अध्याय 137: यवक्रीत का तप और इन्द्र का बालू का बाँध

एषा मधुविला नाम समङ्गा संप्रकाशते ।
एतत्कर्दमिलं नाम भरतस्याभिषेचनम्

eṣā madhuvilā nāma samaṅgā saṃprakāśate |
etatkardamilaṃ nāma bharatasyābhiṣecanam

अलक्ष्म्या किल संयुक्तो वृत्रं हत्वा शचीपतिः ।
आप्लुतः सर्वपापेभ्यः समङ्गायां व्यमुच्यत

alakṣmyā kila saṃyukto vṛtraṃ hatvā śacīpatiḥ |
āplutaḥ sarvapāpebhyaḥ samaṅgāyāṃ vyamucyata

एतद्विनशनं कुक्षौ मैनाकस्य नरर्षभ ।
अदितिर्यत्रपुत्रार्थं तदन्नमपचत्पुरा

etadvinaśanaṃ kukṣau mainākasya nararṣabha |
aditiryatraputrārthaṃ tadannamapacatpurā

एनं पर्वतराजानमारुह्य भरतर्षभाः ।
अयशस्यामसंशब्द्यामलक्ष्मीं व्यपनोत्स्यथ

enaṃ parvatarājānamāruhya bharatarṣabhāḥ |
ayaśasyāmasaṃśabdyāmalakṣmīṃ vyapanotsyatha

एते कनखला राजन्नृषीणां दयिता नगाः ।
एषा प्रकाशते गङ्गा युधिष्ठिर यशस्विनी

ete kanakhalā rājannṛṣīṇāṃ dayitā nagāḥ |
eṣā prakāśate gaṅgā yudhiṣṭhira yaśasvinī

सनत्कुमारो भगवानत्र सिद्धिमगात्पुरा ।
आजमीढावगाह्यैनां सर्वपापैः प्रमोक्ष्यसे

sanatkumāro bhagavānatra siddhimagātpurā |
ājamīḍhāvagāhyaināṃ sarvapāpaiḥ pramokṣyase

अपां ह्रदं च पुण्याख्यं भृगुतुन्दं च पर्वतम् ।
तूष्णीं गङ्गां च कौन्तेय सानुजः समुपस्पृश

apāṃ hradaṃ ca puṇyākhyaṃ bhṛgutundaṃ ca parvatam |
tūṣṇīṃ gaṅgāṃ ca kaunteya sānujaḥ samupaspṛśa

आश्रमः स्थूलशिरसो रमणीयः प्रकाशते ।
अत्र मानं च कौन्तेय क्रोधं चैव विवर्जय

āśramaḥ sthūlaśiraso ramaṇīyaḥ prakāśate |
atra mānaṃ ca kaunteya krodhaṃ caiva vivarjaya

एष रैभ्याश्रमः श्रीमान्पाण्डवेय प्रकाशते ।
भारद्वाजो यत्रकविर्यवक्रीतो व्यनश्यत

eṣa raibhyāśramaḥ śrīmānpāṇḍaveya prakāśate |
bhāradvājo yatrakaviryavakrīto vyanaśyata

कथं युक्तोऽभवदृषिर्भरद्वाजः प्रतापवान् ।
किमर्थं च यवक्रीतः पुत्रोऽनश्यत वै मुनेः

kathaṃ yukto'bhavadṛṣirbharadvājaḥ pratāpavān |
kimarthaṃ ca yavakrītaḥ putro'naśyata vai muneḥ

एतत्सर्वं यथावृत्तं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।
कर्मभिर्देवकल्पानां कीर्त्यमानैर्भृशं रमे

etatsarvaṃ yathāvṛttaṃ śrotumicchāmi tattvataḥ |
karmabhirdevakalpānāṃ kīrtyamānairbhṛśaṃ rame

भरद्वाजश्च रैभ्यश्च सखायौ संबभूवतुः ।
तावूषतुरिहात्यन्तं प्रीयमाणौ वनान्तरे

bharadvājaśca raibhyaśca sakhāyau saṃbabhūvatuḥ |
tāvūṣaturihātyantaṃ prīyamāṇau vanāntare

रैभ्यस्य तु सुतावास्तामर्वावसुपरावसू ।
आसीद्यवक्रीः पुत्रस्तु भरद्वाजस्य भारत

raibhyasya tu sutāvāstāmarvāvasuparāvasū |
āsīdyavakrīḥ putrastu bharadvājasya bhārata

रैभ्यो विद्वान्सहापत्यस्तपस्वी चेतरोऽभवत् ।
तयोश्चाप्यतुला प्रीतिरभवद्भरतर्षभ

raibhyo vidvānsahāpatyastapasvī cetaro'bhavat |
tayoścāpyatulā prītirabhavadbharatarṣabha

यवक्रीः पितरं दृष्ट्वा तपस्विनमसत्कृतम् ।
दृष्ट्वा च सत्कृतं विप्रै रैभ्यं पुत्रैः सहानघः

yavakrīḥ pitaraṃ dṛṣṭvā tapasvinamasatkṛtam |
dṛṣṭvā ca satkṛtaṃ viprai raibhyaṃ putraiḥ sahānaghaḥ

पर्यतप्यत तेजस्वी मन्युनाऽभिपरिप्लुतः ।
तपस्तेपे ततो घोरं वेदज्ञानाय पाण्डव

paryatapyata tejasvī manyunā'bhipariplutaḥ |
tapastepe tato ghoraṃ vedajñānāya pāṇḍava

सुसमिद्धे महत्यग्नौ शरीरमुपतापयन् ।
जनयामास संतापमिन्द्रस्य सुमहातपाः

susamiddhe mahatyagnau śarīramupatāpayan |
janayāmāsa saṃtāpamindrasya sumahātapāḥ

तत इन्द्रो यवक्रीतमुपगम्य युधिष्ठिर ।
अब्रवीत्कस्य हेतोस्त्वमास्थितस्तप उत्तमम्

tata indro yavakrītamupagamya yudhiṣṭhira |
abravītkasya hetostvamāsthitastapa uttamam

द्विजानामनधीता वै वेदाः सुरगणार्चित ।
प्रतिभान्त्विति तप्येहमिदं परमकं तपः

dvijānāmanadhītā vai vedāḥ suragaṇārcita |
pratibhāntviti tapyehamidaṃ paramakaṃ tapaḥ

स्वाध्यायार्थं समारम्भो ममायं पाकशासन ।
तपसा ज्ञातुमिच्छामि सर्वज्ञानानि कौशिक

svādhyāyārthaṃ samārambho mamāyaṃ pākaśāsana |
tapasā jñātumicchāmi sarvajñānāni kauśika

कालेन महता वेदाः शक्या गुरुमुखाद्विभो ।
प्राप्तुं तस्मादयं यत्नः परमो मे समास्थितः

kālena mahatā vedāḥ śakyā gurumukhādvibho |
prāptuṃ tasmādayaṃ yatnaḥ paramo me samāsthitaḥ

अमार्ग एष विप्रर्षे येन त्वं यातुमिच्छसि ।
किं विघातेन ते विप्र गच्छाधीहि गुरोर्मुखात्

amārga eṣa viprarṣe yena tvaṃ yātumicchasi |
kiṃ vighātena te vipra gacchādhīhi gurormukhāt

एवमुक्त्वा गतः शक्रो यवक्रीरपि भारत ।
भूय एवाकरोद्यत्नं तपस्यमितविक्रमः

evamuktvā gataḥ śakro yavakrīrapi bhārata |
bhūya evākarodyatnaṃ tapasyamitavikramaḥ

घोरेण तपसा राजंस्तप्यमानो महत्तपः ।
संतापयामास भृशं देवेन्द्रमिति नः श्रुतम्

ghoreṇa tapasā rājaṃstapyamāno mahattapaḥ |
saṃtāpayāmāsa bhṛśaṃ devendramiti naḥ śrutam

तं तथा तप्यमानं तु तपस्तीव्रं महामुनिम् ।
उपेत्य बलभिद्देवो वारयामास वै पुनः

taṃ tathā tapyamānaṃ tu tapastīvraṃ mahāmunim |
upetya balabhiddevo vārayāmāsa vai punaḥ

अशक्योऽर्थः समारब्धो नैतद्बुद्धिकृतं तव ।
प्रतिभास्यन्ति वै वेदास्तव चैव पितुश्च ते

aśakyo'rthaḥ samārabdho naitadbuddhikṛtaṃ tava |
pratibhāsyanti vai vedāstava caiva pituśca te

न चैतदेवं क्रियते देवराजसमीप्सितम् ।
महता नियमेनाहं तप्स्ये घोरतरं तपः

na caitadevaṃ kriyate devarājasamīpsitam |
mahatā niyamenāhaṃ tapsye ghorataraṃ tapaḥ

समिद्धेऽग्नावुपकृत्याङ्गमङ्गं
होष्यामि वा मघवंस्तन्निबोध ।
यद्येतदेवं न करोषि कामं
ममेप्सितं देवराजेह सर्वम्

samiddhe'gnāvupakṛtyāṅgamaṅgaṃ
hoṣyāmi vā maghavaṃstannibodha |
yadyetadevaṃ na karoṣi kāmaṃ
mamepsitaṃ devarājeha sarvam

निश्चयं तमभिज्ञाय मुनेस्तस्य महात्मनः ।
प्रतिवारणहेत्वर्थं बुद्ध्या संचिन्त्य बुद्धिमान्

niścayaṃ tamabhijñāya munestasya mahātmanaḥ |
prativāraṇahetvarthaṃ buddhyā saṃcintya buddhimān

तत इन्द्रोऽकरोद्रूपं ब्राह्मणस्य तपस्विनः ।
अनेकशतवर्षस्य दुर्बलस्य सयक्ष्मणः

tata indro'karodrūpaṃ brāhmaṇasya tapasvinaḥ |
anekaśatavarṣasya durbalasya sayakṣmaṇaḥ

यवक्रीतस्य यत्तीर्थमुचितं शैचकर्मणि ।
भागीरथ्यां तत्र सेतुं वालुकाभिश्चकार सः

yavakrītasya yattīrthamucitaṃ śaicakarmaṇi |
bhāgīrathyāṃ tatra setuṃ vālukābhiścakāra saḥ

यदाऽस्य वदतो वाक्यं न स चक्रे द्विजोत्तमः ।
वालुकाभिस्ततः शक्रो गङ्गां समभिपूरयन्

yadā'sya vadato vākyaṃ na sa cakre dvijottamaḥ |
vālukābhistataḥ śakro gaṅgāṃ samabhipūrayan

वालुकामुष्टिमनिशं भागीरथ्यां व्यसर्जयत् ।
स्नातुमभ्यागतं शक्रो यवक्रीतमदर्शयत्

vālukāmuṣṭimaniśaṃ bhāgīrathyāṃ vyasarjayat |
snātumabhyāgataṃ śakro yavakrītamadarśayat

तं ददर्श यवक्रीतो यत्नवन्तं निबन्धने ।
प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यमिदं स मुनिपुङ्गवः

taṃ dadarśa yavakrīto yatnavantaṃ nibandhane |
prahasaṃścābravīdvākyamidaṃ sa munipuṅgavaḥ

किमिदं वर्तते ब्रह्मन्किंच ते ह चिकीर्षितम् ।
अतीव हि महान्यत्नः क्रियतेऽयं निरर्थकः

kimidaṃ vartate brahmankiṃca te ha cikīrṣitam |
atīva hi mahānyatnaḥ kriyate'yaṃ nirarthakaḥ

बन्धिष्ये सेतुना गङ्गां सुखः पन्था भविष्यति ।
क्लिश्यते हि जनस्तात तरमाणः पुनःपुनः

bandhiṣye setunā gaṅgāṃ sukhaḥ panthā bhaviṣyati |
kliśyate hi janastāta taramāṇaḥ punaḥpunaḥ

नायं शक्यस्त्वया बद्धुं महानोघस्तपोधन ।
अशक्याद्विनिवर्तस्व शक्यमर्थं समारभ

nāyaṃ śakyastvayā baddhuṃ mahānoghastapodhana |
aśakyādvinivartasva śakyamarthaṃ samārabha

यथैव भवता चेद तपो वेदार्थमुद्यतम् ।
अशक्यं तद्वदस्माभिरयं भारः समाहितः

yathaiva bhavatā ceda tapo vedārthamudyatam |
aśakyaṃ tadvadasmābhirayaṃ bhāraḥ samāhitaḥ

यथा तव निरर्थोऽयमारम्भस्त्रिदशेश्वर ।
तथा यदि ममापीदं मन्यसे पाकशासन

yathā tava nirartho'yamārambhastridaśeśvara |
tathā yadi mamāpīdaṃ manyase pākaśāsana

क्रियतां यद्भवेच्छक्यं त्वया सुरगणेश्वर ।
वरांश्च मे प्रयच्छान्यासन्यैर्विद्वान्भवितास्म्यहम्

kriyatāṃ yadbhavecchakyaṃ tvayā suragaṇeśvara |
varāṃśca me prayacchānyāsanyairvidvānbhavitāsmyaham

तस्मै प्रादाद्वरानिन्द्र उक्तवान्यान्महातपाः ।
प्रतिभास्यन्ति ते वेदाः पित्रा सह यथेप्सिताः

tasmai prādādvarānindra uktavānyānmahātapāḥ |
pratibhāsyanti te vedāḥ pitrā saha yathepsitāḥ

यच्चान्यत्काङ्क्षसे कामं यवक्रीर्गम्यतामिति ।
स लब्धकाम पितरं समेत्याथेदमब्रवीत्

yaccānyatkāṅkṣase kāmaṃ yavakrīrgamyatāmiti |
sa labdhakāma pitaraṃ sametyāthedamabravīt

प्रतिभास्यन्ति वै वेदा मम तातस्य चोभयोः ।
अपि चान्यान्भविष्यावो वरा लब्धास्तथा मया

pratibhāsyanti vai vedā mama tātasya cobhayoḥ |
api cānyānbhaviṣyāvo varā labdhāstathā mayā

दर्पस्ते भविता तात वराँल्लब्ध्वा यथेप्सितान् ।
स दर्पपर्णः कृपणः क्षिप्रमेव विनङ्क्ष्यसि

darpaste bhavitā tāta varām̐llabdhvā yathepsitān |
sa darpaparṇaḥ kṛpaṇaḥ kṣiprameva vinaṅkṣyasi

अत्राप्युदाहरन्तीमा गाथा देवैरुदाहृताः ।
मुनिरासीत्पुरा पुत्र बालधिर्नाम विश्रुतः

atrāpyudāharantīmā gāthā devairudāhṛtāḥ |
munirāsītpurā putra bāladhirnāma viśrutaḥ

स पुत्रशोकादुद्विग्रस्तपस्तेपे सुदुष्करम् ।
भवेन्मम सुतोऽमर्त्य इतितं लब्धवांश्च सः

sa putraśokādudvigrastapastepe suduṣkaram |
bhavenmama suto'martya ititaṃ labdhavāṃśca saḥ

तस्य प्रसादो वै देवैः कृतो न त्वमरैः समः ।
नामर्त्यो विद्यते मर्त्यो निमित्तायुर्भविष्यति

tasya prasādo vai devaiḥ kṛto na tvamaraiḥ samaḥ |
nāmartyo vidyate martyo nimittāyurbhaviṣyati

यथेमे पर्वताः शश्वत्तिष्ठन्ति सुरसत्तमाः ।
तावज्जीवेन्मम् सुतो निर्वाणमुत मे मतः

yatheme parvatāḥ śaśvattiṣṭhanti surasattamāḥ |
tāvajjīvenmam suto nirvāṇamuta me mataḥ

तस्य पुत्रस्तदा जत्रे मेधावी क्रोधनस्तदा ।
स तु लब्धवरो दर्पादृषींश्चैवावमन्यत

tasya putrastadā jatre medhāvī krodhanastadā |
sa tu labdhavaro darpādṛṣīṃścaivāvamanyata

विकुर्वाणो मुनीनां च व्यचरत्स महीमिमाम् ।
आससाद महावीर्यं धनुषाक्षं मनीषिणम्

vikurvāṇo munīnāṃ ca vyacaratsa mahīmimām |
āsasāda mahāvīryaṃ dhanuṣākṣaṃ manīṣiṇam

तस्यापचक्रे मेधावी तं शशाप स वीर्यवान् ।
भव भस्मेति चोक्तः स न भस्म समपद्यत

tasyāpacakre medhāvī taṃ śaśāpa sa vīryavān |
bhava bhasmeti coktaḥ sa na bhasma samapadyata

धनुषाक्षस्तु तं दृष्ट्वा मेधाविनमनामयम् ।
मुनिस्तत्कारणं ज्ञात्वा स्वयं महिषरूपधृत् ।
शृङ्गेणाद्रीनचलयत्ततोऽयंभस्मसादभूत्

dhanuṣākṣastu taṃ dṛṣṭvā medhāvinamanāmayam |
munistatkāraṇaṃ jñātvā svayaṃ mahiṣarūpadhṛt |
śṛṅgeṇādrīnacalayattato'yaṃbhasmasādabhūt

निमित्तमस्य महर्षिर्भेदयामास पर्वतान् ।
स निमित्ते विनष्टे तु ममार सहसा शिशुः

nimittamasya maharṣirbhedayāmāsa parvatān |
sa nimitte vinaṣṭe tu mamāra sahasā śiśuḥ

तं मृतं पुत्रमादाय विललाप ततः पिता

taṃ mṛtaṃ putramādāya vilalāpa tataḥ pitā

लालप्यमानं तं दृष्ट्वा मुनयः परमार्तवत् ।
ऊचुर्वेदविदः सर्वै गाथां यां तां निबोध मे

lālapyamānaṃ taṃ dṛṣṭvā munayaḥ paramārtavat |
ūcurvedavidaḥ sarvai gāthāṃ yāṃ tāṃ nibodha me

न दिष्टमर्थमत्येतुमीशोऽमर्त्यः कथंचन ।
महर्षिर्भेदयामास धनुषाक्षो महीधरान्

na diṣṭamarthamatyetumīśo'martyaḥ kathaṃcana |
maharṣirbhedayāmāsa dhanuṣākṣo mahīdharān

एवं लब्ध्वा वरान्बाला दर्पपूर्णास्तपस्विनः ।
क्षिप्रमेव विनश्यन्ति यथा न स्यात्तथा भवान्

evaṃ labdhvā varānbālā darpapūrṇāstapasvinaḥ |
kṣiprameva vinaśyanti yathā na syāttathā bhavān

एष रैभ्यो महावीर्यः पुत्रौ चास्य तथाविधौ ।
तं यथा पुत्र नाभ्येषि तथा कुर्यास्त्वतन्द्रितः

eṣa raibhyo mahāvīryaḥ putrau cāsya tathāvidhau |
taṃ yathā putra nābhyeṣi tathā kuryāstvatandritaḥ

स हि क्रुद्धः समर्थस्त्वां पुत्र पीडयितुं रुषा ।
रैभ्यश्चापि तपस्वी च कोपनश्च महानृषिः

sa hi kruddhaḥ samarthastvāṃ putra pīḍayituṃ ruṣā |
raibhyaścāpi tapasvī ca kopanaśca mahānṛṣiḥ

एव करिष्ये मा तापं तात कार्षीः कथंचन ।
यथा हि मे भवान्मान्यस्तथा रैभ्यः पिता मम

eva kariṣye mā tāpaṃ tāta kārṣīḥ kathaṃcana |
yathā hi me bhavānmānyastathā raibhyaḥ pitā mama

उक्त्वा स पितरं श्लक्ष्ण यवक्रीरकुतोभयः ।
विप्रकुर्वन्नृषीनन्यानतुष्यत्परया मुदा

uktvā sa pitaraṃ ślakṣṇa yavakrīrakutobhayaḥ |
viprakurvannṛṣīnanyānatuṣyatparayā mudā