अध्याय 140: अर्वावसु के वर से तीनों का पुनर्जीवन

एतस्मिन्नेव काले तु बृहद्द्युम्नो महीपतिः ।
सत्रं तेने महाभागो रैभ्ययाज्यः प्रतापवान्

etasminneva kāle tu bṛhaddyumno mahīpatiḥ |
satraṃ tene mahābhāgo raibhyayājyaḥ pratāpavān

तेन रैभ्यस्य वै पुत्रावर्वावसुपरासू ।
वृतौ सहायौ सत्रार्थं बृहद्द्युम्नेन धीमता

tena raibhyasya vai putrāvarvāvasuparāsū |
vṛtau sahāyau satrārthaṃ bṛhaddyumnena dhīmatā

तत्र तौ समनुज्ञातौ पित्रा कौन्तेय जग्मतुः ।
आश्रमे त्वभवद्रैभ्यो भार्या चैव परावसोः

tatra tau samanujñātau pitrā kaunteya jagmatuḥ |
āśrame tvabhavadraibhyo bhāryā caiva parāvasoḥ

अथावलोककोऽगच्छद्गृहानकः परावसुः ।
कृष्णाजिनेन संवीतं ददर्श पितरं वने

athāvalokako'gacchadgṛhānakaḥ parāvasuḥ |
kṛṣṇājinena saṃvītaṃ dadarśa pitaraṃ vane

जघन्यरात्रे निद्रान्धः सावशेषे तमस्यापि ।
चरन्तं गहनेऽरण्ये मेने स पितरं मृगम्

jaghanyarātre nidrāndhaḥ sāvaśeṣe tamasyāpi |
carantaṃ gahane'raṇye mene sa pitaraṃ mṛgam

मृगं तु मन्यमानेन पिता वै तेन हिंसितः ।
अकामयानेन तदा शरीरत्राणमिच्छता

mṛgaṃ tu manyamānena pitā vai tena hiṃsitaḥ |
akāmayānena tadā śarīratrāṇamicchatā

तस्य स प्रेतकार्याणि कृत्वा सर्वाणि भारत ।
पुनरागम्य तत्सत्रमब्रवीद्धातरं वचः

tasya sa pretakāryāṇi kṛtvā sarvāṇi bhārata |
punarāgamya tatsatramabravīddhātaraṃ vacaḥ

इदं कर्म न शक्तस्त्वं वोढुमेकः कथंचन ।
मया च हिंसितस्तातो मन्यमानेन वै मृगम्

idaṃ karma na śaktastvaṃ voḍhumekaḥ kathaṃcana |
mayā ca hiṃsitastāto manyamānena vai mṛgam

सोऽस्मदर्थे व्रतं तात चर त्वं ब्रह्मघातिनाम् ।
समर्थो ह्यहमेकाकी कर्म कर्तुमिदं मुने

so'smadarthe vrataṃ tāta cara tvaṃ brahmaghātinām |
samartho hyahamekākī karma kartumidaṃ mune

करोतु वै भवान्सत्रं बृहद्द्युम्नस्य धीमतः ।
ब्रह्महत्यां चरिष्येऽहं त्वदर्थं नियतेन्द्रियः

karotu vai bhavānsatraṃ bṛhaddyumnasya dhīmataḥ |
brahmahatyāṃ cariṣye'haṃ tvadarthaṃ niyatendriyaḥ

स तस्यब्रह्महत्यायाः पारं गत्वा युधिष्ठिर ।
अर्वावसुस्तदा सत्रमाजगाम पुनर्मुनिः

sa tasyabrahmahatyāyāḥ pāraṃ gatvā yudhiṣṭhira |
arvāvasustadā satramājagāma punarmuniḥ

ततः परावसुर्दृष्ट्वा भ्रातरं समुपस्थितम् ।
बृहद्द्युम्नमुवाचेदं वचनं हर्षगद्गदम्

tataḥ parāvasurdṛṣṭvā bhrātaraṃ samupasthitam |
bṛhaddyumnamuvācedaṃ vacanaṃ harṣagadgadam

एष ते ब्रह्महा यज्ञं मा द्रष्टुं प्रविशेदिति ।
ब्रह्महा प्रेक्षितेनापि पीडयेत्त्वामसंशयम्

eṣa te brahmahā yajñaṃ mā draṣṭuṃ praviśediti |
brahmahā prekṣitenāpi pīḍayettvāmasaṃśayam

तच्छ्रुत्वैव तदा राजा प्रेष्यानाह स विट्‌पते ।
प्रेष्यैरुत्सार्यमाणस्तु राजन्नर्वावसुस्तदा ।
न मया ब्रह्महत्येयं कृतेत्याह पुनःपुनः

tacchrutvaiva tadā rājā preṣyānāha sa viṭ‌pate |
preṣyairutsāryamāṇastu rājannarvāvasustadā |
na mayā brahmahatyeyaṃ kṛtetyāha punaḥpunaḥ

उच्यमानोऽसकृत्प्रेष्यैर्ब्रह्महा इति भारत ।
नैवस्म प्रतिजानामि ब्र्हमहत्यां स्वयंकृताम् ।
मम भ्रात्रा कृतमिदं मया स परिमोक्षितः

ucyamāno'sakṛtpreṣyairbrahmahā iti bhārata |
naivasma pratijānāmi brhamahatyāṃ svayaṃkṛtām |
mama bhrātrā kṛtamidaṃ mayā sa parimokṣitaḥ

स तथा प्रवदन्क्रोधात्तैश्च प्रेष्यैः प्रभाषितः ।
तूष्णीं जगाम ब्रह्मर्षिर्वनमेव महातपाः

sa tathā pravadankrodhāttaiśca preṣyaiḥ prabhāṣitaḥ |
tūṣṇīṃ jagāma brahmarṣirvanameva mahātapāḥ

उग्रं तपः समास्थाय दिवाकरमथाश्रितः ।
रहस्यवेदं कृतवान्सूर्यस्य द्विजसत्तमः

ugraṃ tapaḥ samāsthāya divākaramathāśritaḥ |
rahasyavedaṃ kṛtavānsūryasya dvijasattamaḥ

मूर्तिमांस्तं ददर्शाथ स्वयमग्रभुगव्ययः

mūrtimāṃstaṃ dadarśātha svayamagrabhugavyayaḥ

प्रीतास्तस्याभवन्देवाः कर्मणाऽर्वावसोर्नृप ।
तं ते प्रवरयामासुर्निरासुश्च परावसुम्

prītāstasyābhavandevāḥ karmaṇā'rvāvasornṛpa |
taṃ te pravarayāmāsurnirāsuśca parāvasum

ततो देवा वरं तस्मै ददुरग्निपुरोगमाः

tato devā varaṃ tasmai daduragnipurogamāḥ

स चापि वरयामास पितुरुत्थानमात्मनः ।
अनागस्त्वं ततो भ्रातुः पितुश्चास्मरणं वधे

sa cāpi varayāmāsa piturutthānamātmanaḥ |
anāgastvaṃ tato bhrātuḥ pituścāsmaraṇaṃ vadhe

भरद्वाजस्य चोत्थानं यवक्रीतस्य चोभयोः ।
प्रतिष्ठां चापि वेदस्य सौरस्य द्विजसत्तमः

bharadvājasya cotthānaṃ yavakrītasya cobhayoḥ |
pratiṣṭhāṃ cāpi vedasya saurasya dvijasattamaḥ

एवमस्त्विति तं देवाः प्रोचुश्चापि वरान्ददुः ।
ततः प्रादुर्बभूवुस्ते सर्व एव युधिष्ठिर

evamastviti taṃ devāḥ procuścāpi varāndaduḥ |
tataḥ prādurbabhūvuste sarva eva yudhiṣṭhira

अथाब्रवीद्यवक्रीतो देवानग्निपुरोगमान् ।
समधीतं मया ब्रह्म व्रतानि चरितानि च

athābravīdyavakrīto devānagnipurogamān |
samadhītaṃ mayā brahma vratāni caritāni ca

कथं च रैभ्यः शक्तो मामदीयानं तपस्विनम् ।
तथायुक्तेन विधिना निहन्तुममरोत्तमाः

kathaṃ ca raibhyaḥ śakto māmadīyānaṃ tapasvinam |
tathāyuktena vidhinā nihantumamarottamāḥ

मैवं कृथा यवक्रीत यथा वदसि वै मुने ।
ऋते गुरुमधीता हि स्वयं वेदास्त्वया पुरा

maivaṃ kṛthā yavakrīta yathā vadasi vai mune |
ṛte gurumadhītā hi svayaṃ vedāstvayā purā

अनन तु गुरूनदुःखात्तोषयित्वाऽऽत्मक्रमणा ।
कालेन महता क्लेशाद्ब्रह्माधिगतमुत्तमम्

anana tu gurūnaduḥkhāttoṣayitvā''tmakramaṇā |
kālena mahatā kleśādbrahmādhigatamuttamam

यवक्रीतमथोक्त्वैवं देवाः साग्निपुरोगमाः ।
संजीवयित्वा तान्सर्वान्पुनर्जग्मुस्त्रिविष्टपम्

yavakrītamathoktvaivaṃ devāḥ sāgnipurogamāḥ |
saṃjīvayitvā tānsarvānpunarjagmustriviṣṭapam

ततो वै स यवक्रीतो ब्रह्मचर्यं चचार ह ।
अष्टादश च वर्षाणि त्रिंशतं च युधिष्ठिर

tato vai sa yavakrīto brahmacaryaṃ cacāra ha |
aṣṭādaśa ca varṣāṇi triṃśataṃ ca yudhiṣṭhira

आस्रमस्तस्य पुण्योऽयं सदापुष्पफलद्रुमः ।
अत्रोष्य राजशार्दूल सर्वपापैः प्रभोक्ष्यसे

āsramastasya puṇyo'yaṃ sadāpuṣpaphaladrumaḥ |
atroṣya rājaśārdūla sarvapāpaiḥ prabhokṣyase