अध्याय 130: मार्कण्डेय का आश्रम और वेदनदी

सोमकस्याश्रमे पुण्ये धर्मराजो युधिष्ठिरः ।
षड्रात्रमुष्य नियतो भ्रात्रादिभिररिंदमः ।
तस्मान्निर्गम्य सहसा दिशं प्रायात्तथोत्तराम्

somakasyāśrame puṇye dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ |
ṣaḍrātramuṣya niyato bhrātrādibhirariṃdamaḥ |
tasmānnirgamya sahasā diśaṃ prāyāttathottarām

बहुदूरं ततो गत्वा वनं तत्र मनोहरम् ।
बहुपष्पफलाकीर्णं महानद्युपशोभितम्

bahudūraṃ tato gatvā vanaṃ tatra manoharam |
bahupaṣpaphalākīrṇaṃ mahānadyupaśobhitam

दृष्ट्वा पप्रच्छ राजाऽसौ लोमशं मुनिसत्तमम् ।
किमिदं दृश्यते रम्यं वनं बहुमृगद्विजम्

dṛṣṭvā papraccha rājā'sau lomaśaṃ munisattamam |
kimidaṃ dṛśyate ramyaṃ vanaṃ bahumṛgadvijam

बहुपुष्पफलोपेतं मुनिसङ्घैर्निषेवितम् ।
स्रवन्त्या च समायुक्तं महत्या पुण्यतोयया

bahupuṣpaphalopetaṃ munisaṅghairniṣevitam |
sravantyā ca samāyuktaṃ mahatyā puṇyatoyayā

ऋषीणामाश्रमाः पुण्या दृश्यन्ते विविधा मुने ।
कस्यायमाश्रमः पुण्यः कस्येमे मुनयोऽमलाः ।
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद त्वं वदतांवर

ṛṣīṇāmāśramāḥ puṇyā dṛśyante vividhā mune |
kasyāyamāśramaḥ puṇyaḥ kasyeme munayo'malāḥ |
etadicchāmyahaṃ śrotuṃ vada tvaṃ vadatāṃvara

शृणु राजेनद्‌र भद्रं ते वनस्यास्य पुरातनम् ।
वृत्तान्तं निखिलेनाद्य प्रोच्यमानं मयाऽनघ

śṛṇu rājenad‌ra bhadraṃ te vanasyāsya purātanam |
vṛttāntaṃ nikhilenādya procyamānaṃ mayā'nagha

मृकण्डुपुत्रो मेधावी मार्कण्डेयो महामुनिः ।
बाल एव महाबुद्धिः सर्वविद्याविशारदः

mṛkaṇḍuputro medhāvī mārkaṇḍeyo mahāmuniḥ |
bāla eva mahābuddhiḥ sarvavidyāviśāradaḥ

मातापित्रोः प्रियं कुर्वंस्तपोर्थं वनमाविशत् ।
अत्राश्रमपदं कृत्वा तपस्तेपे सुदारुणम्

mātāpitroḥ priyaṃ kurvaṃstaporthaṃ vanamāviśat |
atrāśramapadaṃ kṛtvā tapastepe sudāruṇam

ग्रीष्मे पञ्चतपा भूत्वा वर्षास्वाकाशसंश्रयः ।
जलस्थः शिशिरे योगी बहुकालमवर्तत

grīṣme pañcatapā bhūtvā varṣāsvākāśasaṃśrayaḥ |
jalasthaḥ śiśire yogī bahukālamavartata

ऊर्ध्वबाहुर्निरालम्बः पादाङ्गुष्ठाग्रविष्ठितः ।
जितेन्द्रियो जितप्राणश्चिन्तयन्दृढमव्ययम् ।
अनाहारो जितक्रोधश्चिरमेवमवर्तत

ūrdhvabāhurnirālambaḥ pādāṅguṣṭhāgraviṣṭhitaḥ |
jitendriyo jitaprāṇaścintayandṛḍhamavyayam |
anāhāro jitakrodhaściramevamavartata

एतस्मिन्नन्तरे राजन्ननावृष्टिः सुदारुणा ।
संभूता सर्वसंहर्त्री तया दग्धं चराचरम्

etasminnantare rājannanāvṛṣṭiḥ sudāruṇā |
saṃbhūtā sarvasaṃhartrī tayā dagdhaṃ carācaram

अनावृष्ट्यां प्रवृत्तायां सर्वे च निधनं गताः ।
केचिदन्ये महात्मानो मुनयो द्विजपुङ्गवाः

anāvṛṣṭyāṃ pravṛttāyāṃ sarve ca nidhanaṃ gatāḥ |
kecidanye mahātmāno munayo dvijapuṅgavāḥ

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्रा सर्वाश्च योषितः ।
पशुपक्षिमृगाः सर्वे क्षुत्पिपासासमाकुलाः ।
कृशाः शुष्कोष्ठकण्ठाश्च श्रान्ता भ्रान्ता विचेतसः

brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrā sarvāśca yoṣitaḥ |
paśupakṣimṛgāḥ sarve kṣutpipāsāsamākulāḥ |
kṛśāḥ śuṣkoṣṭhakaṇṭhāśca śrāntā bhrāntā vicetasaḥ

केनचित्पुण्यशेषेण मार्कण्डेयस्य धीमतः ।
आश्रमं शनकैः प्राप्ता मूर्च्छिताः सहसाऽपतन्

kenacitpuṇyaśeṣeṇa mārkaṇḍeyasya dhīmataḥ |
āśramaṃ śanakaiḥ prāptā mūrcchitāḥ sahasā'patan

समाधिविरतो योगी मार्कण्डेयो महातपाः ।
तद्वनं निबिडं दृष्ट्वा जनैः क्षुत्तृट्समाकलैः

samādhivirato yogī mārkaṇḍeyo mahātapāḥ |
tadvanaṃ nibiḍaṃ dṛṣṭvā janaiḥ kṣuttṛṭsamākalaiḥ

दयार्द्रहृदयो योगी शिवं ध्यात्वा हृदम्बुजे ।
तेषां संरक्षणार्थाय वेदगन्धिस्वरेण सः ।
आजुहाव तदा गङ्गां तपोयोगेन भारत

dayārdrahṛdayo yogī śivaṃ dhyātvā hṛdambuje |
teṣāṃ saṃrakṣaṇārthāya vedagandhisvareṇa saḥ |
ājuhāva tadā gaṅgāṃ tapoyogena bhārata

गङ्गा समागता शीघ्रं तेनाहूताऽतिपावना ।
नाम्ना वेदनदीत्येव प्रख्याता लोकपावना

gaṅgā samāgatā śīghraṃ tenāhūtā'tipāvanā |
nāmnā vedanadītyeva prakhyātā lokapāvanā

पर्जन्यश्च समाहूतः सुखं वर्षति भारत ।
सस्यानि च समृद्धानि फलमूलान्यनेकशः ।
संभूतान्यत्रराजेनद्र सर्वे ते रक्षिता जनाः

parjanyaśca samāhūtaḥ sukhaṃ varṣati bhārata |
sasyāni ca samṛddhāni phalamūlānyanekaśaḥ |
saṃbhūtānyatrarājenadra sarve te rakṣitā janāḥ

मार्कण्डेयं प्रशंसन्तो जनाः सर्वे द्विजात्तयः ।
चिरं सुखमवर्तन्त तेन संरक्षिता नृप

mārkaṇḍeyaṃ praśaṃsanto janāḥ sarve dvijāttayaḥ |
ciraṃ sukhamavartanta tena saṃrakṣitā nṛpa

एवं विधाय रक्षां स सर्वेषां पुण्यकर्मणाम् ।
पुनश्चचार च तपः परमेश्वरतुष्टये

evaṃ vidhāya rakṣāṃ sa sarveṣāṃ puṇyakarmaṇām |
punaścacāra ca tapaḥ parameśvaratuṣṭaye

एवं बहुतिथे काले प्रादुरासीन्महेश्वरः

evaṃ bahutithe kāle prādurāsīnmaheśvaraḥ

दृष्ट्वा च सर्वदेवेशं चन्द्रमौलिमुमापतिम् ।
ब्रह्मविष्ण्वादिभिर्देवैः सिद्धविद्याधरोरगैः

dṛṣṭvā ca sarvadeveśaṃ candramaulimumāpatim |
brahmaviṣṇvādibhirdevaiḥ siddhavidyādharoragaiḥ

गन्धर्वयक्षप्रवरैः सकिन्नरपतत्रिभिः ।
स्तूयमानं महादेवमव्ययं निष्कलं शिवम् ।
प्रणनाम मुनिर्भक्त्या साष्टाङ्गं च पुनः पुनः

gandharvayakṣapravaraiḥ sakinnarapatatribhiḥ |
stūyamānaṃ mahādevamavyayaṃ niṣkalaṃ śivam |
praṇanāma munirbhaktyā sāṣṭāṅgaṃ ca punaḥ punaḥ

प्रणम्योत्थाय सहसा बद्धाञ्जलिपुटो मुनिः ।
तुष्टाव विविधैः स्तोत्रैर्महादेवं जगत्पतिम्

praṇamyotthāya sahasā baddhāñjalipuṭo muniḥ |
tuṣṭāva vividhaiḥ stotrairmahādevaṃ jagatpatim

तमुवाच महादेवो मार्कण्डेयं महामुनिम् ।
वरं वरय भद्रं ते वरदोस्मि मुने तव

tamuvāca mahādevo mārkaṇḍeyaṃ mahāmunim |
varaṃ varaya bhadraṃ te varadosmi mune tava

एवं संबोधितस्तेन शिवेन परमात्मना ।
सगद्गदमिदं वाक्यमुवाच परमेश्वरम्

evaṃ saṃbodhitastena śivena paramātmanā |
sagadgadamidaṃ vākyamuvāca parameśvaram

नान्यं वरं वृणे शंभो ---त्वत्पादपङ्कजे ।
भक्तिंह्यनन्यसुलभां स्व व्यभिचारिणीम्

nānyaṃ varaṃ vṛṇe śaṃbho ---tvatpādapaṅkaje |
bhaktiṃhyananyasulabhāṃ sva vyabhicāriṇīm

एवमुक्तोऽथ मुनिना भरतगीश्वरेश्वरः ।
पुनरेवाब्रवीद्वाक्यं मार्कण्डेय महामुनिम्

evamukto'tha muninā bharatagīśvareśvaraḥ |
punarevābravīdvākyaṃ mārkaṇḍeya mahāmunim

सम्यगाराधितः पित्रा तव पुत्रार्थमादरात्

samyagārādhitaḥ pitrā tava putrārthamādarāt

शतायुर्निर्गुणः पुत्रः शुभः षोडशवार्षिकः ।
उभयोरन्यमिच्छ त्वमित्युक्तः सोऽब्रवीच्च माम्

śatāyurnirguṇaḥ putraḥ śubhaḥ ṣoḍaśavārṣikaḥ |
ubhayoranyamiccha tvamityuktaḥ so'bravīcca mām

निर्गुणो मास्तु देवेश शतायुः षोडशाब्दकः ।
सुगुणोऽस्तु सुतो मेऽद्य इति पित्रावृत पुरा

nirguṇo māstu deveśa śatāyuḥ ṣoḍaśābdakaḥ |
suguṇo'stu suto me'dya iti pitrāvṛta purā

त्वया तप्तेन तपसा तोषितोऽहं भृशं मुने ।
दीर्घमायुर्मया दत्तं मृत्युश्च प्रतिषेधितः

tvayā taptena tapasā toṣito'haṃ bhṛśaṃ mune |
dīrghamāyurmayā dattaṃ mṛtyuśca pratiṣedhitaḥ

इत्युक्त्वा भगवानीशस्तत्रैवान्तरधीयत ।
तस्यायमाश्रमः पुण्यस्तस्येमे मुनयोऽमलाः

ityuktvā bhagavānīśastatraivāntaradhīyata |
tasyāyamāśramaḥ puṇyastasyeme munayo'malāḥ

अत्रैकरात्रमुषिताः सर्वे मृत्युं तरन्ति वै ।
अत्रैव भरतश्रेष्ठ प्रयतो वस भूमिप

atraikarātramuṣitāḥ sarve mṛtyuṃ taranti vai |
atraiva bharataśreṣṭha prayato vasa bhūmipa