अध्याय 139: भरद्वाज का शोक, शाप और अग्निप्रवेश

भरद्वाजस्तु कौन्तेय कृत्वा स्वाध्यायमाह्निकम् ।
समित्कलापमादाय प्रविवेश स्वमाश्रमम्

bharadvājastu kaunteya kṛtvā svādhyāyamāhnikam |
samitkalāpamādāya praviveśa svamāśramam

तं स्म दृष्ट्वा पुरा सर्वे प्रत्युत्तिष्ठिन्ति पावकाः ।
न त्वेनमुपतिष्ठन्ति हतपुत्रं तदाऽग्नयः

taṃ sma dṛṣṭvā purā sarve pratyuttiṣṭhinti pāvakāḥ |
na tvenamupatiṣṭhanti hataputraṃ tadā'gnayaḥ

वैकृतंत्वग्निहोत्रे स लक्षयित्वा महातपाः ।
तमन्धं शूद्रमासीनं गृहपालमथाब्रवीत्

vaikṛtaṃtvagnihotre sa lakṣayitvā mahātapāḥ |
tamandhaṃ śūdramāsīnaṃ gṛhapālamathābravīt

किंनु मे नाग्नयः शूद्र प्रतिनन्दन्ति दर्शनम् ।
त्वं चापि न यथापूर्वं कच्चित्क्षेममिहाश्रमे

kiṃnu me nāgnayaḥ śūdra pratinandanti darśanam |
tvaṃ cāpi na yathāpūrvaṃ kaccitkṣemamihāśrame

कच्चिन्न रैभ्यं पुत्रो मे गतवानल्पचेतनः ।
एतदाचक्ष्व मे शीघ्रं न हि शुद्ध्यति मे मनः

kaccinna raibhyaṃ putro me gatavānalpacetanaḥ |
etadācakṣva me śīghraṃ na hi śuddhyati me manaḥ

रैभ्यं यातो नूनमयं पुत्रस्ते मन्दचेतनः ।
तथाहि निहतः शेते राक्षसेन महात्मना

raibhyaṃ yāto nūnamayaṃ putraste mandacetanaḥ |
tathāhi nihataḥ śete rākṣasena mahātmanā

प्रकाल्यमानस्तेनायं शूलहस्तेन रक्षसा ।
अग्न्यगारं प्रतिद्वारि मया दोर्भ्यां निवारितः

prakālyamānastenāyaṃ śūlahastena rakṣasā |
agnyagāraṃ pratidvāri mayā dorbhyāṃ nivāritaḥ

ततः स विहताशोऽत्रजलकामोशुचिर्ध्रुवम् ।
निहतः सोऽतिवेगेन शूलहस्तेन रक्षसा

tataḥ sa vihatāśo'trajalakāmośucirdhruvam |
nihataḥ so'tivegena śūlahastena rakṣasā

भरद्वाजस्तु तच्छ्रुत्वा शूद्रस्य विप्रियं महत् ।
गतासुं पुत्रमादाय विललाप सुदुःखितः

bharadvājastu tacchrutvā śūdrasya vipriyaṃ mahat |
gatāsuṃ putramādāya vilalāpa suduḥkhitaḥ

रब्राह्मणानां किलार्थाय ननु त्वं तप्तवांस्तपः ।
द्विजानामनधीता वै वेदाः संप्रतिभान्त्विति

rabrāhmaṇānāṃ kilārthāya nanu tvaṃ taptavāṃstapaḥ |
dvijānāmanadhītā vai vedāḥ saṃpratibhāntviti

तथा कल्याणशीलस्त्वं ब्राह्मणेषुमहात्मसु ।
अनागाः सर्वभूतेषु कर्कशत्वमुपेयिवान्

tathā kalyāṇaśīlastvaṃ brāhmaṇeṣumahātmasu |
anāgāḥ sarvabhūteṣu karkaśatvamupeyivān

प्रतिषिद्धो मया तात रैभ्यावसथदर्शनात् ।
गतवानेव तं क्षुद्रं कालान्तकयमोपमम्

pratiṣiddho mayā tāta raibhyāvasathadarśanāt |
gatavāneva taṃ kṣudraṃ kālāntakayamopamam

यः स जानन्महातेजा वृद्धस्यैकं ममात्मजम् ।
गतवानेव कोपस्य वशं परमदुर्मतिः

yaḥ sa jānanmahātejā vṛddhasyaikaṃ mamātmajam |
gatavāneva kopasya vaśaṃ paramadurmatiḥ

पुत्रशोकमनुप्राप्त एष रैभ्यस्य कर्मणा ।
त्यक्ष्यामि त्वामृतेपुत्र प्राणानिष्टतमान्भुवि

putraśokamanuprāpta eṣa raibhyasya karmaṇā |
tyakṣyāmi tvāmṛteputra prāṇāniṣṭatamānbhuvi

यथाऽहं पुत्रशोकेन देहं त्यक्ष्यामि किल्विषी ।
तथा ज्येष्ठः सुतो रैभ्यं हिंस्याच्छीघ्रमनागसम्

yathā'haṃ putraśokena dehaṃ tyakṣyāmi kilviṣī |
tathā jyeṣṭhaḥ suto raibhyaṃ hiṃsyācchīghramanāgasam

सुखिनो वै नरा येषां जाया पुत्रो न विद्यते ।
ये पुत्रशोकमप्राप्य विचरन्ति यथासुखम्

sukhino vai narā yeṣāṃ jāyā putro na vidyate |
ye putraśokamaprāpya vicaranti yathāsukham

ये तु पुत्रकृताच्छोकाद्भृशं व्याकुलचेतसः ।
शपन्तीष्टान्सखीनार्तास्तेभ्यः पापतरो नु कः

ye tu putrakṛtācchokādbhṛśaṃ vyākulacetasaḥ |
śapantīṣṭānsakhīnārtāstebhyaḥ pāpataro nu kaḥ

परासुश्च सुतो दृष्टः शप्तश्चैष्टः सखा मया ।
ईदृशीमापदं कोत्र द्वितीयोऽनुविष्यति

parāsuśca suto dṛṣṭaḥ śaptaścaiṣṭaḥ sakhā mayā |
īdṛśīmāpadaṃ kotra dvitīyo'nuviṣyati

विलप्यैवं बहुविधं भरद्वाजोऽदहत्सुतम् ।
सुसमिद्धं ततः पश्चात्प्रविवेश हुताशनम्

vilapyaivaṃ bahuvidhaṃ bharadvājo'dahatsutam |
susamiddhaṃ tataḥ paścātpraviveśa hutāśanam