अध्याय 136: अष्टावक्र की बन्दी पर विजय और कहोड की वापसी

अत्रोग्रसेनसमितेषु राजन्
समागतेष्वप्रतिमेषु राजसु ।
न मे विवित्सान्तरमस्ति वादिनां
महाजने हंसविवादिनामिव

atrograsenasamiteṣu rājan
samāgateṣvapratimeṣu rājasu |
na me vivitsāntaramasti vādināṃ
mahājane haṃsavivādināmiva

न मोक्ष्यसे वै वदमानो निमज्जन्
जलं प्रपन्नः सरितामिवाधनः ।
हुताशनस्येव समिद्धतेजसः
स्थिरो भवस्वेह ममाद्य वन्दिन्

na mokṣyase vai vadamāno nimajjan
jalaṃ prapannaḥ saritāmivādhanaḥ |
hutāśanasyeva samiddhatejasaḥ
sthiro bhavasveha mamādya vandin

व्याघ्रं शयानं प्रति मा प्रबोध
आशीविषं सृक्विणी संलिहानम् ।
पदा हतस्येह शिरोभिहत्य
नादष्टो वै मोक्ष्यसे तन्निबोध

vyāghraṃ śayānaṃ prati mā prabodha
āśīviṣaṃ sṛkviṇī saṃlihānam |
padā hatasyeha śirobhihatya
nādaṣṭo vai mokṣyase tannibodha

यो वै दर्पात्संहननोपपन्नः
सुदुर्बलः पर्वतमाविहन्ति ।
तस्यैव पाणिः सनखो विदीर्यते
न चैव शैलस्य हि दृश्यते व्रणः

yo vai darpātsaṃhananopapannaḥ
sudurbalaḥ parvatamāvihanti |
tasyaiva pāṇiḥ sanakho vidīryate
na caiva śailasya hi dṛśyate vraṇaḥ

सर्वे राज्ञो मैथिलस्य मैनाकस्येव पर्वताः ।
निकृष्टभूता राजानो वत्सा ह्यनडुहो यथा

sarve rājño maithilasya mainākasyeva parvatāḥ |
nikṛṣṭabhūtā rājāno vatsā hyanaḍuho yathā

यथा महेन्द्रः प्रवरः सुराणां
नदीषु गङ्गा प्रवरा यथैव ।
तथा नृपाणां प्रवरस्त्वमेको
वन्दिं समभ्यानय मत्सकाशम्

yathā mahendraḥ pravaraḥ surāṇāṃ
nadīṣu gaṅgā pravarā yathaiva |
tathā nṛpāṇāṃ pravarastvameko
vandiṃ samabhyānaya matsakāśam

एवमष्टावक्रः समितौ हि गर्ज-
ञ्जातक्रोधो वन्दिनमाह राजन् ।
उक्ते वाक्ये चोत्तरं मे ब्रवीहि
वाक्यस्य चाप्युत्तरं ते ब्रवीमि

evamaṣṭāvakraḥ samitau hi garja-
ñjātakrodho vandinamāha rājan |
ukte vākye cottaraṃ me bravīhi
vākyasya cāpyuttaraṃ te bravīmi

एक एवाग्निर्बहुधा समिध्यते
एकः सूर्यः सर्वमिदं विभाति ।
एकोऽवीरो देवराजोऽरिहन्ता
यमः पितृणामीश्वरश्चैक एव

eka evāgnirbahudhā samidhyate
ekaḥ sūryaḥ sarvamidaṃ vibhāti |
eko'vīro devarājo'rihantā
yamaḥ pitṛṇāmīśvaraścaika eva

द्वाविन्द्राग्नी चरतो वै सखायौ
द्वौ देवर्षी नारदपर्वतौ च ।
द्वावश्विनौ द्वे रथस्यापि चक्रे
भार्यापती द्वौ विहितौ विधात्रा

dvāvindrāgnī carato vai sakhāyau
dvau devarṣī nāradaparvatau ca |
dvāvaśvinau dve rathasyāpi cakre
bhāryāpatī dvau vihitau vidhātrā

त्रिः सूयते कर्मणा वै प्रजेयं
त्रयो युक्ता वाजपेयं वहन्ति ।
अध्वर्यवस्त्रिसवनानि तन्वते
त्रयो लोकास्त्रीणि ज्योतींषि चाहुः

triḥ sūyate karmaṇā vai prajeyaṃ
trayo yuktā vājapeyaṃ vahanti |
adhvaryavastrisavanāni tanvate
trayo lokāstrīṇi jyotīṃṣi cāhuḥ

चतुष्टयं ब्राह्मणानां निकेतं
चत्वारो वर्णा यज्ञमिमं वहन्ति ।
दिशश्चतस्रो वर्णचतुष्टयं च
चतुष्पदा गौरपि शश्वदुक्ता

catuṣṭayaṃ brāhmaṇānāṃ niketaṃ
catvāro varṇā yajñamimaṃ vahanti |
diśaścatasro varṇacatuṣṭayaṃ ca
catuṣpadā gaurapi śaśvaduktā

पञ्चाग्नयः पञ्चपदा च पङ्क्ति-
र्यज्ञाः पञ्चैवाप्यथ पञ्चेनद्रियाणि ।
दृष्ट्वा वेदे पञ्चचूडाप्सराश्च
लोके ख्यातं पञ्चनदं च पुण्यम्

pañcāgnayaḥ pañcapadā ca paṅkti-
ryajñāḥ pañcaivāpyatha pañcenadriyāṇi |
dṛṣṭvā vede pañcacūḍāpsarāśca
loke khyātaṃ pañcanadaṃ ca puṇyam

षडाधाने दक्षिणामाहुरेके
षट् चैवेमे ऋतवः कालचक्रम् ।
षडिन्द्रियाण्युत षट् कृत्तिकाश्च
षट् साद्यस्काः सर्ववेदेषु दृष्टाः

ṣaḍādhāne dakṣiṇāmāhureke
ṣaṭ caiveme ṛtavaḥ kālacakram |
ṣaḍindriyāṇyuta ṣaṭ kṛttikāśca
ṣaṭ sādyaskāḥ sarvavedeṣu dṛṣṭāḥ

सप्त ग्राम्याः पशवः सप्त वन्याः
सप्त च्छन्दांसि क्रतुमेकं वहन्ति ।
सप्तर्षयः सप्त चाप्यर्हणानि
सप्तन्त्री प्रथिता चैव वीणा

sapta grāmyāḥ paśavaḥ sapta vanyāḥ
sapta cchandāṃsi kratumekaṃ vahanti |
saptarṣayaḥ sapta cāpyarhaṇāni
saptantrī prathitā caiva vīṇā

अष्टौ शाणाः शतमानं वहन्ति
तथाष्टपादः शरभः सिंहघाती ।
अष्टौ वसूञ्शुश्रुम देवतासु
यूपश्चाष्टास्रिर्विहितः सर्वयज्ञे

aṣṭau śāṇāḥ śatamānaṃ vahanti
tathāṣṭapādaḥ śarabhaḥ siṃhaghātī |
aṣṭau vasūñśuśruma devatāsu
yūpaścāṣṭāsrirvihitaḥ sarvayajñe

नवैवोक्ताः सामिधेन्यः पितॄणां
तथा प्राहुर्नवयोगं विसर्गम् ।
नवाक्षरा बृहती संप्रदिष्टा
नवैव योगो गणनामेति शश्वत्

navaivoktāḥ sāmidhenyaḥ pitṝṇāṃ
tathā prāhurnavayogaṃ visargam |
navākṣarā bṛhatī saṃpradiṣṭā
navaiva yogo gaṇanāmeti śaśvat

दिशो दशोक्ताः पुरुषस्य लोके
सहस्रमाहुर्दशपूर्णं शतानि ।
दशैव मासान्बिभ्रति भर्गवत्यो
दशैरका दशदाशा दशार्हाः

diśo daśoktāḥ puruṣasya loke
sahasramāhurdaśapūrṇaṃ śatāni |
daśaiva māsānbibhrati bhargavatyo
daśairakā daśadāśā daśārhāḥ

एकादशैकादशिनः पशूना-
मेकादशैवात्र भवन्ति यूपाः ।
एकादश प्राणभृतां विकारा
एकादशोक्ता दिवि देवेषु रुद्राः

ekādaśaikādaśinaḥ paśūnā-
mekādaśaivātra bhavanti yūpāḥ |
ekādaśa prāṇabhṛtāṃ vikārā
ekādaśoktā divi deveṣu rudrāḥ

संवत्सरं द्वादशमासमाहु-
र्जगत्याः पादो द्वादशैवाक्षराणि ।
द्वादशाहः प्राकृतो यज्ञ उक्तो
द्वादशादित्यान्कथयन्तीह घीराः

saṃvatsaraṃ dvādaśamāsamāhu-
rjagatyāḥ pādo dvādaśaivākṣarāṇi |
dvādaśāhaḥ prākṛto yajña ukto
dvādaśādityānkathayantīha ghīrāḥ

त्रयोदशी तिथिरुक्ता महोग्रा
(अष्टावक्र उवाच)
त्रयोदशद्वीपवती मही च ।
एतावदुक्त्वा विरराम वन्दी
श्लोकस्यार्धं व्याजहाराष्टवक्रः ।
त्रयोदशाहानि ससार केशी
त्रयोदशादीन्यतिच्छन्दांसि चाहुः

trayodaśī tithiruktā mahogrā
(aṣṭāvakra uvāca)
trayodaśadvīpavatī mahī ca |
etāvaduktvā virarāma vandī
ślokasyārdhaṃ vyājahārāṣṭavakraḥ |
trayodaśāhāni sasāra keśī
trayodaśādīnyaticchandāṃsi cāhuḥ

ततो महानुदतिष्ठन्निनाद-
स्तूष्णींभूतं सूतपुत्रं निशम्य ।
अधोमुखं ध्यानपरं तदानी-
मष्टावक्रं चाप्युदीर्यन्तमेव

tato mahānudatiṣṭhannināda-
stūṣṇīṃbhūtaṃ sūtaputraṃ niśamya |
adhomukhaṃ dhyānaparaṃ tadānī-
maṣṭāvakraṃ cāpyudīryantameva

तस्मिंस्तथा संकुले वर्तमाने
स्फीते यज्ञे जनकस्योत राज्ञः ।
अष्टावक्रं पूजयन्तोऽभ्युपेयु-
र्विप्राः सर्वे प्राञ्जलयः प्रतीताः

tasmiṃstathā saṃkule vartamāne
sphīte yajñe janakasyota rājñaḥ |
aṣṭāvakraṃ pūjayanto'bhyupeyu-
rviprāḥ sarve prāñjalayaḥ pratītāḥ

अनेनैव ब्राह्मणाः शुश्रुवांसो
वादे जित्वा सलिले मज्जिताः प्राक् ।
तानेव धर्मानयमद्य वन्दी
प्राप्नोतु गृह्याशु निमज्जयैनम्

anenaiva brāhmaṇāḥ śuśruvāṃso
vāde jitvā salile majjitāḥ prāk |
tāneva dharmānayamadya vandī
prāpnotu gṛhyāśu nimajjayainam

अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञ-
स्तत्रास सत्रं द्वादशवार्षिकं वै ।
सत्रेण ते जनक तुल्यकालं
तदर्थं ते प्रहिता मे द्विजाग्र्याः

ahaṃ putro varuṇasyota rājña-
statrāsa satraṃ dvādaśavārṣikaṃ vai |
satreṇa te janaka tulyakālaṃ
tadarthaṃ te prahitā me dvijāgryāḥ

ते तु सर्वे वरुणस्योत यज्ञं
द्रष्टुं गता इम आयान्ति भूयः ।
अष्टावक्रं पूजये पूजनीयं
यस्य हेतोर्जनितारं समेष्ये

te tu sarve varuṇasyota yajñaṃ
draṣṭuṃ gatā ima āyānti bhūyaḥ |
aṣṭāvakraṃ pūjaye pūjanīyaṃ
yasya hetorjanitāraṃ sameṣye

विप्राः समुद्राम्भसि मज्जिता ये
वाचा जिता मेधया वा विदानाः ।
तां मेधया वाचमथोज्जहार
यथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः

viprāḥ samudrāmbhasi majjitā ye
vācā jitā medhayā vā vidānāḥ |
tāṃ medhayā vācamathojjahāra
yathā vācamavacinvanti santaḥ

अग्निर्दहञ्जातवेदाः सतां, गृहान्
विसर्जयंस्तेजसा न स्म धाक्षीत् ।
बालेषु पुत्रेषु कृपणं वदत्सु
तथा वाचमवचिन्वन्ति सन्तः

agnirdahañjātavedāḥ satāṃ, gṛhān
visarjayaṃstejasā na sma dhākṣīt |
bāleṣu putreṣu kṛpaṇaṃ vadatsu
tathā vācamavacinvanti santaḥ

श्लेष्मातकी क्षीणवर्चाः शृणोषि
उताहो त्वां स्तुतयो मादयन्ति ।
हस्तीव त्वं स्तुतयो मादयन्ति ।
न मामिकां वाचमिमां शृणोषि

śleṣmātakī kṣīṇavarcāḥ śṛṇoṣi
utāho tvāṃ stutayo mādayanti |
hastīva tvaṃ stutayo mādayanti |
na māmikāṃ vācamimāṃ śṛṇoṣi

शृणोमि वाचं तव दिव्यरूपा-
ममानुषीं दिव्यरूपोऽसि साक्षात् ।
अजैषीर्यद्वन्द्विनं त्वं विवादे
निसृष्ट एष तव कामोऽद्य वन्दी

śṛṇomi vācaṃ tava divyarūpā-
mamānuṣīṃ divyarūpo'si sākṣāt |
ajaiṣīryadvandvinaṃ tvaṃ vivāde
nisṛṣṭa eṣa tava kāmo'dya vandī

नानन जीवता कश्चिदर्थो मे वन्दिना नृप ।
पिता यद्यस्य वरुणो मज्जयैनं जलाशये

nānana jīvatā kaścidartho me vandinā nṛpa |
pitā yadyasya varuṇo majjayainaṃ jalāśaye

अहं पुत्रो वरुणस्योत राज्ञो
न मे भयं विद्यते मज्जितस्य ।
इमं मुहूर्तं पितरं द्रक्ष्यतेऽय-
मष्टावक्रश्चिरनष्टं कहोळम्

ahaṃ putro varuṇasyota rājño
na me bhayaṃ vidyate majjitasya |
imaṃ muhūrtaṃ pitaraṃ drakṣyate'ya-
maṣṭāvakraściranaṣṭaṃ kahoḻam

ततस्ते पूजिता विप्रा वरुणेन महात्मना ।
उदतिष्ठंस्ततः सर्वे जनकस्य समीपतः

tataste pūjitā viprā varuṇena mahātmanā |
udatiṣṭhaṃstataḥ sarve janakasya samīpataḥ

इत्यर्थमिच्छन्ति सुताञ्जना जननकर्मणा ।
यदहं नाशकं कर्तुं तत्पुत्रः कृतवान्मम

ityarthamicchanti sutāñjanā jananakarmaṇā |
yadahaṃ nāśakaṃ kartuṃ tatputraḥ kṛtavānmama

उताबलस्य क्लवानुत बालस्य पण्डितः ।
उत वाऽविदुषो विद्वान्पुत्रो जनक जायते

utābalasya klavānuta bālasya paṇḍitaḥ |
uta vā'viduṣo vidvānputro janaka jāyate

शितेन ते परशुना स्वयमेवान्तको नृप ।
शिरांस्यपाहरन्नाजौ रिपूणां भद्रमस्तु ते

śitena te paraśunā svayamevāntako nṛpa |
śirāṃsyapāharannājau ripūṇāṃ bhadramastu te

महदैक्थ्यं गीयते साम चाग्र्यं
सम्यक्सोमः पीयते चात्र सत्रे ।
शुचीन्भागान्प्रतिजगृहुश्च हृष्टाः
साक्षाद्देवा जनकस्येह राज्ञः

mahadaikthyaṃ gīyate sāma cāgryaṃ
samyaksomaḥ pīyate cātra satre |
śucīnbhāgānpratijagṛhuśca hṛṣṭāḥ
sākṣāddevā janakasyeha rājñaḥ

समुत्थितेष्वथ सर्वेषु राजन्
विप्रेषु तेष्वधिकं सुप्रभेषु ।
अनुज्ञातो जनकेनाथ राज्ञा
विवेश तोयं सागरस्योत वन्दी

samutthiteṣvatha sarveṣu rājan
vipreṣu teṣvadhikaṃ suprabheṣu |
anujñāto janakenātha rājñā
viveśa toyaṃ sāgarasyota vandī

अष्टावक्रः पितरं पूजयित्वा
संपूजितो ब्राह्मणैस्तैर्यथावत् ।
प्रत्याजगामाश्रममेव चाग्र्यं
जित्वा वन्दिं सहितो मातुलेन

aṣṭāvakraḥ pitaraṃ pūjayitvā
saṃpūjito brāhmaṇaistairyathāvat |
pratyājagāmāśramameva cāgryaṃ
jitvā vandiṃ sahito mātulena

ततोऽष्टावक्रं मातुरथान्तिके पिता
नदीं समङ्गां शीघ्रमिमां विशस्व ।
प्रोवाच चैनं स तथा विवेश
समैरङ्गैश्चापि बभूव पुण्या

tato'ṣṭāvakraṃ māturathāntike pitā
nadīṃ samaṅgāṃ śīghramimāṃ viśasva |
provāca cainaṃ sa tathā viveśa
samairaṅgaiścāpi babhūva puṇyā

नदी समङ्गा च बभूव पुण्या
यस्यां स्नातो मुच्यते किल्बिषाद्धि ।
त्वमप्येनां स्नानपानावगाहैः
सभ्रातृकः सहभार्यो विशश्व

nadī samaṅgā ca babhūva puṇyā
yasyāṃ snāto mucyate kilbiṣāddhi |
tvamapyenāṃ snānapānāvagāhaiḥ
sabhrātṛkaḥ sahabhāryo viśaśva

अत्र कौन्तेय सहितो भ्रातृभिस्त्वं
सुखोषितः सह विप्रैः प्रतीतः ।
पुण्यान्यन्यानि शुचिकर्मैकभक्ति-
र्मया सार्धं चरितास्याजमीढ

atra kaunteya sahito bhrātṛbhistvaṃ
sukhoṣitaḥ saha vipraiḥ pratītaḥ |
puṇyānyanyāni śucikarmaikabhakti-
rmayā sārdhaṃ caritāsyājamīḍha