अध्याय 144: नरक की अस्थियाँ और वराह अवतार

द्रष्टारः पर्वताः सर्वे नद्यः सपुरकाननाः ।
तीर्थानि चैव श्रीमन्ति स्पृष्टं च सलिलं करैः

draṣṭāraḥ parvatāḥ sarve nadyaḥ sapurakānanāḥ |
tīrthāni caiva śrīmanti spṛṣṭaṃ ca salilaṃ karaiḥ

पर्वतं मन्दरं दिव्यमेष पन्थाः प्रयास्यति ।
समाहीता निरुद्विग्नाः सर्वे भवत पाण्डवाः

parvataṃ mandaraṃ divyameṣa panthāḥ prayāsyati |
samāhītā nirudvignāḥ sarve bhavata pāṇḍavāḥ

अयं देवनिवासो वै गन्तव्यो वो भविष्यति ।
ऋषीणां चैव दिव्यानां निवासः पुण्यकर्मणां

ayaṃ devanivāso vai gantavyo vo bhaviṣyati |
ṛṣīṇāṃ caiva divyānāṃ nivāsaḥ puṇyakarmaṇāṃ

एषा शिवजला पुण्या याति सौम्य महानदी ।
बदरीप्रभवा राजन्देवर्षिगणसेविता

eṣā śivajalā puṇyā yāti saumya mahānadī |
badarīprabhavā rājandevarṣigaṇasevitā

एषा वैहायसैर्नित्यं वालखिल्यैर्महात्मभिः ।
अर्चिता चोपयाता च गन्धर्वैश्च महात्मभिः

eṣā vaihāyasairnityaṃ vālakhilyairmahātmabhiḥ |
arcitā copayātā ca gandharvaiśca mahātmabhiḥ

अत्रसाम स्म गायन्ति सामगाः पुण्यनिःस्वनाः ।
मरीचिः पुलहश्चैव भृगुश्चैवाङ्गिरास्तथा

atrasāma sma gāyanti sāmagāḥ puṇyaniḥsvanāḥ |
marīciḥ pulahaścaiva bhṛguścaivāṅgirāstathā

अत्राह्निकं सुरश्रेष्ठो जपते समरुद्गणः ।
साध्याश्चैवाश्विनौ चैव परिधावन्ति तं तदा

atrāhnikaṃ suraśreṣṭho japate samarudgaṇaḥ |
sādhyāścaivāśvinau caiva paridhāvanti taṃ tadā

चन्द्रमाः सह सूर्येण ज्योतीषि च ग्रहैः सह ।
अहोरात्रविभागेन नदीमेनामनुव्रजन्

candramāḥ saha sūryeṇa jyotīṣi ca grahaiḥ saha |
ahorātravibhāgena nadīmenāmanuvrajan

एतस्याः सलिलं मूर्ध्नि वृषाङ्कः पर्यधारयत् ।
गङ्गाद्वारे महाभाग येन लोकस्थितिर्भवेत्

etasyāḥ salilaṃ mūrdhni vṛṣāṅkaḥ paryadhārayat |
gaṅgādvāre mahābhāga yena lokasthitirbhavet

एतां भगवतीं देवीं भवन्तः सर्व एव हि ।
प्रयतेनात्मना तात प्रतिगम्याभिवादत

etāṃ bhagavatīṃ devīṃ bhavantaḥ sarva eva hi |
prayatenātmanā tāta pratigamyābhivādata

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लोमशस्य महात्मनः ।
आकाशगङ्गां प्रयताः पाण्डवास्तेऽभ्यवादयन्

tasya tadvacanaṃ śrutvā lomaśasya mahātmanaḥ |
ākāśagaṅgāṃ prayatāḥ pāṇḍavāste'bhyavādayan

अभिवाद्य च ते सर्वे पाण्डवा धर्मचारिणः ।
पुनः प्रयाताः संहृष्टाः सर्वैर्ऋषिगणैः सह

abhivādya ca te sarve pāṇḍavā dharmacāriṇaḥ |
punaḥ prayātāḥ saṃhṛṣṭāḥ sarvairṛṣigaṇaiḥ saha

ततो दूरात्प्रकाशन्तं पाण्डुरं मेरुसंनिभम् ।
ददृशुस्ते नरश्रेष्ठा विकीर्णं सर्वतोदिशम्

tato dūrātprakāśantaṃ pāṇḍuraṃ merusaṃnibham |
dadṛśuste naraśreṣṭhā vikīrṇaṃ sarvatodiśam

तान्प्रष्टुकामान्विज्ञाय पाण्डवान्स तु लोमशः ।
उवाच वाक्यं वाक्यज्ञः शृणुध्वं पाण्डुनन्दनाः

tānpraṣṭukāmānvijñāya pāṇḍavānsa tu lomaśaḥ |
uvāca vākyaṃ vākyajñaḥ śṛṇudhvaṃ pāṇḍunandanāḥ

एतद्विकीर्णं सुश्रीमत्कैलासशिखरोपमम् ।
यत्पश्यसि नरश्रेष्ठ पर्वतप्रतिमं स्थितम्

etadvikīrṇaṃ suśrīmatkailāsaśikharopamam |
yatpaśyasi naraśreṣṭha parvatapratimaṃ sthitam

एतान्यस्थीनि दैत्यस्य नरकस्य महात्मनः ।
पर्वतप्रतिमं भाति पर्वतप्रस्तराश्रितम्

etānyasthīni daityasya narakasya mahātmanaḥ |
parvatapratimaṃ bhāti parvataprastarāśritam

पुरातनेन देवेन विष्णुना परमात्मना ।
रदैत्यो विनिहतस्तेन सुरराजहितैषिणा

purātanena devena viṣṇunā paramātmanā |
radaityo vinihatastena surarājahitaiṣiṇā

दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्यन्महामनाः ।
ऐनद्रं प्रार्थयते स्थानं तपःस्वाध्यायविक्रमात्

daśavarṣasahasrāṇi tapastapyanmahāmanāḥ |
ainadraṃ prārthayate sthānaṃ tapaḥsvādhyāyavikramāt

तपोबलेन महता बाहुवेगबलेन च ।
नित्यमेव दुराधर्षो धर्षयन्स दितेः सुतः

tapobalena mahatā bāhuvegabalena ca |
nityameva durādharṣo dharṣayansa diteḥ sutaḥ

स तु तस्य बलं ज्ञात्वा धर्मे च चरितव्रतम् ।
भयाभिभूतः संविग्नः शक्र आसीत्तदाऽनघ

sa tu tasya balaṃ jñātvā dharme ca caritavratam |
bhayābhibhūtaḥ saṃvignaḥ śakra āsīttadā'nagha

तेन संचिन्तितो देवो मनसा विष्णुरव्ययः ।
सर्वत्रगः प्रभुः श्रीमानागतश्च स्थितो बभौ

tena saṃcintito devo manasā viṣṇuravyayaḥ |
sarvatragaḥ prabhuḥ śrīmānāgataśca sthito babhau

ऋषयश्चापि तं सर्वे तुष्टुवुश्च दिवौकसः

ṛṣayaścāpi taṃ sarve tuṣṭuvuśca divaukasaḥ

तं दृष्ट्वा ज्वलमानश्रीर्भगवान्हव्यवाहनः ।
नष्टतेजाः समभवत्तस्य तेजोभिभर्त्सितः

taṃ dṛṣṭvā jvalamānaśrīrbhagavānhavyavāhanaḥ |
naṣṭatejāḥ samabhavattasya tejobhibhartsitaḥ

तं दृष्ट्वा वरदं देवं विष्णुं देवगणेश्वरम् ।
प्राञ्जलिः प्रणतो भूत्वा नमस्कृत्य च वज्रभृत् ।
प्राह वाक्यं ततस्तत्त्वं यतस्तस्य भयं भवेत्

taṃ dṛṣṭvā varadaṃ devaṃ viṣṇuṃ devagaṇeśvaram |
prāñjaliḥ praṇato bhūtvā namaskṛtya ca vajrabhṛt |
prāha vākyaṃ tatastattvaṃ yatastasya bhayaṃ bhavet

जानामि ते भयं शक्र दैत्येन्द्रान्नरकात्ततः ।
ऐन्द्रं रप्रार्थयते स्थानं तपःसिद्धेन कर्मणा

jānāmi te bhayaṃ śakra daityendrānnarakāttataḥ |
aindraṃ raprārthayate sthānaṃ tapaḥsiddhena karmaṇā

सोहमेनं तव प्रीत्या तपःसिद्धमपि ध्रुवम् ।
वियुनज्मि देहाद्देवेनद्र मुहूर्तं प्रतिपालय

sohamenaṃ tava prītyā tapaḥsiddhamapi dhruvam |
viyunajmi dehāddevenadra muhūrtaṃ pratipālaya

तस्य विष्णुर्महातेजाः पाणिना चेतनां हरत् ।
स पपात ततो भूमौ गिरिराज इवाहतः ।
तस्यैतदस्थिसंघातं मायाविनिहतस्य वै

tasya viṣṇurmahātejāḥ pāṇinā cetanāṃ harat |
sa papāta tato bhūmau girirāja ivāhataḥ |
tasyaitadasthisaṃghātaṃ māyāvinihatasya vai

इदं द्वितीयमपरं विष्णो कर्म प्रकाशते

idaṃ dvitīyamaparaṃ viṣṇo karma prakāśate

नष्टा वसुमती कृत्स्ना पाताले चैव मज्जिता ।
पुनरुद्धरिता तेन वाराहेणैकशृङ्गिणा

naṣṭā vasumatī kṛtsnā pātāle caiva majjitā |
punaruddharitā tena vārāheṇaikaśṛṅgiṇā

मगवन्विस्तरेणेमां कथां कथय तत्त्वतः

magavanvistareṇemāṃ kathāṃ kathaya tattvataḥ

कथं तेन सुरेशेन नष्टा वसुमती तदा ।
योजनानां शतं ब्रह्मन्पुनरुद्धरिता तदा

kathaṃ tena sureśena naṣṭā vasumatī tadā |
yojanānāṃ śataṃ brahmanpunaruddharitā tadā

केन चैव प्रकारेण जगतो धरणी ध्रुवा ।
शिवा देवी महाभागा सर्वसस्यप्ररोहिणी ।
कस्य चैव प्रभावाद्धि योजनानां शतं गता

kena caiva prakāreṇa jagato dharaṇī dhruvā |
śivā devī mahābhāgā sarvasasyaprarohiṇī |
kasya caiva prabhāvāddhi yojanānāṃ śataṃ gatā

श्रोतुं विस्तरशः सर्वं त्वं हि तस्य प्रतिश्रयः

śrotuṃ vistaraśaḥ sarvaṃ tvaṃ hi tasya pratiśrayaḥ

यत्तेऽहं परिपृष्टोऽस्मि कथामेतां युधिष्ठिर ।
तत्सर्वमखिलेनेह श्रूयतां मम भाषतः

yatte'haṃ paripṛṣṭo'smi kathāmetāṃ yudhiṣṭhira |
tatsarvamakhileneha śrūyatāṃ mama bhāṣataḥ

पुरा कृतयुगे तात वर्तमाने भयंकरे ।
यमत्वं कारयामास आदिदेवः पुरातनः

purā kṛtayuge tāta vartamāne bhayaṃkare |
yamatvaṃ kārayāmāsa ādidevaḥ purātanaḥ

यमत्वं कुर्वतस्तस्य देवदेवस्य धीमतः ।
न तत्र म्रियते कश्चिज्जायते वा तथाऽच्युत

yamatvaṃ kurvatastasya devadevasya dhīmataḥ |
na tatra mriyate kaścijjāyate vā tathā'cyuta

वर्धन्ते पक्षिसङ्घाश्च तथा पशुगवेडकम् ।
गवाश्वं च मृगाश्चैव सर्वे ते पिशिताशनाः

vardhante pakṣisaṅghāśca tathā paśugaveḍakam |
gavāśvaṃ ca mṛgāścaiva sarve te piśitāśanāḥ

तथा पुरुषशार्दूल मानुपाश्च परंतप ।
सहस्रशो ह्ययुतशो वर्धन्ते सलिलं यथा

tathā puruṣaśārdūla mānupāśca paraṃtapa |
sahasraśo hyayutaśo vardhante salilaṃ yathā

एतस्मिन्संकुले तात वर्तमाने भयंकरे ।
अतिभाराद्वसुमती योजनानां शतं गता

etasminsaṃkule tāta vartamāne bhayaṃkare |
atibhārādvasumatī yojanānāṃ śataṃ gatā

सा वै व्यथितसर्वाङ्गी भारेणाक्रान्तचेतना ।
नारायणं वरं देवं प्रपन्ना शरणं गता

sā vai vyathitasarvāṅgī bhāreṇākrāntacetanā |
nārāyaṇaṃ varaṃ devaṃ prapannā śaraṇaṃ gatā

भगवंस्त्वत्प्रसादाद्धि तिष्ठेयं सुचिरं त्विह ।
भारेणास्मि समाक्रान्ता न शक्नोस्मि स्म वर्तितुम्

bhagavaṃstvatprasādāddhi tiṣṭheyaṃ suciraṃ tviha |
bhāreṇāsmi samākrāntā na śaknosmi sma vartitum

ममेमं भगवन्भारं व्यपनेतुं त्वमर्हसि ।
शरणागताऽस्मि ते देव प्रसादं कुरु मे विभो

mamemaṃ bhagavanbhāraṃ vyapanetuṃ tvamarhasi |
śaraṇāgatā'smi te deva prasādaṃ kuru me vibho

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा भगवानक्षरः प्रभुः ।
प्रोवाच वचनं हृष्टः श्राव्यारसमीरितम्

tasyāstadvacanaṃ śrutvā bhagavānakṣaraḥ prabhuḥ |
provāca vacanaṃ hṛṣṭaḥ śrāvyārasamīritam

न ते महि भयं कार्यं भारार्ते वसुधारिणि ।
अयमेवं तथा कुर्मि यथा लध्वी भविष्यसि

na te mahi bhayaṃ kāryaṃ bhārārte vasudhāriṇi |
ayamevaṃ tathā kurmi yathā ladhvī bhaviṣyasi

स तां विसर्जयित्वा तु वसुधां शैलकुण्डलाम् ।
ततो वराहः संवृत्त एकशृङ्गो महाद्युतिः

sa tāṃ visarjayitvā tu vasudhāṃ śailakuṇḍalām |
tato varāhaḥ saṃvṛtta ekaśṛṅgo mahādyutiḥ

रक्ताभ्यां नयनाभ्यां तु भयमुत्पादयन्निव ।
धूमं च ज्वलयँल्लक्ष्म्या तत्र देशे व्यवर्धत

raktābhyāṃ nayanābhyāṃ tu bhayamutpādayanniva |
dhūmaṃ ca jvalayam̐llakṣmyā tatra deśe vyavardhata

स गृहीत्वा वसुमतीं शृङ्गेणैकेन भास्वता ।
योजनानां शतं वीर समुद्धरति सोऽक्षरः

sa gṛhītvā vasumatīṃ śṛṅgeṇaikena bhāsvatā |
yojanānāṃ śataṃ vīra samuddharati so'kṣaraḥ

तस्यां चोद्धार्यमाणायां संक्षोभः समजायत ।
देवाः संक्षुभिताः सर्वे ऋषयश्च तपोधनाः

tasyāṃ coddhāryamāṇāyāṃ saṃkṣobhaḥ samajāyata |
devāḥ saṃkṣubhitāḥ sarve ṛṣayaśca tapodhanāḥ

हाहाभूतमभूत्सर्वं त्रिदिवं व्योम भूस्तथा ।
न पर्यवस्थितः कश्चिद्देवो वा मानुषोपि वा

hāhābhūtamabhūtsarvaṃ tridivaṃ vyoma bhūstathā |
na paryavasthitaḥ kaściddevo vā mānuṣopi vā

ततो ब्रह्माणमासीनं ज्वलमानमिव श्रिया ।
देवाः सर्षिगणाश्चैव उपतस्थुरनेकशः

tato brahmāṇamāsīnaṃ jvalamānamiva śriyā |
devāḥ sarṣigaṇāścaiva upatasthuranekaśaḥ

उपसर्प्य च देवेशं ब्रह्माणं लोकसाक्षिकम् ।
भूत्वा प्राञ्जलयः सर्वे वाक्यमुच्चारयंस्तदा

upasarpya ca deveśaṃ brahmāṇaṃ lokasākṣikam |
bhūtvā prāñjalayaḥ sarve vākyamuccārayaṃstadā

लोकाः संक्षुभिताः सर्वे व्याकुलं च चराचरम् ।
समुद्राणां च संक्षोभस्त्रिदशेश प्रकाशते

lokāḥ saṃkṣubhitāḥ sarve vyākulaṃ ca carācaram |
samudrāṇāṃ ca saṃkṣobhastridaśeśa prakāśate

सैषा वसुमती कृत्स्ना योजनानां शतं गता ।
किमेतत्किंप्रभावेण येनेदं रव्याकुलं जगत् ।
आख्यातु नो भवाञ्शीघ्रं विसंज्ञाः स्मेह सर्वशः

saiṣā vasumatī kṛtsnā yojanānāṃ śataṃ gatā |
kimetatkiṃprabhāveṇa yenedaṃ ravyākulaṃ jagat |
ākhyātu no bhavāñśīghraṃ visaṃjñāḥ smeha sarvaśaḥ

असुरेभ्यो भयं नास्ति युष्माकं कुत्रचित्क्वचित् ।
श्रूयतां यत्कृते त्वेष संक्षोभो जायतेऽमराः

asurebhyo bhayaṃ nāsti yuṣmākaṃ kutracitkvacit |
śrūyatāṃ yatkṛte tveṣa saṃkṣobho jāyate'marāḥ

योसौ सर्वत्रगः श्रीमानक्षरात्मा व्यवस्थितः ।
तस्य प्रभावात्संक्षोभस्त्रिदिवस्य प्रकाशते

yosau sarvatragaḥ śrīmānakṣarātmā vyavasthitaḥ |
tasya prabhāvātsaṃkṣobhastridivasya prakāśate

यैषा वसुमती कृत्स्ना योजनानां शतं गता ।
समुद्धृता पुनस्तेन विष्णुना परमात्मना

yaiṣā vasumatī kṛtsnā yojanānāṃ śataṃ gatā |
samuddhṛtā punastena viṣṇunā paramātmanā

तस्यामुद्धार्यमाणायां संक्षोभः समजायत ।
एवं भवन्तो जानन्तु च्छिद्यतां संशयश्च वः

tasyāmuddhāryamāṇāyāṃ saṃkṣobhaḥ samajāyata |
evaṃ bhavanto jānantu cchidyatāṃ saṃśayaśca vaḥ

क्व तद्भूतं वसुमतीं समुद्धरति हृष्टवत् ।
तं देशं भगवन्ब्रूहि तत्र यास्यामहे वयम्

kva tadbhūtaṃ vasumatīṃ samuddharati hṛṣṭavat |
taṃ deśaṃ bhagavanbrūhi tatra yāsyāmahe vayam

हन्त गच्छत भद्रं वो नन्दने पशय्त स्थितम् ।
एषोत्र भगवाञ्श्रीमान्मुपर्णः संप्रकाशते

hanta gacchata bhadraṃ vo nandane paśayta sthitam |
eṣotra bhagavāñśrīmānmuparṇaḥ saṃprakāśate

वारादेणैव रूपेण भगवाँल्लोकभावनः ।
कालानल इवाभाति पृथिवीतलमुद्धरन्

vārādeṇaiva rūpeṇa bhagavām̐llokabhāvanaḥ |
kālānala ivābhāti pṛthivītalamuddharan

एतस्योरसि सुव्यक्तं श्रीवत्समभिराजते ।
पश्यध्वं विबुधाः सर्वे भूतमेतदनामयम्

etasyorasi suvyaktaṃ śrīvatsamabhirājate |
paśyadhvaṃ vibudhāḥ sarve bhūtametadanāmayam

ततो दृष्ट्वा महात्मानं श्रुत्वा चामन्त्र्य चामराः ।
पितामहं पुरस्कृत्य जग्मुर्देवा यथागतम्

tato dṛṣṭvā mahātmānaṃ śrutvā cāmantrya cāmarāḥ |
pitāmahaṃ puraskṛtya jagmurdevā yathāgatam

श्रुत्वा तु तां कथां सर्वे पाण्डवा जनमेजय ।
लोमशादेशितेनाशु यथा जग्मुः प्रहृष्टवत्

śrutvā tu tāṃ kathāṃ sarve pāṇḍavā janamejaya |
lomaśādeśitenāśu yathā jagmuḥ prahṛṣṭavat