अध्याय 133: कबूतर के लिए उशीनर ने अपना मांस तौला

धर्मात्मानं त्वाहुरेकं सर्वे राजन्महीक्षितः ।
स वै धर्मविरुद्धं त्वं कस्मात्कर्म चिकीर्षसि

dharmātmānaṃ tvāhurekaṃ sarve rājanmahīkṣitaḥ |
sa vai dharmaviruddhaṃ tvaṃ kasmātkarma cikīrṣasi

विहितं भक्षणं राजन्पीड्यमानस्य मे क्षुधा ।
माहिंसीर्धर्मलोभेन धर्ममुत्सृज्य मा नशः

vihitaṃ bhakṣaṇaṃ rājanpīḍyamānasya me kṣudhā |
māhiṃsīrdharmalobhena dharmamutsṛjya mā naśaḥ

संत्रस्तरूपस्त्राणार्थी त्वत्तो भीतो महाद्विज ।
मत्सकाशमनुप्रप्तः प्राणगृध्नुरयं द्विजः

saṃtrastarūpastrāṇārthī tvatto bhīto mahādvija |
matsakāśamanupraptaḥ prāṇagṛdhnurayaṃ dvijaḥ

एवमभ्यागतस्येह कपोतस्याभयार्थिनः ।
अप्रदाने परो धर्मः किं त्वं श्येनेह पश्यसि

evamabhyāgatasyeha kapotasyābhayārthinaḥ |
apradāne paro dharmaḥ kiṃ tvaṃ śyeneha paśyasi

प्रस्पन्दमानः संभ्रान्तः कपोतः श्येन लक्ष्यते ।
मत्सकाशं जीवितार्थी तस्य त्यागो विगर्हितः

praspandamānaḥ saṃbhrāntaḥ kapotaḥ śyena lakṣyate |
matsakāśaṃ jīvitārthī tasya tyāgo vigarhitaḥ

[यो हि कश्चिद्द्विजान्हन्याद्गां वा लोकस्य मातरम् ।
शरणागतं च त्यजते तुल्यं तेषां हि पातकम्]

[yo hi kaściddvijānhanyādgāṃ vā lokasya mātaram |
śaraṇāgataṃ ca tyajate tulyaṃ teṣāṃ hi pātakam]

आहारत्सर्वभूतानि संभवन्ति महीपते ।
आहारेण विवर्धन्ते तेन जीवन्ति जन्तवः

āhāratsarvabhūtāni saṃbhavanti mahīpate |
āhāreṇa vivardhante tena jīvanti jantavaḥ

शक्यते दुस्त्यजेऽप्यर्थे चिररात्राय जीवितुम् ।
न तु भोजनमुत्सृज्य शक्यं वर्तयितुं चिरम्

śakyate dustyaje'pyarthe cirarātrāya jīvitum |
na tu bhojanamutsṛjya śakyaṃ vartayituṃ ciram

भक्ष्याद्विलोपितस्याद्य मम प्राणा विशांपते ।
विसृज्यकायमेष्यन्ति पन्थानमपुनर्भवम्

bhakṣyādvilopitasyādya mama prāṇā viśāṃpate |
visṛjyakāyameṣyanti panthānamapunarbhavam

प्रमृते मयि धर्मात्मन्पुत्रदारादि नङ्क्ष्यति ।
रक्षमाणः कपोतं त्वं बहून्प्राणान्न रक्षसि

pramṛte mayi dharmātmanputradārādi naṅkṣyati |
rakṣamāṇaḥ kapotaṃ tvaṃ bahūnprāṇānna rakṣasi

बहून्यो बाधते धर्मो न स धर्मः कुवर्त्म तत् ।
अविरोधी तु यो धर्मः स धर्मः सत्यविक्रम

bahūnyo bādhate dharmo na sa dharmaḥ kuvartma tat |
avirodhī tu yo dharmaḥ sa dharmaḥ satyavikrama

विरोधिषु महीपाल निश्चित्य गुरुलाघवम् ।
न बाधा विद्यते यत्र तं धर्मं समुपाचरेत्

virodhiṣu mahīpāla niścitya gurulāghavam |
na bādhā vidyate yatra taṃ dharmaṃ samupācaret

गुरुलाघवमाज्ञाय धर्माधर्मविनिश्चये ।
यतो भूयांस्ततो राजन्कुरु धर्मविनिश्चयम्

gurulāghavamājñāya dharmādharmaviniścaye |
yato bhūyāṃstato rājankuru dharmaviniścayam

बहुकल्याणसंयुक्तं भाषसे विहगोत्तम ।
सुपर्णः पक्षिराट् किं त्वं धर्मं ज्ञात्वाऽभिभाषसे

bahukalyāṇasaṃyuktaṃ bhāṣase vihagottama |
suparṇaḥ pakṣirāṭ kiṃ tvaṃ dharmaṃ jñātvā'bhibhāṣase

तथाहि धर्मसंयुक्तं बहुचित्रं च भाषसे ।
न तेऽस्त्यविदितं किंचिदिति त्वां लक्षयाम्यहम् ।
शरणैषिपरित्यागं कथं साध्विति मन्यसे

tathāhi dharmasaṃyuktaṃ bahucitraṃ ca bhāṣase |
na te'styaviditaṃ kiṃciditi tvāṃ lakṣayāmyaham |
śaraṇaiṣiparityāgaṃ kathaṃ sādhviti manyase

आहारार्थं समारम्भस्तव चायं विहंगम ।
शक्यश्चाप्यन्यथा कर्तुमाहारोऽप्यधिकस्त्वया

āhārārthaṃ samārambhastava cāyaṃ vihaṃgama |
śakyaścāpyanyathā kartumāhāro'pyadhikastvayā

गोवृषो वा वराहो वा मृगो वा महिषोपि वा ।
त्वदर्थमद्य क्रियतां यच्चान्यदिह काङ्क्षसि

govṛṣo vā varāho vā mṛgo vā mahiṣopi vā |
tvadarthamadya kriyatāṃ yaccānyadiha kāṅkṣasi

न वराहं न चोक्षाणं न मृगान्विविधांस्तथा ।
भक्षयामि महाराज किं ममान्येन केचचित्

na varāhaṃ na cokṣāṇaṃ na mṛgānvividhāṃstathā |
bhakṣayāmi mahārāja kiṃ mamānyena kecacit

यस्तु मे दैवविहितो भक्षः क्षत्रियपुङ्गव ।
तमुत्सृज महीपाल कपोतमिममेव मे

yastu me daivavihito bhakṣaḥ kṣatriyapuṅgava |
tamutsṛja mahīpāla kapotamimameva me

श्येनाः कपोतान्स्वादन्ति श्रुतिरेषा सनातनी ।
मा राजन्सारमज्ञात्वा कदलीस्कन्धमासज

śyenāḥ kapotānsvādanti śrutireṣā sanātanī |
mā rājansāramajñātvā kadalīskandhamāsaja

राष्ट्रं शिवीनामृद्धं वै शाधि पक्षिभिरर्चितः ।
कृत्स्नमेतन्मया दत्तं राजवद्विहगोत्तम

rāṣṭraṃ śivīnāmṛddhaṃ vai śādhi pakṣibhirarcitaḥ |
kṛtsnametanmayā dattaṃ rājavadvihagottama

यं वा कामयसे कामं श्येन सर्वं ददानि ते ।
विनेमं पक्षिणं श्यन शरणार्थिनमागतम्

yaṃ vā kāmayase kāmaṃ śyena sarvaṃ dadāni te |
vinemaṃ pakṣiṇaṃ śyana śaraṇārthinamāgatam

येनेमं स्थापयेथास्त्वं कर्मणा पक्षिसत्तम ।
तदाचक्ष्व करिष्यामि न हि दास्ये कपोतकम्

yenemaṃ sthāpayethāstvaṃ karmaṇā pakṣisattama |
tadācakṣva kariṣyāmi na hi dāsye kapotakam

उशीनर कपोते ते यदि स्नेहो नराधिप ।
आत्मनो मांसमुत्कृत्य कपोततुलया धृतम्

uśīnara kapote te yadi sneho narādhipa |
ātmano māṃsamutkṛtya kapotatulayā dhṛtam

यदा समं कपोतेन तव मांसं नृपोत्तम ।
त्वया प्रदेयं तन्मह्यं सा मे तुष्टिर्भविष्यति

yadā samaṃ kapotena tava māṃsaṃ nṛpottama |
tvayā pradeyaṃ tanmahyaṃ sā me tuṣṭirbhaviṣyati

अनुग्रहमिमं मन्ये श्येन यन्माभियाचसे ।
तस्मात्तेऽद्य प्रदास्यामि स्वमांसं तुलया धृतम्

anugrahamimaṃ manye śyena yanmābhiyācase |
tasmātte'dya pradāsyāmi svamāṃsaṃ tulayā dhṛtam

अथोत्कृत्य स्वमांसं तु राजा परमधर्मवित् ।
तुलयामास कौन्तेय कपोतेन समं विभो

athotkṛtya svamāṃsaṃ tu rājā paramadharmavit |
tulayāmāsa kaunteya kapotena samaṃ vibho

ध्रियमाणः कपोतस्तु मांसेनात्यतिरिच्यते ।
पुनश्चोत्कृत्यमांसानि राजा प्रादादुशीनरः

dhriyamāṇaḥ kapotastu māṃsenātyatiricyate |
punaścotkṛtyamāṃsāni rājā prādāduśīnaraḥ

न विद्यते यदा मांसं कपोतेन समं धृतम् ।
तत उत्कृत्तमांसोऽसावारुरोह स्वयं तुलाम्

na vidyate yadā māṃsaṃ kapotena samaṃ dhṛtam |
tata utkṛttamāṃso'sāvāruroha svayaṃ tulām

इन्द्रोऽहमस्मि धर्मज्ञ कपोतो हव्यवाडयम् ।
जिज्ञासमानौ धर्म त्वां यज्ञवाटमुपागतौ

indro'hamasmi dharmajña kapoto havyavāḍayam |
jijñāsamānau dharma tvāṃ yajñavāṭamupāgatau

यत्ते मांसानि गात्रेभ्य उक्तृत्तानि विशांपते ।
एषा ते शाश्वती कीर्तिर्लोकानभिभविष्यति

yatte māṃsāni gātrebhya uktṛttāni viśāṃpate |
eṣā te śāśvatī kīrtirlokānabhibhaviṣyati

यावल्लोके मनुष्यास्त्वां कथयिष्यन्ति पार्थिव ।
तावत्कीर्तिश्च लोकाश्च स्थास्यन्ति तव शाश्वताः

yāvalloke manuṣyāstvāṃ kathayiṣyanti pārthiva |
tāvatkīrtiśca lokāśca sthāsyanti tava śāśvatāḥ

इत्युक्त्वा भूमिपतये तस्मै दत्त्वा यथेप्सितम् ।
प्रशस्य जग्मतू राजन्निन्द्राग्री तुष्टमानसौ

ityuktvā bhūmipataye tasmai dattvā yathepsitam |
praśasya jagmatū rājannindrāgrī tuṣṭamānasau

उशीनरोऽपिधर्मात्मा धर्मेणावृत्यरोदसी ।
विभ्राजमानो वपुषाऽप्यारुरोह त्रिविष्टपम्

uśīnaro'pidharmātmā dharmeṇāvṛtyarodasī |
vibhrājamāno vapuṣā'pyāruroha triviṣṭapam

तदेतत्सदनं राजन्राज्ञस्तस्य महात्मनः ।
पश्यस्वैतन्मया सार्धं पुण्यं पापप्रमोचनम्

tadetatsadanaṃ rājanrājñastasya mahātmanaḥ |
paśyasvaitanmayā sārdhaṃ puṇyaṃ pāpapramocanam

तत्र वै सततं देवा मुनयश्च सनातनाः ।
दृश्यन्ते ब्राह्मणै राजन्पुण्यवद्भिर्महात्मभिः

tatra vai satataṃ devā munayaśca sanātanāḥ |
dṛśyante brāhmaṇai rājanpuṇyavadbhirmahātmabhiḥ