अध्याय 134: अष्टावक्र का जन्म और शाप

यः कथ्यते मन्त्रविदग्र्यबुद्धि-
रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम् ।
तस्याश्रमं पश्यत पाण्डवेया
सदाफलैरुपपन्नं महीजैः

yaḥ kathyate mantravidagryabuddhi-
rauddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām |
tasyāśramaṃ paśyata pāṇḍaveyā
sadāphalairupapannaṃ mahījaiḥ

साक्षादत्र श्वेतकेतुर्ददर्श
सरस्वतीं मानुषदेहरूपाम् ।
वेत्स्यामि वाणीमिति संप्रवृत्तां
सरस्वतीं श्वेतकेतुर्बभाषे

sākṣādatra śvetaketurdadarśa
sarasvatīṃ mānuṣadeharūpām |
vetsyāmi vāṇīmiti saṃpravṛttāṃ
sarasvatīṃ śvetaketurbabhāṣe

अस्मिन्युगे ब्रह्मकृतां वरिष्ठा-
वास्तां मुनी मातुलभागिनेयौ ।
अष्टावक्रश्चैव कहोलसूनु-
रौद्दालकिः श्वेतकेतुः पृथिव्याम्

asminyuge brahmakṛtāṃ variṣṭhā-
vāstāṃ munī mātulabhāgineyau |
aṣṭāvakraścaiva kaholasūnu-
rauddālakiḥ śvetaketuḥ pṛthivyām

विदेहराजस् समीपतस्तौ
घीरावुभौ मातुलभागिनेयौ ।
प्रविश्य यज्ञायतनं विवादे
वन्दिं निजग्राहतुरप्रमेयौ

videharājas samīpatastau
ghīrāvubhau mātulabhāgineyau |
praviśya yajñāyatanaṃ vivāde
vandiṃ nijagrāhaturaprameyau

वादे भङ्क्त्वा मज्जयामास नद्याम्

vāde bhaṅktvā majjayāmāsa nadyām

कथंप्रभावः स बभूव विप्र-
स्तथाभूतं यो निजग्राह वन्दिम् ।
किंचाधिकृत्याथ तयोर्विवादो
विदेहराजस् समीप आसीत्

kathaṃprabhāvaḥ sa babhūva vipra-
stathābhūtaṃ yo nijagrāha vandim |
kiṃcādhikṛtyātha tayorvivādo
videharājas samīpa āsīt

अष्टावक्रः केन चासौ बभूव
तत्सर्वं मे लोमश शंस तत्त्वम्

aṣṭāvakraḥ kena cāsau babhūva
tatsarvaṃ me lomaśa śaṃsa tattvam

उद्दालकस्य नियतः शिष्य एको
नाम्ना कहोळेति बभूव राजन् ।
शुश्रूषुराचार्यवशानुवर्ती
दीर्घ कालं सोऽध्ययनं चकार

uddālakasya niyataḥ śiṣya eko
nāmnā kahoḻeti babhūva rājan |
śuśrūṣurācāryavaśānuvartī
dīrgha kālaṃ so'dhyayanaṃ cakāra

तं वै विप्राः पर्यभवंस्तु शिखा-
स्तं च ज्ञात्वा विप्रकारं गुरुः सः ।
तस्मै प्रादात्सद्य एव श्रुतं च
भार्यां च वै दुहितरं स्वां सुजाताम्

taṃ vai viprāḥ paryabhavaṃstu śikhā-
staṃ ca jñātvā viprakāraṃ guruḥ saḥ |
tasmai prādātsadya eva śrutaṃ ca
bhāryāṃ ca vai duhitaraṃ svāṃ sujātām

तस्यां गर्भः समभवदग्निकल्पः
सोऽधीयानं पितरमथाभ्युवाच ।
सर्वां रात्रिमध्ययनं करोषि
नेदं पितः सम्यगिवोपवर्तते

tasyāṃ garbhaḥ samabhavadagnikalpaḥ
so'dhīyānaṃ pitaramathābhyuvāca |
sarvāṃ rātrimadhyayanaṃ karoṣi
nedaṃ pitaḥ samyagivopavartate

उपालब्धः शिष्यमध्ये महर्षिः
स तं कोपादुदरस्थं शशाप ।
यस्माद्वक्रं वर्तमानो ब्रवीषि
तस्माद्वक्रो भवितास्यष्टधैव

upālabdhaḥ śiṣyamadhye maharṣiḥ
sa taṃ kopādudarasthaṃ śaśāpa |
yasmādvakraṃ vartamāno bravīṣi
tasmādvakro bhavitāsyaṣṭadhaiva

स वै तथा वक्र एवाभ्यजाय-
दष्टावक्रः प्रथितो मानवेषु ।
अस्यासीद्वै मातुलः श्वेतकेतुः
स तेन तुल्यो वयसा बभूव

sa vai tathā vakra evābhyajāya-
daṣṭāvakraḥ prathito mānaveṣu |
asyāsīdvai mātulaḥ śvetaketuḥ
sa tena tulyo vayasā babhūva

संपीड्यमाना तु तदा सुजाता
विवर्धमानेन सुतेन कुक्षौ ।
उवाच भर्तारमिदं रहोगता
प्रसाद्य हीना वसुना धनार्थिनी

saṃpīḍyamānā tu tadā sujātā
vivardhamānena sutena kukṣau |
uvāca bhartāramidaṃ rahogatā
prasādya hīnā vasunā dhanārthinī

कथं करिष्याम्यधुना महर्षे
मासश्चायं दशमो वर्तते मे ।
नैवास्ति मे वसु किंचित्प्रदाता
येंनाहमेतामापदं निस्तरेयम्

kathaṃ kariṣyāmyadhunā maharṣe
māsaścāyaṃ daśamo vartate me |
naivāsti me vasu kiṃcitpradātā
yeṃnāhametāmāpadaṃ nistareyam

उक्तस्त्वेवं भार्यया वै कहोळो
वित्तस्यार्थे जनकमथाभ्यगच्छत् ।
स वै तदा वादविदा निगृह्य
निमज्जितो वन्दिनेहाप्सु विप्रः

uktastvevaṃ bhāryayā vai kahoḻo
vittasyārthe janakamathābhyagacchat |
sa vai tadā vādavidā nigṛhya
nimajjito vandinehāpsu vipraḥ

उद्दालकस्तं तु तदा निशम्य
सूतेन वादेऽप्सु निमज्जितं तथा ।
उवाच तां तत्रततः सुजात-
मष्टवक्रे गूहितव्योऽयमर्थः

uddālakastaṃ tu tadā niśamya
sūtena vāde'psu nimajjitaṃ tathā |
uvāca tāṃ tatratataḥ sujāta-
maṣṭavakre gūhitavyo'yamarthaḥ

ररक्ष सा चापि तमस् मन्त्रं
जातोऽप्यसौ नैव शुश्राव विप्रः ।
उद्दालकं पितरं सोऽभिमेने
तथाऽष्टावक्रो भ्रातरं श्वेतकेतुम्

rarakṣa sā cāpi tamas mantraṃ
jāto'pyasau naiva śuśrāva vipraḥ |
uddālakaṃ pitaraṃ so'bhimene
tathā'ṣṭāvakro bhrātaraṃ śvetaketum

ततो वर्षे द्वादशे श्वेतकेतु-
रष्टावक्रं पितुरङ्के निषण्णम् ।
अपाकर्षद्गृह्यपाणौ रुदन्तं
नायं तवाङ्कः पितुरित्युक्तवांश्च

tato varṣe dvādaśe śvetaketu-
raṣṭāvakraṃ pituraṅke niṣaṇṇam |
apākarṣadgṛhyapāṇau rudantaṃ
nāyaṃ tavāṅkaḥ piturityuktavāṃśca

यत्तेनोकतं दुरुक्तं तत्तदानीं
हृदि स्थितं तस्य सुदुःखमासीत् ।
गृहं गत्वा मातरं सोऽथ विग्रः
पप्रच्छेदं क्व नु तातो ममेति

yattenokataṃ duruktaṃ tattadānīṃ
hṛdi sthitaṃ tasya suduḥkhamāsīt |
gṛhaṃ gatvā mātaraṃ so'tha vigraḥ
papracchedaṃ kva nu tāto mameti

ततः सुजाता परमार्तरूपा
शापाद्भीता तत्त्वमस्याचचक्षे ।
तद्वै तत्त्वंसर्वमाज्ञाय रात्रा-
वित्यब्रवीच्छ्वेतकेतुं स विप्रः

tataḥ sujātā paramārtarūpā
śāpādbhītā tattvamasyācacakṣe |
tadvai tattvaṃsarvamājñāya rātrā-
vityabravīcchvetaketuṃ sa vipraḥ

गच्छाव यज्ञं जनकस्य राज्ञो
बह्वाश्चर्यः श्रूयते तस्य यज्ञः ।
श्रोष्यावोऽत्र ब्राह्मणानां विवाद-
मन्नं चाग्र्यं तत्रभोक्ष्यावहे च

gacchāva yajñaṃ janakasya rājño
bahvāścaryaḥ śrūyate tasya yajñaḥ |
śroṣyāvo'tra brāhmaṇānāṃ vivāda-
mannaṃ cāgryaṃ tatrabhokṣyāvahe ca

विचक्षणत्वं च भविष्यते नौ
शिवश्च सौम्यश्च हि ब्रह्मघोषः

vicakṣaṇatvaṃ ca bhaviṣyate nau
śivaśca saumyaśca hi brahmaghoṣaḥ

तौ जग्मतुर्मातुलभागिनेयौ
यज्ञं समृद्धं जमकस्य राज्ञः ।
अष्टावक्रः पथि राज्ञा समेत्य
प्रोत्सार्यमाणो वाक्यमिदं जगाद

tau jagmaturmātulabhāgineyau
yajñaṃ samṛddhaṃ jamakasya rājñaḥ |
aṣṭāvakraḥ pathi rājñā sametya
protsāryamāṇo vākyamidaṃ jagāda