अध्याय 147: घटोत्कच पाण्डवों को बदरी ले जाते हैं

धर्मज्ञो बलवाञ्शूरः सद्यो राक्षसपुङ्गवः ।
भक्तोऽस्मानौरसः पुत्रो नेतुमर्हति मातरम्

dharmajño balavāñśūraḥ sadyo rākṣasapuṅgavaḥ |
bhakto'smānaurasaḥ putro netumarhati mātaram

तव भीम सुतेनाहं नीतो भीमपराक्रम ।
अक्षतः सह पाञ्चाल्या गच्छेयं गन्धमादनम्

tava bhīma sutenāhaṃ nīto bhīmaparākrama |
akṣataḥ saha pāñcālyā gaccheyaṃ gandhamādanam

भ्रातुर्वचनमाज्ञाय भीमसेनो घटोत्कचम् ।
चिन्तयामास बलवान्महाबलपराक्रमम्

bhrāturvacanamājñāya bhīmaseno ghaṭotkacam |
cintayāmāsa balavānmahābalaparākramam

घटोत्कचश्च धर्मात्मा स्मृतमात्रः पितुस्तदा ।
कृताञ्जलिरुषातिष्ठदभिवाद्याथ पाण्डवान् ।
ब्राह्मणांश्च महाबाहुः स च तैरमिनन्दितः

ghaṭotkacaśca dharmātmā smṛtamātraḥ pitustadā |
kṛtāñjaliruṣātiṣṭhadabhivādyātha pāṇḍavān |
brāhmaṇāṃśca mahābāhuḥ sa ca tairaminanditaḥ

उवाच भीमसेनं स पितरं सत्यविक्रमः

uvāca bhīmasenaṃ sa pitaraṃ satyavikramaḥ

स्मृतोऽस्मि भवता शीघ्रं शुश्रूषुरहमागतः ।
आज्ञापय महाबाहो सर्वं कर्ताऽस्म्यसंशयम्

smṛto'smi bhavatā śīghraṃ śuśrūṣurahamāgataḥ |
ājñāpaya mahābāho sarvaṃ kartā'smyasaṃśayam

तच्छ्रुत्वा भीमसेनस्तु राक्षसं परिषस्वजे ।
चिन्ताया समनप्राप्तमित्युवाच वृकोदरः

tacchrutvā bhīmasenastu rākṣasaṃ pariṣasvaje |
cintāyā samanaprāptamityuvāca vṛkodaraḥ

हैडिम्बेय परिश्रान्ता तव माताऽपराजिता ।
त्वं कच कामगमस्तात बलवान्वह तां खग

haiḍimbeya pariśrāntā tava mātā'parājitā |
tvaṃ kaca kāmagamastāta balavānvaha tāṃ khaga

स्कन्धमारोप्य भद्रं ते मध्येऽस्माकं विहायसा ।
गच्छ नीचिकया गत्या यथा चैनां न पीडयेः

skandhamāropya bhadraṃ te madhye'smākaṃ vihāyasā |
gaccha nīcikayā gatyā yathā caināṃ na pīḍayeḥ

धर्मराजं च धौम्यं च कृष्णां च यमजौ तथा ।
एकोप्यहमलं वोढुं किमुताद्य सहायवान्

dharmarājaṃ ca dhaumyaṃ ca kṛṣṇāṃ ca yamajau tathā |
ekopyahamalaṃ voḍhuṃ kimutādya sahāyavān

[अन्ये च शतशः शूरा विहङ्गाः कामरूपिणः ।
सर्वान्वो ब्राह्मणैः सार्धं वक्ष्यन्ति सहिताऽनघ ।
मन्दंमन्दं गमिष्यामि वहन्द्रुपदनन्दिनीम्

[anye ca śataśaḥ śūrā vihaṅgāḥ kāmarūpiṇaḥ |
sarvānvo brāhmaṇaiḥ sārdhaṃ vakṣyanti sahitā'nagha |
mandaṃmandaṃ gamiṣyāmi vahandrupadanandinīm

एवमुक्त्वा ततः कृष्णामुवाह स घटोत्कचः ।
पाण्डूनां मध्यगो वीरः पाण्डवानपि चापरे

evamuktvā tataḥ kṛṣṇāmuvāha sa ghaṭotkacaḥ |
pāṇḍūnāṃ madhyago vīraḥ pāṇḍavānapi cāpare

लोमशः सिद्धमार्गेण जगामानुपमद्युतिः ।
स्वेनैव स प्रभावेण द्वीतीय इव भास्करः

lomaśaḥ siddhamārgeṇa jagāmānupamadyutiḥ |
svenaiva sa prabhāveṇa dvītīya iva bhāskaraḥ

ब्राह्मणांश्चापि तान्सर्वान्समुपादाय राक्षसाः ।
नियोगाद्राक्षसेनद्रस्य जग्मुर्भीमपराक्रमाः

brāhmaṇāṃścāpi tānsarvānsamupādāya rākṣasāḥ |
niyogādrākṣasenadrasya jagmurbhīmaparākramāḥ

एवं सुरमणीयानि वनान्युपवनानि च ।
आलोकयन्तस्ते जग्मुर्विशालां बदरीमनु

evaṃ suramaṇīyāni vanānyupavanāni ca |
ālokayantaste jagmurviśālāṃ badarīmanu

ते त्वाशुगतिभिर्वीरा राक्षसैस्तैर्महाजवैः ।
उह्यमाना ययुः शीघ्रं महदध्वानमल्पवत्

te tvāśugatibhirvīrā rākṣasaistairmahājavaiḥ |
uhyamānā yayuḥ śīghraṃ mahadadhvānamalpavat

देशान्म्लेच्छजनाकीर्णान्नानारत्नाकरायुतान् ।
ददृशुर्गिरिपादांश्च नानाधातुसमाचितान्

deśānmlecchajanākīrṇānnānāratnākarāyutān |
dadṛśurgiripādāṃśca nānādhātusamācitān

विद्याघरमाकीर्णआन्युतान्वानरकिन्नरैः ।
तथा किंपुरुषैश्चैव गन्धर्वैश्चसमन्ततः

vidyāgharamākīrṇaānyutānvānarakinnaraiḥ |
tathā kiṃpuruṣaiścaiva gandharvaiścasamantataḥ

मयूरैश्चभरैश्चैव हरिणै रुरुभिस्तथा ।
वराहैर्गवयैश्चैव महिषैश्च समावृतान्

mayūraiścabharaiścaiva hariṇai rurubhistathā |
varāhairgavayaiścaiva mahiṣaiśca samāvṛtān

नदीजालसमाकीर्णान्नानापक्षियुतान्बहून् ।
नानाविधमृगैर्जुष्टांश्चारणैश्चोपशोभितान् ।
समदैश्च्यशि विहगैः उपैरन्वितांस्तथा

nadījālasamākīrṇānnānāpakṣiyutānbahūn |
nānāvidhamṛgairjuṣṭāṃścāraṇaiścopaśobhitān |
samadaiścyaśi vihagaiḥ upairanvitāṃstathā

तेऽवतीर्य बहून्देशानुत्तरांश्च कुरूनपि ।
ददृशुर्विविधाश्चर्यं कैलासं पर्वतोत्तमम्

te'vatīrya bahūndeśānuttarāṃśca kurūnapi |
dadṛśurvividhāścaryaṃ kailāsaṃ parvatottamam

तस्याभ्याशे तु ददृशुर्नरनारायणाश्रमम् ।
उपेतं पादपैर्दिव्यैः सदापुष्पफलोपगैः

tasyābhyāśe tu dadṛśurnaranārāyaṇāśramam |
upetaṃ pādapairdivyaiḥ sadāpuṣpaphalopagaiḥ

ददृशुस्तां च बदरीं वृत्तस्कन्धां मनोरमाम् ।
स्निग्धामविरलच्छायां श्रिया परमया युताम्

dadṛśustāṃ ca badarīṃ vṛttaskandhāṃ manoramām |
snigdhāmaviralacchāyāṃ śriyā paramayā yutām

पत्रैः स्निग्धैरविरलैरुपेतां मृदुभिः शुभाम् ।
विशालशाखां विस्तीर्णामतिद्युतिसमन्विताम्

patraiḥ snigdhairaviralairupetāṃ mṛdubhiḥ śubhām |
viśālaśākhāṃ vistīrṇāmatidyutisamanvitām

फलैरुपचितैर्दिव्यैराचितां स्वादुभिर्भृशम् ।
मधुस्रवैः सदा दिव्यां महर्षिगणसेविताम् ।
मदप्रमुदितैर्नित्यं नानाद्विजगणैर्युताम्

phalairupacitairdivyairācitāṃ svādubhirbhṛśam |
madhusravaiḥ sadā divyāṃ maharṣigaṇasevitām |
madapramuditairnityaṃ nānādvijagaṇairyutām

अदंशमशके देशे बहुमूलफलोदके ।
नीलशाद्वलसंछन्ने देवगन्धर्वसेविते

adaṃśamaśake deśe bahumūlaphalodake |
nīlaśādvalasaṃchanne devagandharvasevite

सुभूमिभागविशदे स्वभावविदिते शुभे ।
जातां हिममृदुस्पर्शे देशेऽपहतकण्टके

subhūmibhāgaviśade svabhāvavidite śubhe |
jātāṃ himamṛdusparśe deśe'pahatakaṇṭake

तामुपेत्य महात्मानः सह तैर्ब्राह्मणर्षभैः ।
अवतेरुस्ततः सर्वे राक्षसस्कन्धतः शनैः

tāmupetya mahātmānaḥ saha tairbrāhmaṇarṣabhaiḥ |
avaterustataḥ sarve rākṣasaskandhataḥ śanaiḥ

ततस्तमाश्रमं पुण्यं नरनारायणाश्रितम् ।
ददृशुः पाण्डवा राजन्सहिता द्विजपुङ्गवैः

tatastamāśramaṃ puṇyaṃ naranārāyaṇāśritam |
dadṛśuḥ pāṇḍavā rājansahitā dvijapuṅgavaiḥ

तमसा रहितं पुण्यमनामृष्टं रवेः करैः ।
क्षुत्तृट्शीतोष्णदोषैश्च वर्जितं शोकनाशनम्

tamasā rahitaṃ puṇyamanāmṛṣṭaṃ raveḥ karaiḥ |
kṣuttṛṭśītoṣṇadoṣaiśca varjitaṃ śokanāśanam

महर्षिगणसंबाधं ब्राह्म्या लक्ष्म्या समन्वितम् ।
दुष्प्रवेशं महाराज नरैर्धर्मबहिष्कृतैः

maharṣigaṇasaṃbādhaṃ brāhmyā lakṣmyā samanvitam |
duṣpraveśaṃ mahārāja narairdharmabahiṣkṛtaiḥ

बलिहोमार्चितं दिव्यं सुसंमृष्टानुलेपनम् ।
दिव्यपुष्पोपहारैश्च सर्वतोऽभिविराजितम्

balihomārcitaṃ divyaṃ susaṃmṛṣṭānulepanam |
divyapuṣpopahāraiśca sarvato'bhivirājitam

विशालैरग्निशरणैः स्रुग्भाण्डैराचितं शुभैः ।
महद्भिस्तोयकलशैः कठिनैश्चोपशोभितम्

viśālairagniśaraṇaiḥ srugbhāṇḍairācitaṃ śubhaiḥ |
mahadbhistoyakalaśaiḥ kaṭhinaiścopaśobhitam

शरण्यं सर्वभूतानां ब्रह्मघोपनिनादितम् ।
दिव्यमाश्रयणीयं तमाश्रमं श्रमनाशनम् ।
श्रिया युतमनिर्देश्यं देववर्योपशोभितम्

śaraṇyaṃ sarvabhūtānāṃ brahmaghopanināditam |
divyamāśrayaṇīyaṃ tamāśramaṃ śramanāśanam |
śriyā yutamanirdeśyaṃ devavaryopaśobhitam

फलमूलाशनैर्दान्तैश्चारुकृष्णाजिनाम्बरैः ।
सूर्यवैश्वानरसमैस्तपसा भावितात्मभिः

phalamūlāśanairdāntaiścārukṛṣṇājināmbaraiḥ |
sūryavaiśvānarasamaistapasā bhāvitātmabhiḥ

महर्षिभिर्मोक्षपरैर्यतिभिर्नियतेन्द्रियैः ।
ब्रह्मभूतैर्महाभागैरुपेतं ब्रह्मवादिभिः

maharṣibhirmokṣaparairyatibhirniyatendriyaiḥ |
brahmabhūtairmahābhāgairupetaṃ brahmavādibhiḥ

सोऽभ्यगच्छन्महातेजास्तानृषीन्नियतः शुचिः ।
भ्रातृभिः सहितो धीमान्धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः

so'bhyagacchanmahātejāstānṛṣīnniyataḥ śuciḥ |
bhrātṛbhiḥ sahito dhīmāndharmaputro yudhiṣṭhiraḥ

दिव्यज्ञानोपपन्नास्ते दृष्ट्वा प्राप्तं युधिष्ठिरम् ।
अभ्यगच्छन्त सुप्रीता दिव्या देवमहर्षयः ।

divyajñānopapannāste dṛṣṭvā prāptaṃ yudhiṣṭhiram |
abhyagacchanta suprītā divyā devamaharṣayaḥ |

प्रीतास्ते तस्य सत्कारं विधिना पावकापमाः ।
उपाजह्रुश्च सलिलं पुष्पमूलफलं शुचि

prītāste tasya satkāraṃ vidhinā pāvakāpamāḥ |
upājahruśca salilaṃ puṣpamūlaphalaṃ śuci

स तैः प्रीत्याऽथ सत्कारमुपनीतं महर्षिभिः ।
प्रयतः प्रतिगृह्याथ धर्मराजो युधिष्ठिरः

sa taiḥ prītyā'tha satkāramupanītaṃ maharṣibhiḥ |
prayataḥ pratigṛhyātha dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ

तं शक्रसदनप्रख्यं दिव्यगन्धं मनोरमम् ।
प्रीतः स्वर्गोपमं पुण्यं पाण्डवः सह कृष्णया

taṃ śakrasadanaprakhyaṃ divyagandhaṃ manoramam |
prītaḥ svargopamaṃ puṇyaṃ pāṇḍavaḥ saha kṛṣṇayā

रविवेश शोभया युक्तं भ्रातृभिश्च सहानघ ।
ब्राह्मणैर्वेदवेदाङ्गपारगैश्च सहार्चितः

raviveśa śobhayā yuktaṃ bhrātṛbhiśca sahānagha |
brāhmaṇairvedavedāṅgapāragaiśca sahārcitaḥ

तत्रापश्यत्स धर्मात्मा देवदेवर्पिपूजितम् ।
नरनारायणस्थानं भागीरथ्योपशोभितम्

tatrāpaśyatsa dharmātmā devadevarpipūjitam |
naranārāyaṇasthānaṃ bhāgīrathyopaśobhitam

तस्मिन्मधृस्रवफलां ब्रह्मर्षिगणभाविनीम् ।
वदरीं तामुपाश्रित्य पाण्डवो भ्रातृभिः सह

tasminmadhṛsravaphalāṃ brahmarṣigaṇabhāvinīm |
vadarīṃ tāmupāśritya pāṇḍavo bhrātṛbhiḥ saha

मुदा युक्ता महात्मानो रेमिरे तत्र ते तदा ।
आलोकयन्तो मैनाकं नानाद्विजगणायुतम् ।
हिरण्यशिखरं चैव मध्ये विन्दुसरः शिवम्

mudā yuktā mahātmāno remire tatra te tadā |
ālokayanto mainākaṃ nānādvijagaṇāyutam |
hiraṇyaśikharaṃ caiva madhye vindusaraḥ śivam

भागीरथीं सुतीर्थां च शीतामलजलां शिवाम् ।
मणिप्रवालप्रस्तारां पादपैरुषशोभिताम्

bhāgīrathīṃ sutīrthāṃ ca śītāmalajalāṃ śivām |
maṇipravālaprastārāṃ pādapairuṣaśobhitām

दिव्यपुष्पसमाकीर्णां मनःप्रीतिविवर्धनीम् ।
वीक्षमाणा महात्मानो विजह्रुस्तत्र पाण्डवाः

divyapuṣpasamākīrṇāṃ manaḥprītivivardhanīm |
vīkṣamāṇā mahātmāno vijahrustatra pāṇḍavāḥ

तस्मिन्देवर्षिचरिते देशे परमदुर्गमे ।
भागीरथीपुण्यजलेतर्पयांचक्रिरे पितॄन् ।
देवानृषींश्च कौन्तेयाः परमं शौचमास्थिताः

tasmindevarṣicarite deśe paramadurgame |
bhāgīrathīpuṇyajaletarpayāṃcakrire pitṝn |
devānṛṣīṃśca kaunteyāḥ paramaṃ śaucamāsthitāḥ

तत्र ते तर्पयन्तश्च जपन्तश्च कुरूद्वहाः ।
ब्राह्मणैः सहिता वीरा ह्यवसन्पुरुपर्षभाः

tatra te tarpayantaśca japantaśca kurūdvahāḥ |
brāhmaṇaiḥ sahitā vīrā hyavasanpuruparṣabhāḥ

कृष्णायास्तत्रपशय्न्तः क्रीडितान्यमरप्रभाः ।
विचित्राणि नरव्याघ्रा रेमिरे तत्र पाण्डवाः

kṛṣṇāyāstatrapaśayntaḥ krīḍitānyamaraprabhāḥ |
vicitrāṇi naravyāghrā remire tatra pāṇḍavāḥ