृष्णान्सद्विजर्षभान्

puṇyagandhaḥ sukhasparśo vavau tatra samīraṇaḥ |
hlādayanpāṇḍavānsarbānsakṛṣṇānsadvijarṣabhān

ततः पूर्वोत्तरे वायुः प्लवमानो यदृच्छया ।
सहस्रपत्रमर्काभं दिव्यं पद्ममुपाहरत्

tataḥ pūrvottare vāyuḥ plavamāno yadṛcchayā |
sahasrapatramarkābhaṃ divyaṃ padmamupāharat

तदवैक्षत पाञ्चाली दिव्यगन्धं मनोरमम् ।
अनिलेनाहृतंभूमौ पतितं जलजं शुचि

tadavaikṣata pāñcālī divyagandhaṃ manoramam |
anilenāhṛtaṃbhūmau patitaṃ jalajaṃ śuci

तच्छुभा शुभमासाद्य सौगन्धिकमनुत्तमम् ।
अतीव मुदिता राजन्भीमसेनमथाब्रवीत्

tacchubhā śubhamāsādya saugandhikamanuttamam |
atīva muditā rājanbhīmasenamathābravīt

पश्य दिव्यं सुरुचिरं भीम पुष्पमनुत्तमम् ।
गन्धसंस्थानसंपन्नं मनसो मम नन्दनम्

paśya divyaṃ suruciraṃ bhīma puṣpamanuttamam |
gandhasaṃsthānasaṃpannaṃ manaso mama nandanam

इदं च धर्मराजाय प्रदास्यामि परंतप ।
गृह्यापराणि पुष्पाणि बहूनि पुरुषर्षभ ।
हरेरिदं मे कामाय काम्यके पुनराश्रमे

idaṃ ca dharmarājāya pradāsyāmi paraṃtapa |
gṛhyāparāṇi puṣpāṇi bahūni puruṣarṣabha |
hareridaṃ me kāmāya kāmyake punarāśrame

यदि तेऽहं प्रिया पार्थ बहूनीमान्युपाहर ।
तान्यहं नेतुमिच्छामि काम्यकं पुनराश्रमम्

yadi te'haṃ priyā pārtha bahūnīmānyupāhara |
tānyahaṃ netumicchāmi kāmyakaṃ punarāśramam

एवमुक्त्वा तु पाञ्चली भीमसेनमनिन्दिता ।
जगाम पुष्पमादाय धर्मराजाय तत्तदा

evamuktvā tu pāñcalī bhīmasenamaninditā |
jagāma puṣpamādāya dharmarājāya tattadā

अभिप्रायं तु विज्ञाय महिष्याः पुरुषर्षभः ।
प्रियायाः प्रियकामः स प्रायाद्भीमो महाबलः

abhiprāyaṃ tu vijñāya mahiṣyāḥ puruṣarṣabhaḥ |
priyāyāḥ priyakāmaḥ sa prāyādbhīmo mahābalaḥ

वातं तमेवाभिमुखो यतस्तत्पुष्पमागतम् ।
आजिहीर्षुर्जगामाशु सपुष्पाण्यपराण्यपि

vātaṃ tamevābhimukho yatastatpuṣpamāgatam |
ājihīrṣurjagāmāśu sapuṣpāṇyaparāṇyapi

रुक्मपृष्ठं धनुर्गृह्य शरांश्चाशीविषोपमान् ।
मृगराडिव संक्रुद्धः प्रभिन्न इव कुञ्जरः ।
[ददृशुः सर्वभूतानि महाबाणधनुर्धरम्

rukmapṛṣṭhaṃ dhanurgṛhya śarāṃścāśīviṣopamān |
mṛgarāḍiva saṃkruddhaḥ prabhinna iva kuñjaraḥ |
[dadṛśuḥ sarvabhūtāni mahābāṇadhanurdharam

न ग्लानिर्न च वैक्लब्यं न भयं न च संभ्रमः ।
कदाचिज्जुषते पार्थमात्मजं मातरिश्वनः ॥]

na glānirna ca vaiklabyaṃ na bhayaṃ na ca saṃbhramaḥ |
kadācijjuṣate pārthamātmajaṃ mātariśvanaḥ ||]

द्रौपद्याः प्रियमन्विच्छन्स बाहुबलमाश्रितः ।
व्यपेतभयसमोहः शैलमभ्यपतद्बली

draupadyāḥ priyamanvicchansa bāhubalamāśritaḥ |
vyapetabhayasamohaḥ śailamabhyapatadbalī

स तं द्रुमलतागुल्मच्छन्नं नीलशिलातलम् ।
गिरिं चचारारिहरः किन्नराचरितं शुभम्

sa taṃ drumalatāgulmacchannaṃ nīlaśilātalam |
giriṃ cacārāriharaḥ kinnarācaritaṃ śubham

नानावर्णधरैश्चित्रं धातुद्रुममृगाण्डजैः ।
सर्वभूषणसंपूर्णं भूमेर्भुजमिवोच्छ्रितम्

nānāvarṇadharaiścitraṃ dhātudrumamṛgāṇḍajaiḥ |
sarvabhūṣaṇasaṃpūrṇaṃ bhūmerbhujamivocchritam

सर्वर्तुरमणीयेषु गन्धमादनसानुषु ।
सक्तचक्षुरभिप्रायान्हृदयेनानुचिन्तयन्

sarvarturamaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu |
saktacakṣurabhiprāyānhṛdayenānucintayan

पुंस्कोकिलनिनादेषु षट्पदाचरितेषु च ।
बद्धश्रोत्रमनश्चक्षुर्जगामामितविक्रमः

puṃskokilaninādeṣu ṣaṭpadācariteṣu ca |
baddhaśrotramanaścakṣurjagāmāmitavikramaḥ

आजिघ्रन्स महातेजाः सर्वर्तुकुसुमोद्भवम् ।
गन्धमुद्धतमुद्दामो वने मत्त इव द्विपः

ājighransa mahātejāḥ sarvartukusumodbhavam |
gandhamuddhatamuddāmo vane matta iva dvipaḥ

वीज्यमानः सुपुण्येन नानाकुसुमगन्धिना ।
पितुः संस्पर्शशीतेन गन्धमादनवायुना

vījyamānaḥ supuṇyena nānākusumagandhinā |
pituḥ saṃsparśaśītena gandhamādanavāyunā

ह्रियमाणश्रमः पित्रा संप्रहृष्टतनूरुहः

hriyamāṇaśramaḥ pitrā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ

स यक्षगन्धर्वसुरब्रह्मर्षिगणसेवितम् ।
विलोकयामास तदा पुष्पहेतोररिंदमः

sa yakṣagandharvasurabrahmarṣigaṇasevitam |
vilokayāmāsa tadā puṣpahetorariṃdamaḥ

विषमच्छदैरचितैरनुलिप्त इवाङ्गुलैः ।
विमलैर्धातुविच्छेदैः काञ्चनाञ्जनराजतैः

viṣamacchadairacitairanulipta ivāṅgulaiḥ |
vimalairdhātuvicchedaiḥ kāñcanāñjanarājataiḥ

सपक्षमिव नृत्यन्तं पार्श्वलग्नैः पयोधरैः ।
मुक्ताहारैरिव चितं च्युतैः प्रस्रवणोदकैः

sapakṣamiva nṛtyantaṃ pārśvalagnaiḥ payodharaiḥ |
muktāhārairiva citaṃ cyutaiḥ prasravaṇodakaiḥ

अभिरामदरीकुञ्जनिर्झरोदककन्दरम् ।
अप्सरोनूपुररवैः प्रनृत्तवरबर्हिणम्

abhirāmadarīkuñjanirjharodakakandaram |
apsaronūpuraravaiḥ pranṛttavarabarhiṇam

दिग्वारणविषाणाग्रैर्घृष्टोपलशिलातलम् ।
स्रस्तांशुकमिवाश्रोभ्यैर्निम्नगानिःसृतैर्जलैः

digvāraṇaviṣāṇāgrairghṛṣṭopalaśilātalam |
srastāṃśukamivāśrobhyairnimnagāniḥsṛtairjalaiḥ

सशष्पकबलैः स्वस्थैरदूरपरिवर्तिभिः ।
भयानभिक्षज्ञैर्हरिणैः कौतूहलनिरीक्षितः

saśaṣpakabalaiḥ svasthairadūraparivartibhiḥ |
bhayānabhikṣajñairhariṇaiḥ kautūhalanirīkṣitaḥ

चालयानः स्ववेगेन लताजालान्यनेकशः ।
आक्रीडमानः कौन्तेयः श्रीमान्वायुसुतो ययौ

cālayānaḥ svavegena latājālānyanekaśaḥ |
ākrīḍamānaḥ kaunteyaḥ śrīmānvāyusuto yayau

प्रियामनोरथं कर्तुमुद्यतश्चारुलोचनः ।
प्रांशुः कनकवर्णाभः सिंहसंहननो युवा

priyāmanorathaṃ kartumudyataścārulocanaḥ |
prāṃśuḥ kanakavarṇābhaḥ siṃhasaṃhanano yuvā

मत्तवारणविक्रन्तो मत्तवारणवेगवान् ।
मत्तवारणताम्राक्षो मत्तवारणवारणः

mattavāraṇavikranto mattavāraṇavegavān |
mattavāraṇatāmrākṣo mattavāraṇavāraṇaḥ

प्रियपार्श्वोपविष्टाभिर्वायवृत्ताभिर्विचेष्टितैः ।
यक्षगन्धर्वयोषाभिरदृश्याभिर्निरीक्षितः

priyapārśvopaviṣṭābhirvāyavṛttābhirviceṣṭitaiḥ |
yakṣagandharvayoṣābhiradṛśyābhirnirīkṣitaḥ

नवावतारं रूपस् विक्रीडन्निव पाण्डवः ।
चचार रमणीयेषु गन्धमादनसानुषु

navāvatāraṃ rūpas vikrīḍanniva pāṇḍavaḥ |
cacāra ramaṇīyeṣu gandhamādanasānuṣu

संस्मरन्विविधान्क्लेशान्दुर्योधनकृतान्बहून् ।
द्रौपद्या वनवासिन्याः प्रियं कर्तुं समुद्यतः

saṃsmaranvividhānkleśānduryodhanakṛtānbahūn |
draupadyā vanavāsinyāḥ priyaṃ kartuṃ samudyataḥ

सोऽचिन्तयत्तथा पार्थे मयि त्वतिविलम्बिते ।
पुष्पहेतोः कथं त्वार्यः करिष्यति युधिष्ठिरः

so'cintayattathā pārthe mayi tvativilambite |
puṣpahetoḥ kathaṃ tvāryaḥ kariṣyati yudhiṣṭhiraḥ

स्नेहान्नरवरो नूनमविश्वासाद्बलस्य च ।
नकुलं सहदेवं च न मोक्ष्यति युधिष्ठिरः

snehānnaravaro nūnamaviśvāsādbalasya ca |
nakulaṃ sahadevaṃ ca na mokṣyati yudhiṣṭhiraḥ

कथं नु कुसुमावाप्तिः स्याच्छीघ्रमिति चिन्तयन् ।
प्रतस्थे नरशार्दूलः पक्षिराडिव वेगितः

kathaṃ nu kusumāvāptiḥ syācchīghramiti cintayan |
pratasthe naraśārdūlaḥ pakṣirāḍiva vegitaḥ

[सज्जमानमनोदृष्टिः फुल्लेषु गिरिसानुषु ।
द्रौपदीवाक्यपाथेयो भीमः शीघ्रतरं ययौ ॥]

[sajjamānamanodṛṣṭiḥ phulleṣu girisānuṣu |
draupadīvākyapātheyo bhīmaḥ śīghrataraṃ yayau ||]

कम्पयन्मेदिनीं पद्भ्यां निर्घात इव पर्वसु ।
त्रासयन्गजयूथानि वातरंहा वृकोदरः

kampayanmedinīṃ padbhyāṃ nirghāta iva parvasu |
trāsayangajayūthāni vātaraṃhā vṛkodaraḥ

सिंहव्याघ्रमृगांश्चैव मर्दयानो महाबलः ।
उन्मूलयन्महावृक्षान्पोथयंश्चोरसा बली

siṃhavyāghramṛgāṃścaiva mardayāno mahābalaḥ |
unmūlayanmahāvṛkṣānpothayaṃścorasā balī

लतावल्लीश्च वेगेन विकर्षन्पाण्डुनन्दनः ।
उपर्युपरि शैलाग्रमारुरुक्षुरिव द्विपः

latāvallīśca vegena vikarṣanpāṇḍunandanaḥ |
uparyupari śailāgramārurukṣuriva dvipaḥ

जलावलम्बोऽतिभृशं सविद्युदिव तोयदः ।
व्यनदत्स महानादं भीमसेनो महाबलः

jalāvalambo'tibhṛśaṃ savidyudiva toyadaḥ |
vyanadatsa mahānādaṃ bhīmaseno mahābalaḥ

तेन शब्देन महता भीमस्य प्रतिबोधिताः ।
गुहां संतत्यजुर्व्याघ्रा निलिल्युर्वनवासिनः

tena śabdena mahatā bhīmasya pratibodhitāḥ |
guhāṃ saṃtatyajurvyāghrā nililyurvanavāsinaḥ

समुत्पेतुः खगास्त्रस्ता मृगयूथानि दुद्रुवुः ।
ऋक्षाश्चोत्ससृजर्वृक्षांस्तत्यजुर्हरयो गुहाम् ।
व्यजृम्भन्त महासिंहा महिषाश्च वनेचराः

samutpetuḥ khagāstrastā mṛgayūthāni dudruvuḥ |
ṛkṣāścotsasṛjarvṛkṣāṃstatyajurharayo guhām |
vyajṛmbhanta mahāsiṃhā mahiṣāśca vanecarāḥ

तेन वित्रासिता नागाः करेणुपरिवारिताः ।
तद्वनं संपरित्यज्य जग्मुरन्यन्महावनम्

tena vitrāsitā nāgāḥ kareṇuparivāritāḥ |
tadvanaṃ saṃparityajya jagmuranyanmahāvanam

वराहमृगसङ्घाश्च महिषाश्च वनेचराः ।
व्याघ्रगोमायुसङ्घाश्च प्रणेदुर्गवयैः सह

varāhamṛgasaṅghāśca mahiṣāśca vanecarāḥ |
vyāghragomāyusaṅghāśca praṇedurgavayaiḥ saha

रथाङ्गसाह्वदात्यूहा हंसकारण्डवप्लवाः ।
शुकाः पारावताः कौञ्चा विसंज्ञा भेजिरे दिशः

rathāṅgasāhvadātyūhā haṃsakāraṇḍavaplavāḥ |
śukāḥ pārāvatāḥ kauñcā visaṃjñā bhejire diśaḥ

तथाऽन्ये दर्पिता नागाः करेणुशरपीडिताः ।
सिंहव्याघ्राश्च संक्रुद्धा भीमसेनमथाद्रवन्

tathā'nye darpitā nāgāḥ kareṇuśarapīḍitāḥ |
siṃhavyāghrāśca saṃkruddhā bhīmasenamathādravan

शकृन्मूत्रं च मुञ्चाना भयविभ्रान्तमानसाः ।
व्यादितास्या महारौद्र व्यनदन्भीषणान्रवान्

śakṛnmūtraṃ ca muñcānā bhayavibhrāntamānasāḥ |
vyāditāsyā mahāraudra vyanadanbhīṣaṇānravān

ततो वायुसुतः क्रोधात्स्वबाहुबलमाश्रितः ।
गजेनान्यान्गजान्श्रीमान्सिंहं सिंहेन वा विभुः ।
तलप्रहारैरन्यांश्च व्यहनत्पाण्डवो बली

tato vāyusutaḥ krodhātsvabāhubalamāśritaḥ |
gajenānyāngajānśrīmānsiṃhaṃ siṃhena vā vibhuḥ |
talaprahārairanyāṃśca vyahanatpāṇḍavo balī

ते वध्यमाना भीमेन सिंहव्याघ्रतरक्षवः ।
भयाद्विससृजुर्भीमं शकृन्मूत्रं च सुस्रुवुः

te vadhyamānā bhīmena siṃhavyāghratarakṣavaḥ |
bhayādvisasṛjurbhīmaṃ śakṛnmūtraṃ ca susruvuḥ

प्रविवेश ततः क्षिप्रं तानपास्य महाबलः ।
वनं पाण्डुसुतः श्रीमाञ्शब्देनापूरयन्दिशः

praviveśa tataḥ kṣipraṃ tānapāsya mahābalaḥ |
vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmāñśabdenāpūrayandiśaḥ

अथापश्यन्महाबाहुर्गनधमादनसानुषु ।
सुरम्यं कदलीषणअडं बहुयोजनविस्तृतम्

athāpaśyanmahābāhurganadhamādanasānuṣu |
suramyaṃ kadalīṣaṇaaḍaṃ bahuyojanavistṛtam

तमभ्यगच्छद्वेगेन क्षोभयिष्यन्महाबलः ।
महागज इवास्रावी प्रभञ्जन्विविधान्द्रुमान्

tamabhyagacchadvegena kṣobhayiṣyanmahābalaḥ |
mahāgaja ivāsrāvī prabhañjanvividhāndrumān

उत्पाट्य कदलीस्तम्भान्बहुतालसमुच्छ्रयान् ।
चिक्षेप तरसा भीमः समन्ताद्बलिनां वरः ।
विमर्दन्सुमहातेजा नृसिंह इव दर्पितः

utpāṭya kadalīstambhānbahutālasamucchrayān |
cikṣepa tarasā bhīmaḥ samantādbalināṃ varaḥ |
vimardansumahātejā nṛsiṃha iva darpitaḥ

ततः संन्यपतंस्तत्रसुबहूनि महान्ति च ।
रुरुवारणयूथानि महिषाश्च जलाश्रयाः

tataḥ saṃnyapataṃstatrasubahūni mahānti ca |
ruruvāraṇayūthāni mahiṣāśca jalāśrayāḥ

प्रविवेश ततः क्षिप्रं तानपास्य महाबलः ।
वनं पाण्डुसुतः श्रीमान्नादेनापूरयन्दिशः

praviveśa tataḥ kṣipraṃ tānapāsya mahābalaḥ |
vanaṃ pāṇḍusutaḥ śrīmānnādenāpūrayandiśaḥ

तेन शब्देन चैवाथ भीमसेनरवेण च ।
वनान्तरगताश्चापि वित्रेसुर्मृहपक्षिः

tena śabdena caivātha bhīmasenaraveṇa ca |
vanāntaragatāścāpi vitresurmṛhapakṣiḥ

तस्मिननथ प्रवृत्ते तु संक्षोभे मृगपक्षिणाम् ।
जलार्द्रपक्षा विहगाः समुत्पेतुः सहस्रशः

tasminanatha pravṛtte tu saṃkṣobhe mṛgapakṣiṇām |
jalārdrapakṣā vihagāḥ samutpetuḥ sahasraśaḥ

तानौदकान्पक्षिगणान्निरीक्ष्य भरतर्षभः ।
तानेवानुसरन्रम्यं ददर्श सुमहत्सरः

tānaudakānpakṣigaṇānnirīkṣya bharatarṣabhaḥ |
tānevānusaranramyaṃ dadarśa sumahatsaraḥ

काञ्चनैः कदलीषण्डैर्मन्दमारुतकम्पितैः ।
वीज्यमानमिवाक्षोभ्यं तीरात्तीरविसर्पिभिः

kāñcanaiḥ kadalīṣaṇḍairmandamārutakampitaiḥ |
vījyamānamivākṣobhyaṃ tīrāttīravisarpibhiḥ

तत्सरोऽथावतीर्याशु प्रभूतनलिनोत्पलम् ।
महागज इवोद्दामश्चिक्रीड बलवद्बली

tatsaro'thāvatīryāśu prabhūtanalinotpalam |
mahāgaja ivoddāmaścikrīḍa balavadbalī

विक्रीड्यतस्मिन्रुचिरमुत्ततारामितद्युतिः ।
क्षोभयन्सलिलं भीमः प्रभिन्न इववारणः

vikrīḍyatasminruciramuttatārāmitadyutiḥ |
kṣobhayansalilaṃ bhīmaḥ prabhinna ivavāraṇaḥ

ततो जगाहे वेगेन तद्वनं बहुपादपम् ।
दध्मौ च शङ्खं स्वनवत्सर्वप्राणेन पाण्डवः ।
[आस्फोटयच्च बलवान्भीमः संनादयन्दिशः ॥]

tato jagāhe vegena tadvanaṃ bahupādapam |
dadhmau ca śaṅkhaṃ svanavatsarvaprāṇena pāṇḍavaḥ |
[āsphoṭayacca balavānbhīmaḥ saṃnādayandiśaḥ ||]

तस्य शङ्खस्य शब्दन भीमसेनरवेण च ।
बाहुशब्दन चोग्रेण नदन्तीव गिरेर्गुहाः

tasya śaṅkhasya śabdana bhīmasenaraveṇa ca |
bāhuśabdana cogreṇa nadantīva girerguhāḥ

तं वज्रनिष्पेषसममास्फोटितमहारवम् ।
श्रुत्वा शैलगुहासुप्तैः सिंहैर्मुक्तो महास्वनः

taṃ vajraniṣpeṣasamamāsphoṭitamahāravam |
śrutvā śailaguhāsuptaiḥ siṃhairmukto mahāsvanaḥ

सिंहनादभयत्रस्तैः कुञ्जरैरपि भारत ।
मुक्तो विरावः सुमहान्पर्वतो येन पूरितः

siṃhanādabhayatrastaiḥ kuñjarairapi bhārata |
mukto virāvaḥ sumahānparvato yena pūritaḥ

तं तु नादं ततः श्रुत्वा सुप्तो वानरपुङ्गवः ।
[भ्रातरं भीमसेनं तु विज्ञाय हनुमान्कपिः

taṃ tu nādaṃ tataḥ śrutvā supto vānarapuṅgavaḥ |
[bhrātaraṃ bhīmasenaṃ tu vijñāya hanumānkapiḥ

दिवंगमं रुरोधाथ मार्गं भीमस्य कारणात् ।
अनेन हि पथा मा वै गच्छेदिति विचार्य सः

divaṃgamaṃ rurodhātha mārgaṃ bhīmasya kāraṇāt |
anena hi pathā mā vai gacchediti vicārya saḥ

आस्त एकायने मार्गे कदलीषण्डमण्डिते ।
भ्रातुर्भीमस्य रक्षार्थं तं मार्गमवरुध्य वै

āsta ekāyane mārge kadalīṣaṇḍamaṇḍite |
bhrāturbhīmasya rakṣārthaṃ taṃ mārgamavarudhya vai

माऽत्र प्राप्स्यति शापं वा धर्षणां वेति पाण्डवः ।
कदलीषण्डमध्यस्थो ह्येवं संचिन्त्य वानरः

mā'tra prāpsyati śāpaṃ vā dharṣaṇāṃ veti pāṇḍavaḥ |
kadalīṣaṇḍamadhyastho hyevaṃ saṃcintya vānaraḥ

प्राजृम्भत महाकायो हनूमान्नाम वानरः ।
कदलीषण्डमध्यस्थो निद्रावशगतस्तदा

prājṛmbhata mahākāyo hanūmānnāma vānaraḥ |
kadalīṣaṇḍamadhyastho nidrāvaśagatastadā

तेन शब्देन महता व्यबुध्यत महाकपिः ।
जृम्भमाणः सुविपुलं शक्रध्वजमिवोच्छ्रितम् ।
आस्फोटयच्चलाङ्गूलमिन्द्राशनिसमस्वनम्

tena śabdena mahatā vyabudhyata mahākapiḥ |
jṛmbhamāṇaḥ suvipulaṃ śakradhvajamivocchritam |
āsphoṭayaccalāṅgūlamindrāśanisamasvanam

तस्य लाङ्गूलनिनदं पर्वतः सुगुहामुखैः ।
उद्गारमिव गौर्नर्दन्नुत्ससर्ज समन्ततः

tasya lāṅgūlaninadaṃ parvataḥ suguhāmukhaiḥ |
udgāramiva gaurnardannutsasarja samantataḥ

लाङ्गूलास्फोटशब्दाच्च चलितः स महागिरिः ।
विघूर्णमानशिखरः समन्तात्पर्यशीर्यत

lāṅgūlāsphoṭaśabdācca calitaḥ sa mahāgiriḥ |
vighūrṇamānaśikharaḥ samantātparyaśīryata

स लाङ्गूलरवस्तस्य मत्तवारणनिस्वनम् ।
अन्तर्धायविचित्रेषु चचार गिरिसानुषु

sa lāṅgūlaravastasya mattavāraṇanisvanam |
antardhāyavicitreṣu cacāra girisānuṣu

स भीमसेनस्तच्छ्रुत्वा संप्रहृष्टतनूरुहः ।
शब्दप्रभवमन्विच्छंश्चचार कदलीवनम्

sa bhīmasenastacchrutvā saṃprahṛṣṭatanūruhaḥ |
śabdaprabhavamanvicchaṃścacāra kadalīvanam

कदलीवनमध्यस्थमथ पीने शिलातले ।
ददर्श सुमहाबाहुर्वानराधिपतिं तदा

kadalīvanamadhyasthamatha pīne śilātale |
dadarśa sumahābāhurvānarādhipatiṃ tadā

विद्युत्संपातदुष्प्रेक्षं विद्युत्संपातपिङ्गलम् ।
विद्युत्संपातनिनदं विद्युत्संपातचञ्चलम्

vidyutsaṃpātaduṣprekṣaṃ vidyutsaṃpātapiṅgalam |
vidyutsaṃpātaninadaṃ vidyutsaṃpātacañcalam

बाहुस्वस्तिकविन्यस्तपीनवृत्तशिरोधरम् ।
स्कन्धभूयिष्ठकायत्वात्तनुमध्यकटीतटम्

bāhusvastikavinyastapīnavṛttaśirodharam |
skandhabhūyiṣṭhakāyatvāttanumadhyakaṭītaṭam

किंचिच्चाभुग्नशीर्षेण दीर्घरोमाञ्चितेन च ।
लाङ्गूलेनोर्ध्वगतिना ध्वजेनेव विराजितम्

kiṃciccābhugnaśīrṣeṇa dīrgharomāñcitena ca |
lāṅgūlenordhvagatinā dhvajeneva virājitam

ह्रस्वौष्ठं ताम्रजिह्वास्यं रक्तकर्णं चलद्धुवम् ।
अपश्यद्वदनं तस्य रश्मिवन्तमिवोडुपम्

hrasvauṣṭhaṃ tāmrajihvāsyaṃ raktakarṇaṃ caladdhuvam |
apaśyadvadanaṃ tasya raśmivantamivoḍupam

वदनाभ्यन्तरगतैः शुक्लैर्दन्तैरलंकृतम् ।
केसरोत्करसंमिश्रमशोकानामिवोत्करम्

vadanābhyantaragataiḥ śuklairdantairalaṃkṛtam |
kesarotkarasaṃmiśramaśokānāmivotkaram

हिरण्मयीनां मध्यस्थं कदलीनां महाद्युतिम् ।
दीप्यमानेन वपुषा स्वर्चिष्मन्तमिवानलम् ।
निरीक्षन्तमपत्रस्तं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः

hiraṇmayīnāṃ madhyasthaṃ kadalīnāṃ mahādyutim |
dīpyamānena vapuṣā svarciṣmantamivānalam |
nirīkṣantamapatrastaṃ locanairmadhupiṅgalaiḥ

तं वानरवरं धीमानतिकायं महाबलम् ।
स्वर्गपन्थानमावृत्य हिमवन्तमिव स्तितम्

taṃ vānaravaraṃ dhīmānatikāyaṃ mahābalam |
svargapanthānamāvṛtya himavantamiva stitam

दृष्ट्वा चैनं महाबाहुरेकं तस्मिन्महावने ।
अथोपसृत्यतरसा भीमो भीमपराक्रमः

dṛṣṭvā cainaṃ mahābāhurekaṃ tasminmahāvane |
athopasṛtyatarasā bhīmo bhīmaparākramaḥ

सिंहनादं चकारोग्रं वज्राशनिसमं बली ।
तेन शब्देन भीमस्य वित्रेसुर्मृगपक्षिणः

siṃhanādaṃ cakārograṃ vajrāśanisamaṃ balī |
tena śabdena bhīmasya vitresurmṛgapakṣiṇaḥ

हनूमांश्च महासत्व ईषदुन्मील्य लोचने ।
दृष्ट्वा तमथ सावज्ञं लोचनैर्मधुपिङ्गलैः

hanūmāṃśca mahāsatva īṣadunmīlya locane |
dṛṣṭvā tamatha sāvajñaṃ locanairmadhupiṅgalaiḥ

ततः पवनजः श्रीमानन्तिकस्थं महौजसम् ।
स्मितेन चैनमासाद्यहनूमानिदमब्रवीत्

tataḥ pavanajaḥ śrīmānantikasthaṃ mahaujasam |
smitena cainamāsādyahanūmānidamabravīt

किमर्थं सरुजस्तेऽहं सुखसुप्तः प्रबोधितः ।
ननु नाम त्वया कार्या दया भूतेषु जानता

kimarthaṃ sarujaste'haṃ sukhasuptaḥ prabodhitaḥ |
nanu nāma tvayā kāryā dayā bhūteṣu jānatā

वयं धर्मं न जानीमस्तिर्यग्योनिमुपाश्रिताः ।
नरास्तु बुद्धिसंपन्ना दयां कुर्वन्ति जन्तुषु

vayaṃ dharmaṃ na jānīmastiryagyonimupāśritāḥ |
narāstu buddhisaṃpannā dayāṃ kurvanti jantuṣu

क्रूरेषु कर्मसु कथं देहवाक्चित्तदूषिषु ।
धर्मघातिषु सज्जन्ते बुद्दिमन्तो भवद्विधाः

krūreṣu karmasu kathaṃ dehavākcittadūṣiṣu |
dharmaghātiṣu sajjante buddimanto bhavadvidhāḥ

न त्वं धर्मं विजानासि वृद्धा नोपासितास्त्वया ।
अल्पबुद्धितया बाल्यादुत्सादयसि यन्मृगान्

na tvaṃ dharmaṃ vijānāsi vṛddhā nopāsitāstvayā |
alpabuddhitayā bālyādutsādayasi yanmṛgān

ब्रूहि कस्त्वं किमर्थं वा किमिदं वनमागतः ।
वर्जितं मानुषैर्भावैस्तथैव पुरुषैरपि

brūhi kastvaṃ kimarthaṃ vā kimidaṃ vanamāgataḥ |
varjitaṃ mānuṣairbhāvaistathaiva puruṣairapi

क्व च त्वयाऽद्यगन्तव्यं प्रब्रूहि पुरुषर्षभ ।
अतः परमगम्योऽयं पर्वतः सुदुरारुहः

kva ca tvayā'dyagantavyaṃ prabrūhi puruṣarṣabha |
ataḥ paramagamyo'yaṃ parvataḥ sudurāruhaḥ

विना सिद्धगतिं वीर गतिरत्र न विद्यते ।
[देवलोकस्य मार्गोऽयमगम्यो मानुषैः सदा]

vinā siddhagatiṃ vīra gatiratra na vidyate |
[devalokasya mārgo'yamagamyo mānuṣaiḥ sadā]

कारुण्यात्त्वामहं वीर वारयामि निबोध मे ।
नातः परं त्वया शक्यं गन्तुमाश्वसिहि प्रभो

kāruṇyāttvāmahaṃ vīra vārayāmi nibodha me |
nātaḥ paraṃ tvayā śakyaṃ gantumāśvasihi prabho

स्वागतं सर्वथैवेह तवाद्य मनुजर्षभ ।
इमान्यमृतकल्पानि मूलानि च फलानि च

svāgataṃ sarvathaiveha tavādya manujarṣabha |
imānyamṛtakalpāni mūlāni ca phalāni ca

भक्षयित्वा निवर्तस्व मा वृथा प्राप्स्यसे वधम् ।
ग्राह्यं यदि वचो मह्यं हितं मनुजपुङ्गव

bhakṣayitvā nivartasva mā vṛthā prāpsyase vadham |
grāhyaṃ yadi vaco mahyaṃ hitaṃ manujapuṅgava