अध्याय 135: अष्टावक्र को जनक के यज्ञ में प्रवेश

अन्धस्य पन्था बधिरस्य पन्थाः
स्त्रियः पन्था भारवाहस्य पन्थाः ।
राज्ञः पन्था ब्राह्मणेनासमेत्य
समेत्य तु ब्राह्मणस्यैव पन्थाः

andhasya panthā badhirasya panthāḥ
striyaḥ panthā bhāravāhasya panthāḥ |
rājñaḥ panthā brāhmaṇenāsametya
sametya tu brāhmaṇasyaiva panthāḥ

पन्था अयं तेऽद्य मया निसृष्टो
येनेच्छसे तेन कामं व्रजस्व ।
न पावको विद्यते वै लघीया-
निन्द्रोपि नित्यं नमते ब्राह्मणानाम्

panthā ayaṃ te'dya mayā nisṛṣṭo
yenecchase tena kāmaṃ vrajasva |
na pāvako vidyate vai laghīyā-
nindropi nityaṃ namate brāhmaṇānām

स एवमुक्तो मातुलेनैव सार्धं
यथेष्टमार्गो यज्ञनिवेशनं तत् ।
संप्राप्य धर्मेण निवारितः सन्
द्वारि द्वाःस्थं वाक्यमिदं बभाषे

sa evamukto mātulenaiva sārdhaṃ
yatheṣṭamārgo yajñaniveśanaṃ tat |
saṃprāpya dharmeṇa nivāritaḥ san
dvāri dvāḥsthaṃ vākyamidaṃ babhāṣe

यज्ञं द्रष्टुं प्राप्तवन्तौ स्म तात
कौतूहलं बलवद्वै विवृद्धम् ।
आवां प्राप्तावतिथी संप्रवेशं
काङ्क्षावहे द्वारपते तवाज्ञाम्

yajñaṃ draṣṭuṃ prāptavantau sma tāta
kautūhalaṃ balavadvai vivṛddham |
āvāṃ prāptāvatithī saṃpraveśaṃ
kāṅkṣāvahe dvārapate tavājñām

ऐन्द्रद्युम्नेर्यज्ञदृशाविहावां
विवक्षू वै जनकेन्द्रं दिदृक्षू ।
न वै क्रुध्यो वन्दिना चोत्तमेन
संयोजय द्वारपाल क्षणेन

aindradyumneryajñadṛśāvihāvāṃ
vivakṣū vai janakendraṃ didṛkṣū |
na vai krudhyo vandinā cottamena
saṃyojaya dvārapāla kṣaṇena

वन्देः समादेशकरा वयं स्म
निबोध वाक्यं च मयेर्यमाणम् ।
न वै बालाः प्रविशन्त्यत्र विप्रा
वृद्धा विदग्धाः प्रविशन्ति द्विजाग्र्याः

vandeḥ samādeśakarā vayaṃ sma
nibodha vākyaṃ ca mayeryamāṇam |
na vai bālāḥ praviśantyatra viprā
vṛddhā vidagdhāḥ praviśanti dvijāgryāḥ

यद्यत्रवृद्धेषु कृतः प्रवेशो
युक्तं मया द्वारपाल प्रवेष्टुम् ।
वयं हि वृद्धाश्चरितव्रताश्च
वेदप्रभावेन समन्विताश्च

yadyatravṛddheṣu kṛtaḥ praveśo
yuktaṃ mayā dvārapāla praveṣṭum |
vayaṃ hi vṛddhāścaritavratāśca
vedaprabhāvena samanvitāśca

शुश्रूषवश्चापि जितेन्द्रियाश्च
ज्ञानागमे चापि गताः स्म निष्ठाम् ।
न बाल इत्येव मन्तव्यमाहु-
र्बालोऽप्यग्निर्दहति स्पृश्यमानः

śuśrūṣavaścāpi jitendriyāśca
jñānāgame cāpi gatāḥ sma niṣṭhām |
na bāla ityeva mantavyamāhu-
rbālo'pyagnirdahati spṛśyamānaḥ

सरस्वतीमीरय वेद जुष्टा-
मेकाक्षरां बहुरूपां विराजम् ।
अङ्गात्मानं समवेक्षस्व बालं
किं श्लाघसे दुर्लभा वादसिद्धिः

sarasvatīmīraya veda juṣṭā-
mekākṣarāṃ bahurūpāṃ virājam |
aṅgātmānaṃ samavekṣasva bālaṃ
kiṃ ślāghase durlabhā vādasiddhiḥ

न ज्ञायते कायवृद्ध्या विवृद्धि-
र्यथाऽष्ठीला शाल्मलेः संप्रवृद्धाः ।
ह्रस्वोऽल्पकायः फलितो विवृद्धो
यश्चाफलस्तस्य न वृद्धभावः

na jñāyate kāyavṛddhyā vivṛddhi-
ryathā'ṣṭhīlā śālmaleḥ saṃpravṛddhāḥ |
hrasvo'lpakāyaḥ phalito vivṛddho
yaścāphalastasya na vṛddhabhāvaḥ

वृद्धेभ्य एवेह मतिं स्म बाला
गृह्णन्ति कालेन भवन्ति वृद्धाः ।
न हि ज्ञातुमल्पकालेन शक्यं
कस्माद्बालः स्थविर इव प्रभाषसे

vṛddhebhya eveha matiṃ sma bālā
gṛhṇanti kālena bhavanti vṛddhāḥ |
na hi jñātumalpakālena śakyaṃ
kasmādbālaḥ sthavira iva prabhāṣase

न तेन स्थविरो भवति येनास्य पलितं शिरः ।
बालोपि यः प्रजानाति तं देवाः स्थविरं विदुः

na tena sthaviro bhavati yenāsya palitaṃ śiraḥ |
bālopi yaḥ prajānāti taṃ devāḥ sthaviraṃ viduḥ

न हायनैर्न पलितैर्न वित्तैर्न च बन्धुभिः ।
ऋषयश्चक्रिरे धर्मं योऽनूचानः स नो महान्

na hāyanairna palitairna vittairna ca bandhubhiḥ |
ṛṣayaścakrire dharmaṃ yo'nūcānaḥ sa no mahān

दिदृक्षुरस्मि संप्राप्तो बन्दिनं राजसंसदि ।
निवेदयस्व मां द्वाःस्थ राज्ञे पुष्करमालिने

didṛkṣurasmi saṃprāpto bandinaṃ rājasaṃsadi |
nivedayasva māṃ dvāḥstha rājñe puṣkaramāline

द्रष्टास्यद्य वदतोऽस्मान्द्वारपाल मनीषिभिः ।
सह वादे विवृद्धे तु वन्दिनं चापि निर्जितम्

draṣṭāsyadya vadato'smāndvārapāla manīṣibhiḥ |
saha vāde vivṛddhe tu vandinaṃ cāpi nirjitam

पश्यन्तु विप्राः परिपूर्णविद्याः
सहैव राज्ञा सपुरोधमुख्याः ।
उताहो वाऽप्युच्चतां नीचतां वा
तूष्णींभूतेष्वेव सर्वेष्वथाद्य

paśyantu viprāḥ paripūrṇavidyāḥ
sahaiva rājñā sapurodhamukhyāḥ |
utāho vā'pyuccatāṃ nīcatāṃ vā
tūṣṇīṃbhūteṣveva sarveṣvathādya

कथं यज्ञं दशवर्षो विशेस्त्वं
विनीतानां विदुषां संप्रवेशम् ।
उपायतः प्रयतिष्ये तवाहं
प्रवेशने कुरु यत्नं यथावत्

kathaṃ yajñaṃ daśavarṣo viśestvaṃ
vinītānāṃ viduṣāṃ saṃpraveśam |
upāyataḥ prayatiṣye tavāhaṃ
praveśane kuru yatnaṃ yathāvat

एष राजा संश्रवणे स्थितस्ते
स्तुह्येनं त्वं वचसा संस्कृतेन ।
स चानुज्ञां दास्यति प्रीतियुक्तः
प्रवेशने यच्च किंचित्तवेष्टम्

eṣa rājā saṃśravaṇe sthitaste
stuhyenaṃ tvaṃ vacasā saṃskṛtena |
sa cānujñāṃ dāsyati prītiyuktaḥ
praveśane yacca kiṃcittaveṣṭam

भोभो राजञ्जनकानां वरिष्ठ
त्वं वै सम्राट् त्वयि सर्वं समृद्धम् ।
त्वं वा कर्ता कर्मणां यज्ञियानां
ययातिरेको नृपतिर्वा पुरस्तात्

bhobho rājañjanakānāṃ variṣṭha
tvaṃ vai samrāṭ tvayi sarvaṃ samṛddham |
tvaṃ vā kartā karmaṇāṃ yajñiyānāṃ
yayātireko nṛpatirvā purastāt

विद्वान्वन्दी वादविदो निगृह्य
वादे भग्नानप्रतिशङ्कमानः ।
त्वयाऽभिसृष्टैः पुरुषैराप्तकृद्भि-
र्जले सर्वान्मज्जयतीति नः श्रुतम्

vidvānvandī vādavido nigṛhya
vāde bhagnānapratiśaṅkamānaḥ |
tvayā'bhisṛṣṭaiḥ puruṣairāptakṛdbhi-
rjale sarvānmajjayatīti naḥ śrutam

सोऽहं श्रुत्वा ब्राह्मणानां सकाशे
ब्रह्माद्य वै कथयितुमागतोस्मि ।
क्वासौ वनदी यावदेनं समेत्य
नक्षत्राणीव सविता नाशयामि

so'haṃ śrutvā brāhmaṇānāṃ sakāśe
brahmādya vai kathayitumāgatosmi |
kvāsau vanadī yāvadenaṃ sametya
nakṣatrāṇīva savitā nāśayāmi

आशंससे वन्दिनं वै विजेतु-
मविज्ञाय त्वं वाक्यबलं परस्य ।
विज्ञातवीर्यैः शक्यमेवं प्रवक्तुं
दृष्टश्चासौ ब्राह्मणैर्वादशीलैः

āśaṃsase vandinaṃ vai vijetu-
mavijñāya tvaṃ vākyabalaṃ parasya |
vijñātavīryaiḥ śakyamevaṃ pravaktuṃ
dṛṣṭaścāsau brāhmaṇairvādaśīlaiḥ

आशंसमाना वन्दिनं वै बिजेतु-
मविज्ञात्वा तु बलं वन्दिनोऽस्य ।
समागता ब्राह्मणास्तेन पूर्वं
न शोभन्ते भास्करेणेव ताराः

āśaṃsamānā vandinaṃ vai bijetu-
mavijñātvā tu balaṃ vandino'sya |
samāgatā brāhmaṇāstena pūrvaṃ
na śobhante bhāskareṇeva tārāḥ

आशानुबन्धो हि तवात्र यत्नः
स वन्दिमासाद्यतथा विनश्यति ।
विज्ञानवन्तो निकृतास्तु तात
कथं सदस्तर्तुमिदं समर्थः

āśānubandho hi tavātra yatnaḥ
sa vandimāsādyatathā vinaśyati |
vijñānavanto nikṛtāstu tāta
kathaṃ sadastartumidaṃ samarthaḥ

विवादितोऽसौ न हि मादृशैर्हि
सिंहीकृतस्तेन वदन्यभीतः ।
समेत्य मां निहतः शेष्यतेऽद्य
मार्गे भग्नं शकटमिवाबलाक्षम्

vivādito'sau na hi mādṛśairhi
siṃhīkṛtastena vadanyabhītaḥ |
sametya māṃ nihataḥ śeṣyate'dya
mārge bhagnaṃ śakaṭamivābalākṣam

षण्नाभेर्द्वादशाक्षस्य चतुर्विंशतिपर्वणः ।
यस्त्रिषष्टिशतारस्य वेदार्थं स परः कविः

ṣaṇnābherdvādaśākṣasya caturviṃśatiparvaṇaḥ |
yastriṣaṣṭiśatārasya vedārthaṃ sa paraḥ kaviḥ

चतुर्विंशतिपर्व त्वां षणअनाभि द्वादशप्रधि ।
तत्रिषष्टिशतारं वै चक्रं पातु सदागति

caturviṃśatiparva tvāṃ ṣaṇaanābhi dvādaśapradhi |
tatriṣaṣṭiśatāraṃ vai cakraṃ pātu sadāgati

बडबे इव संयुक्ते श्येनपाते दिवौकसाम् ।
कस्तयोर्गर्भमाधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च कम्

baḍabe iva saṃyukte śyenapāte divaukasām |
kastayorgarbhamādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca kam

मा स्म भूः स्वगृहे राजञ्शात्रवाणामपि ध्रुवम् ।
वातसारथिराधत्ते गर्भं सुषुवतुश्च तम्

mā sma bhūḥ svagṛhe rājañśātravāṇāmapi dhruvam |
vātasārathirādhatte garbhaṃ suṣuvatuśca tam

किंस्वित्स्तुप्तं न निमिषति किंस्विज्जातं न चोपति ।
कस्यखिद्धृदयं नास्ति किंस्विद्वेगेन वर्धते

kiṃsvitstuptaṃ na nimiṣati kiṃsvijjātaṃ na copati |
kasyakhiddhṛdayaṃ nāsti kiṃsvidvegena vardhate

मत्स्यः सुप्तो न निमिषत्यण्डं जातं न चोपति ।
अश्मनो हृदयं नास्ति नदी वेगेन वर्धते

matsyaḥ supto na nimiṣatyaṇḍaṃ jātaṃ na copati |
aśmano hṛdayaṃ nāsti nadī vegena vardhate

न त्वां मन्ये मानुषं देवसत्व
न त्वं बालः स्थविरः संमतो मे ।
न ते तुल्यो विद्यते वाक्प्रलापे
तस्माद्द्वारं वितराम्येष विद्वन्

na tvāṃ manye mānuṣaṃ devasatva
na tvaṃ bālaḥ sthaviraḥ saṃmato me |
na te tulyo vidyate vākpralāpe
tasmāddvāraṃ vitarāmyeṣa vidvan