अध्याय 146: द्रौपदी की मूर्छा और घटोत्कच का स्मरण

ततः प्रयातमात्रेषु पाण्डवेषु महात्मसु ।
पद्भ्यामनुचिता गन्तुं द्रौपदी समुपाविशत्

tataḥ prayātamātreṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu |
padbhyāmanucitā gantuṃ draupadī samupāviśat

श्रान्ता दुःखपरीता च वातवर्षेण तेन च ।
सौकुमार्याच्च पाञ्चाली संमुमोह तपस्विनी

śrāntā duḥkhaparītā ca vātavarṣeṇa tena ca |
saukumāryācca pāñcālī saṃmumoha tapasvinī

सा कम्पमाना मोहेन बाहुभ्यामसितेक्षणा ।
रवृत्ताभ्यामनुरूपाभ्यामूरू समवलम्बत

sā kampamānā mohena bāhubhyāmasitekṣaṇā |
ravṛttābhyāmanurūpābhyāmūrū samavalambata

आलम्बमाना सहितावूरू गजकरोपमौ ।
रपपात सहसा भूमौ वेपन्ती कदली यथा

ālambamānā sahitāvūrū gajakaropamau |
rapapāta sahasā bhūmau vepantī kadalī yathā

तां पतन्तीं वरारोहां भज्यमानां लतामिव ।
नकुलः समभिद्रुत्य परिजग्राह वीर्यवान्

tāṃ patantīṃ varārohāṃ bhajyamānāṃ latāmiva |
nakulaḥ samabhidrutya parijagrāha vīryavān

राजन्पाञ्चालराजस्य सुतेयमसितक्षणा ।
श्रान्ता निपतिता भूमौ तामवेक्षस्व भारत

rājanpāñcālarājasya suteyamasitakṣaṇā |
śrāntā nipatitā bhūmau tāmavekṣasva bhārata

अदुःखार्हा परं दुःखं प्राप्तेयं मृदुगामिनी ।
आश्वासय महाराज तामिमां श्रमकर्शिताम्

aduḥkhārhā paraṃ duḥkhaṃ prāpteyaṃ mṛdugāminī |
āśvāsaya mahārāja tāmimāṃ śramakarśitām

राजा तु वचनात्तस्य भृशं दुःखसमन्वितः ।
भीमश्च सहदेवश्च सहसा समुपाद्रवन्

rājā tu vacanāttasya bhṛśaṃ duḥkhasamanvitaḥ |
bhīmaśca sahadevaśca sahasā samupādravan

तामवेक्ष्यतु कौन्तेयो विवर्णवदनां कृशाम् ।
अङ्कमानीय धर्मात्मा पर्यदेवयदातुरः

tāmavekṣyatu kaunteyo vivarṇavadanāṃ kṛśām |
aṅkamānīya dharmātmā paryadevayadāturaḥ

कथं वेश्मसु गुप्तेषु स्वास्तीर्णशयनोचिता ।
भूमौ निषतिता शेते सुखार्हा वरवर्णिनी

kathaṃ veśmasu gupteṣu svāstīrṇaśayanocitā |
bhūmau niṣatitā śete sukhārhā varavarṇinī

सुकुमारौ कथं पादौ मुखं च कमलप्रभम् ।
मत्कृतेऽद्य वरार्हायाः श्यामतां समुपागतम्

sukumārau kathaṃ pādau mukhaṃ ca kamalaprabham |
matkṛte'dya varārhāyāḥ śyāmatāṃ samupāgatam

किमिदं द्यूतकामेन मया कृतमबुद्धिना ।
आदाय कृष्णां चरता वने मृगगणाकुले

kimidaṃ dyūtakāmena mayā kṛtamabuddhinā |
ādāya kṛṣṇāṃ caratā vane mṛgagaṇākule

सुखं प्राप्स्यसि कल्याणि पाण्डवान्प्राप्य वै पतीन् ।
इतिद्रुवदराजेन पित्रा दत्ताऽयतेक्षणा

sukhaṃ prāpsyasi kalyāṇi pāṇḍavānprāpya vai patīn |
itidruvadarājena pitrā dattā'yatekṣaṇā

तत्सर्वमानवाप्येयं श्रमशोकाद्विकर्शिता ।
शेते निपतिता भूमौ पापस्य मम कर्मभिः

tatsarvamānavāpyeyaṃ śramaśokādvikarśitā |
śete nipatitā bhūmau pāpasya mama karmabhiḥ

तथा लालप्यमाने तु धर्मराजे युधिष्ठिरे ।
धौम्यप्रभृतयः सर्वे तत्राजग्मुर्द्विजोत्तमाः

tathā lālapyamāne tu dharmarāje yudhiṣṭhire |
dhaumyaprabhṛtayaḥ sarve tatrājagmurdvijottamāḥ

ते समाश्वासयामासुराशीर्भिश्चाप्यपूजयन् ।
राक्षोघ्नांश्च तथा मन्त्राञ्जेपुश्चक्रुश्च ते क्रियाः

te samāśvāsayāmāsurāśīrbhiścāpyapūjayan |
rākṣoghnāṃśca tathā mantrāñjepuścakruśca te kriyāḥ

पठ्यमानेषु मन्त्रेषु शान्त्यर्थं परमर्षिभिः ।
स्पृश्यमाना करैः शीतैः पाण्डवैश्च मुहुर्मुहुः

paṭhyamāneṣu mantreṣu śāntyarthaṃ paramarṣibhiḥ |
spṛśyamānā karaiḥ śītaiḥ pāṇḍavaiśca muhurmuhuḥ

सेव्यमाना च शीतेन जलमिश्रेण वायुना ।
पाञ्चाली सुखमासाद्य लेभे चेतः शनैः शनैः

sevyamānā ca śītena jalamiśreṇa vāyunā |
pāñcālī sukhamāsādya lebhe cetaḥ śanaiḥ śanaiḥ

परिगृह्यच तां दीनां कृष्णामजिनसंस्तरे ।
पार्था विश्रामयामासुर्लब्धसंज्ञां तपस्विनम्

parigṛhyaca tāṃ dīnāṃ kṛṣṇāmajinasaṃstare |
pārthā viśrāmayāmāsurlabdhasaṃjñāṃ tapasvinam

तस्या यमौ रक्ततलौ पादौ पूजितलक्षणौ ।
कराभ्यां किणजाताभ्यां शनकैः संववाहतुः

tasyā yamau raktatalau pādau pūjitalakṣaṇau |
karābhyāṃ kiṇajātābhyāṃ śanakaiḥ saṃvavāhatuḥ

पर्याश्वासयदप्येनां धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
उवाच च कुरुश्रेष्ठो भीमसेनमिदं वचः

paryāśvāsayadapyenāṃ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
uvāca ca kuruśreṣṭho bhīmasenamidaṃ vacaḥ

बहवः पर्वता मीम विषमा हिमदुर्गमाः ।
तेषु कृष्णा महाबाहो कथं नु विचरिष्यति

bahavaḥ parvatā mīma viṣamā himadurgamāḥ |
teṣu kṛṣṇā mahābāho kathaṃ nu vicariṣyati

त्वां राजन्राजपुत्रीं च यमौ च पुरुषर्षभ ।
स्वयं नेष्यामि राजेनद्र मा विषादे मनुः कृथाः

tvāṃ rājanrājaputrīṃ ca yamau ca puruṣarṣabha |
svayaṃ neṣyāmi rājenadra mā viṣāde manuḥ kṛthāḥ

अथवा यो मया जातो विहगो मद्बलोपमः ।
वहेदनघ सर्वान्नो वचनात्ते घटोत्कचः

athavā yo mayā jāto vihago madbalopamaḥ |
vahedanagha sarvānno vacanātte ghaṭotkacaḥ